Ақша айналысын ұйымдастырудағы төлем карточкаларын қолданудың тиімділігі және оның даму келешегі

    Қорытынды 

    Жоғарыда  Қазақстанның төлем жүйесi халықаралық  қаржы ұйымдары қоятын талаптарға жауап  беретіні айтылды. Аталған жүйеде пайдаланылатын нормативтiк база мен технологиялар  үнемi жетiлдiрiлiп отырады. Осыған байланысты, ақша айналымын ұйымдастыруда төлем карточкаларын пайдаланып, оның тиімділігін арттыру тақырыбына жүргізілген зерттеу нәтижелерінен мынадай қорытынды жасай келе, тәжірибелік және теориялық мәні бар тұжырымдар әзірленді.

    1. Еуропалық одақ құрамына енетін елдерде микропроцессорлық технологиялар негізінде төлем карточкалары жүйесін дамыту көзделген. Экономиканың дамуы халықаралық кеңістікке енумен тығыз байланысты болғандықтан, Қазақстан төлем жүйелерiн Еуропалық Одақ стандарттарына жақындату мақсатында Ұлттық Банк елімізде микропроцессорлық карточкалар негiзiнде төлем карточкаларын енгiзу мен дамытуды жоспарлап, оның алғашқы қадамы жасалды. Ол – Қазақстан Республикасында микропроцессорлық карточкалар негiзiнде төлем карточкаларының ұлттық банкаралық жүйесiн дамыту бағдарламасы. Онда көзделген микропроцессорлық карточкалар негiзінде төлем карточкаларын пайдалану болашақта халыққа, сауда-сервис кәсiпорындарына оларға қай банк қызмет көрсеткенiне қарамай бiрыңғай "төлем" кеңiстiгiн құруға мүмкiндiк бередi.

    2. Төлем карточкаларының нарығы эмитент ойлап тапқан менеджмент бойынша емес, объективті қиындықтарға кездесуде. Олар осы күнге дейін толыққұнды төлем құралы болмағандықтан, жаппай қолма-қол ақшаны алу үшін пайдаланылды. Көптеген адамдар үшін банкомат еңбек ақы, зейнетақы, стипендия және басқа аударымдарды алу үшін арналған кассаның бір түрі ғана. Нәтижесінде қалыптасқан шарттар төлем карточкаларын пайдаланылу мемлекет тарапынан орталықтандырылған жүйені құруды қажет етіп келеді.

    3. Эквайрингтің толық жетілмегендігі, пластикалық карточкаларға сауда  және сервистік кәсіпорындарында  қызмет көрсету кең тарамағандығы зерттеу барысында анық байқалды. Бұл алдымен тауарларға және қызмет көрсетуге қолма-қолсыз төлем үшін карточкаларды пайдаланатын сауда ұйымдарының технологиялық дайындығының жеткіліксіздігінен көрінді.

    4. Жаңа идеялар және технологиялар енгізуде төлем карточкалар нарығы елдегі экономикалық жағдайдан тыс дами алмайды. Оған қалыпты сұраныс болған жағдайда ғана жаңа технологиялар негізінде төлем карточкаларын тарату елеулі жетістіктерге қол жеткізу мүмкін.

    5. Бүгінгі таңда нарықта төлем  карточкаларының әртүрлі бәсекелес  жүйелері қызмет етеді, олардың  ішкі нормативтері және инфрақұрылымы  жағдайларын ескеру маңызды. Бұл банктердің инфрақұрылым шығындарын жоғарылатып, сауда ұйымдарының жағдайын қиындатады және карточка ұстаушыларына ыңғайсыздықтар туғызады. Кез келген сауда нүктесінде тауарларды төлеу, кез-келген банкоматтан қолма-қол ақшаны алу үшін әмбебап ұлттық карточка жоқ. Бір банктің карточкасын басқа банкке қызмет көрсету желісінде пайдалану күрделі, әрі қымбат. Сол себепті, төлем карточкасын ұстаушы-клиент мүмкіндігі өзінің банкінің қызмет ететін инфрақұрылымына байланысты. Бұл республикада төлем карточкаларын қолдану үшін бірыңғай төлем кеңістігін құруды қажет етеді.

    6. Төлем карточкаларының Ұлттық  жүйесін дамыту бағдарламасында  бөлшек сауда сферасында айналатын  қаржылық ағындардың айқындылығын қамтамасыз етуге мүмкіндік беретін микропроцессорлық технологияны қолданып, қолма-қолсыз бөлшек төлем жүйесін құру міндеті қарастырылған. Осы бағыттағы алғашқы қадамдар нәтижесін «Ұлттық процессингтік орталық» акционерлік қоғамының еншілес құрылымы «Казсмарт» біріккен кәсіпорыны жұмысынан көреміз. Олар Қазақстандағы терминалдық-банкоматтық желінің ауқымды кеңеюіне және дамуына жұмыс жасауы шарт. Компания түрлі қаржылық ұйымдар үшін ұсынатын сауда терминалдарының, банкоматтардың, мультимедиялық киосктердің және басқа карталық жабдықтардың жеткізуін және орнатылуын жүзеге асырады.

    7. Практикада сақтандыру компаниялары  мүліктік және қаржылық сақтандыру  бағдарламаларын әзірлеп, мүліктік тәуекелдерден сақтандыру базалық болса, қаржылық тәуекелдерден сақтандыру кеңейтілген бағдарламамен қамтамасыз етіледі. Мұнда қосымша сақтандыру сыйақысы сақтандырылушының қалауы бойынша ұсынылады. Қаржылық тәуекелдер сақтандырылушы тарапынан талап етеді. Біздің елімізде пластикалық карталарды сақтандыру қалыптасуда. Сақтандыру нарығында пластикалық карта эмитенттерін сақтандыру карта ұстаушыларын сақтандыруға қарағанда аз кездеседі. Бұл банктің меншікті қаражаттарын үнемдеу мен сақтандыруды қорғау мәселелерін клиентіне аударуды білдіреді. Оған қоса, банк картаны сақтандыру жарналарын оған жылдық қызмет көрсету құнына қосу арқылы өнімнің бәсекеқабілеттігі төмендеуі де мүмкін. 
 

    ДИССЕРТАЦИЯ ТАҚЫРЫБЫ БОЙЫНША 

    ЖАРИЯЛАНҒАН ЖҰМЫСТАР ТІЗІМІ 

    

1. «Қазақстан  Республикасының төлем карталар нарығындағы процессингтiк орталықтың ролi және маңызы», Т.Рысқұлов атындағы ҚазЭУ Жаршысы. 2004ж. №7. 50-52 беттер. 0,38 б.п.
2. «Карталық бизнестi Қазақстанда дамытудың алғашқы қадамдарының бiрi ретiнде банкоматтарды енгiзудiң маңызы», Т.Рысқұлов атындағы ҚазЭУ Жаршысы. 2005ж. №1. 36-38 беттер. 0,38 б.п.
3. «Электронды ақшалар – депозиттiк ақшалардың жаңа формасы ретiнде», «Жедел жаңару жолындағы экономикалық бағдарлар» атты халықаралық ғылыми-тәжірибелік конференция материалдарының жинағы. II-бөлім. Алматы, 2005ж. 243-249 беттер. 0,44 б.п.
4. «Қазақстан Республикасының төлем жүйесiнiң қалыптасуы және дамуы», «Жоғары оқу орнында сапа менеджменті жүйесін енгізу: мәселелері және оларды шешу жолдары» атты халықаралық ғылыми-тәжірибелік конференция материалдарының жинағы. I-бөлім. Алматы, 2005ж. 236-246 беттер. 0,69 б.п.
5. «Ақша айналымын ұйымдастырудағы теориялық негiздер», «С. Аманжолов оқулары-2005» атты халықаралық ғылыми-тәжірибелік конференция материалдарының жинағы. II-Бөлім. Өскемен қаласы, 2005ж. 316-320 беттер.0,63 б.п.
6. «Банктiк карталармен жасалатын қылмыстар және олармен күрес жүргiзудiң қажеттiлiгi», «Тұран» Университетінің хабаршысы. 2005 ж. №3-4(28). 206-210 беттер. 0,63 б.п.
7. «Төлем жүйесінің төлем карточкалар арқылы жұмыс жасауының экономикалық аспектілері», «Қаржы-қаражат» журналы, 2006 ж. №1. 79-82 беттер. 0,25 б.п.
8. «Қолма-қолсыз есеп айырысулардағы жаңа құбылыстар және ақшаның әртүрлi нышандарының ақша айналымындағы бәсекелестiгiне олардың әсерi», «Банки Казахстана» журналы, 2006 ж. №6. 28-32 беттер. 0,63 б.п.
9. «Қазақстанда ұлттық төлем карточкалар жүйесін құру және оның тиімді жұмыс жасауын қамтамасыз ету жолдары», III-Рысқұлов оқулары «Бизнес, ғылым, білім: ынтымақтастық қырлары» атты халықаралық ғылыми-тәжірибелік конференция материалдарының жинағы. III-бөлім. Алматы, 2008ж. 355-362 беттер. 0,5 б.п.
10. «Қазақстандағы төлем карточкаларын сақтандыру жүйесін жетілдіру», IV Рысқұлов оқулары «Ғаламдық экономикалық дағдарыс: себептері, мәні және еңсеру жолдары» атты халықаралық ғылыми-тәжірибелік конференция материалдарының жинағы. IV-бөлім. Алматы, 2009ж. 298-306 беттер. 0,57 б.п.
11. «Ақша айналымын жеделдетудегі төлем карточкаларының экономикалық тиімділігі және оларды қолданудағы тәуекелдерді бағалау», «Негізгі қорларды модернизациялау – тұрақты экономикалық дамуға көшудің негізі» атты халықаралық ғылыми-тәжірибелік конференция материалдарының жинағы. Алматы, 2009ж. 394-402 беттер. 0,57 б.п.
12. «ҚР-да төлем жүйесінің қалыптасу және даму жағдайын талдаудың кейбір мәселелері», «Жаһандандыру әлеміндегі экономикалық жүйелер трансформациясы» атты «V Рысқұлов оқулары» халықаралық ғылыми-тәжірибелік конференция материалдарының жинағы. Алматы, 2010ж. 0,57 б.п.

 
 
 

 

     резюме 

    Кеңес Гүлжиһан Кеңесқызы 

    Эффективность использования платежных  карточек и перспективы 

    ее  развития при организации  денежного оборота 

    (по  материалам банков  второго уровня  РК) 

    на  автореферат диссертации на соискание  ученой степени 

    кандидата экономических наук по специальности

     08.00.10 – Финансы, денежное обращение  и кредит 

    Цель  и задачи исследования. На основе комплексного анализа формирования и функционирования казахстанского рынка платежных карточек представить научно обоснованные предложения, имеющие теоретическую и практическую значимость в организации денежного оборота и направленные на дальнейшее повышение эффективности использования платежных карточек.

    В рамках указанной цели определены следующие  задачи:

    - рассмотреть экономическую сущность, роль денежного оборота и дать научное обоснование применения платежных карточек в данной системе;

    - представить обзор по формированию, видам и принципам обслуживания платежных карточек;

    - всесторонне изучить фактологические  и статистические материалы и   на их основе аргументировать  выводы по исследуемой теме;

    - на основе изучения зарубежного  опыта применения платежных карточек  дать сравнительную характеристику  механизма функционирования отечественной  платежной системы;

    - анализировать тенденции использования  платежных карточек и их влияния  на развитие платежной системы;

    - оценить роль и эффективность  платежных карточек в ускорении  денежного оборота, а также  рисков их использования;

    - научно обобщить предложения  по повышению экономической эффективности  использования платежных карточек  в денежном обращении Республики  Казахстан.

    Предметом исследования выступают финансовые отношения, возникающие в процессе организации денежного оборота и платежной системы с использованием платежных карточек.

    Объектом  исследования является оборот платежных карточек банков второго уровня Республики Казахстан.

    Научная новизна исследования. В ходе исследования были получены следующие результаты, подтверждающие новизну диссертационной работы:

     - автором в  ходе всестороннего изучения  и критического осмысления сущности  денежного и платежного оборота  углублено понятие «платежная  карточка»;

    - на основе комплексного анализа  рынка платежных карточек определены  актуальные проблемы платежной  системы и разработаны пути  их совершенствования; 

    - выявлены и оценены способы  повышения эффективности платежных  карточек и риск их использования;

    - рекомендованы практические рекомендации  по повышению эффективности услуг  платежных карточек и совершенствованию  их нормативно-правовой базы;

    - предложена методика управления  рисками в использовании платежных  карточек;

    - представлена правовая база и  практические предложения, направленные  на повышение эффективности службы  платежной карточки.

    Положения, выносимые на защиту, охватывают теоретические выводы о значении и содержании платежных карточек и практические предложения о повышении их эффективности:

    - авторская трактовка понятий  «денежный оборот», «платежная  карточка»;

    - условия и предпосылки для  создания единой платежной системы;

    - основные требования и практические  рекомендации по созданию единой  перспективной межбанковской системы  платежных карточек;

    - практическая модель организации  системы безопасности платежных  карточек, направленная на снижение  банковского риска.

    Теоретической и методологической основой исследования являются труды отечественных и зарубежных ученых в области функционирования денежного рынка и его отдельных сегментов, исследования казахстанских ученых по вопросам организации денежного оборота и национальной системы платежных карточек, а также Законы Республики Казахстан, Указы Президента РК, Постановления Правительства и другие нормативные документы, регулирующие финансовые отношения в Казахстане.