АҚША-НЕСИЕ САЯСАТЫНЫҢ МЕХАНИЗІМІ ЖӘНЕ ҚҰРАЛДАРЫНЫҢ ТЕОРИЯЛЫҚ НЕГІЗДЕРІ

    Жоғарыда аталған  мәселелердің барлығы Қазақстан  Респуликасының ақша-несие саясатын жүзеге асыруының одан әрі жетілдіре түсуін айқындайды. Осы мақсатта келесідей шараларды өткізу орынды болмақ:

• зейнкт ақы активтерін лизингтік компанияларға инвестициялаудың жаңа мүмкіндіктерін ақықтау ;
• табыстылықтың минимальді деңгейін анықтаудың  икемді әдісін анықтау;
• ЗЖҚ инвестициялық жүзеге асыруын қолдау;
• Инвестициялық табысты алмаған салымшылар алдындағы жауапкершіліктің нақты болуын және шараларын анықтау;
• Зейнет ақы қорларының комисиондық сыйақыларының шамасын қайта қарастыру;
• Қаржы нарығы субъектілерінің есеп беру және құжат айналым жүйесін ұйымдастырудың тиімділігін арттыру;
• Зейнет  ақы қорларын таңдауда салымшылардың еріктіліне нұсқан келтірмеу;

   Қор биржаларындағы  негізгі айналымдардың үлесін  МБҚ және шет ел валюталаымен  орерайиялар алады. Корпорациялық облигациялар нарығы дамып келе жатқандығына қармастан, оның үлесі салыстырмалы алғанда төмен.

   Ірі акционерлердің  салымға деген ықластарының төмендігінен  акциялар нарығы дамымаған. Туынды  бағалы қағаздар нарықтары да  дамымаған. Қаржылық құралдардың тапшылығы базалық активтер сапасын төмендетеді.

Қор нарықтарының қазіргі  жағдайы сенімді қаржы құралдарына  деген тапшылықмен сипатталынады.

 

 

.

 

 

 

ҚОРЫТЫНДЫ

 

   Ақша-несие саясатының  мақсаты төлем балансы, инфляция  және экономикалық өсімге байланысты үкіметтің мақсаттарына елдің ішкі өтімділігінің өсімін сәйкестендіру. Кең мағанада алатын болсақ, қаржы саясатының мәні қаржы ресурстарының жинақталынуы және қолданылыуы процестеріне ықпалын тигізетін, экономиканың ресурстарды  тиімді пайдалану дәрежесін анықтау болып табылады.

    Нарық экономикасы  дамыған елдердің көптеген жылдардағы  тәжірибесітиімді экономикалық  өсім және тұрақты баға деңгейін, тұрғындардың жұмыс бастылығына ықпалын тигізетін, айналымдағы ақша қаражатының іскерлік белсенділігінің көлемі үшін қажетті, ақша ұсынысын қамтамсыз етуі қажет.

 Банктік операциялар  банктік экономикалық өмірдің  ең сезімтал және өте қозғалысты  саласы болып табылады. Олардың  формалары уақытқа, жасалу орынын  және нақты жағдайларға қарай  өзгеріп отырады.Экономиканың өзге салаларына қарағанда банктік операциялар жекелік қарастыруды талап етеді. Бұл біздің экономикамыздың қазіргі жағдайында өзекті мәселелердің бірі болып отыр.

 Коммерциялық банктердің  қызметіндегі активті операциялар  маңызды операциялардың бірі болып табылады. Өйткені несиелік ресурстардың құрылуы және олардың қолданылу процестері өзара тығыз байланысты процестер болып табылады.

 Банктің несиелік  жұмыстар бойынша жинақтаған  тәжірибесі, сенімді қарыз алушылар  базасының артуы несиелеу бойынша бағдарламалар жасап, оны өмірге ендіру мүмкіндіктерін беріп отыр.

 Бағалы қағаздар  нарығындағы да қызметі кеңінен  етек алуда.Сондай-ақ инвестициялық  операциялар да көзден таса  қалдырылмаған.

 Экономиканың дамуындағы  қазіргі кезеңде банктің ресурстарын қалыптастыру проблемасы банктер үшін бірінші кезектегі мәселе болып табылады. Банктердің қызметінің ауқымы ресурстар жиынтығының көлеміне байланысты болып келеді. Мұндай жағдай банктердің арасындағы ресурстарды таратуға деген бәсекесін күшейте түседі.

 Қазақстандық банктер  үшін несиелік портфельді оңтайлы  ету сұрақтары маңызды болып  отыр. Банктің ағымдағы өтімділігін  қамтамасыз ету тактикалық міндет  болып табылады. Банктердің оңтайлы  депозиттік саясаты салымшылардың  мүдделеріне бағытталып жасалуы  тиіс. Мұндағы басты ынталандырушы фактор несиелер бойынша инфляция деңгейінен төмен болып келетін сыйақы мөлшерін төлеу болып табылады. Несиелік саясаттың басты міндеті – банк пен клиент мүдделерін үйлестіру болып табылады.

 Несиелік саясаттың  мақсаты – клиентке тиімді сыйақы мөлшерін төлей отырып, оған қызметтердің бірнеше түрлерін көрсету және қажет болған жағдайларда банктің өтімді болу мұқтаждықтарын уақытша бос қаржыларды тарту арқылы қанағаттандыру болып табылады. Икемді несиелік саясат тұрғын халықтық мүдделерін қорғай отырып, олардың қаржыларын біліктілікпен қолдана білуі тиіс. Сондықтанда біз бүгінгі таңдағы әлемдік тәжірибеде қалыптасқан банк қызметіндегі депозиттік саясатты қалыптастырудың әдістемелерін оқып біліп, осы алған білімді еліміздің банк жүйесінің практикасында қолданғанымыз абзал.

 Қазіргі кезде несиелік  саясатты қалыптастыру барысында  банк екі маңызды міндеттерді  шешуі тиіс:

1. Банк өзіне қажетті қаржыларды мүмкіндігінше төмен шығындармен қайдан алуына болады?
2. Клиенттері сұраныс білдіретін қажетті деңгейдегі несие ресурстарына жеткілікті болатын депозиттерге банк мекемесі қалай кепілдік бере алады? Қойылған сұрақтардың шешімін табу оңай шаруа емес.Осы орайда, банктің несиелік саясатын қалыптастыру барысында банктер өзге де отандық банктер мен шет елдік банктердің осы саладағы тәжірибесін зерделей отырып, өзінің депозиттік саясатын қалыптастыруы тиіс, өйткені банктің депозиттік саясатының мақсаттары төмендегі шарттарды қамтуы тиіс деп ойлаймыз: тәуекел деңгейін төменгі шегіне жеткізу мақсатында мақсатты рыноктарды анықтап, несиелік рыноктың жағдайына талдау жасау; қаржыларды депозитке тарту, депозит портфелін  тиімді басқару арқылы табыстың ең жоғарғы деңгейін қамтамасыз ету.

  Мұндағы айта кететін  тағы бір жайт, бұл барлық коммерциялық  банктер үшін бірдей, ортақ саясаттың болмайтындығы. Әрбір нақты банк өзінінің депозиттік саясатын түрлі факторлардың әсерін ескере отырып қалыптастырады.

Несиелік саясаттың  принциптері мен мақсаттарын, оған тікелей және жанама түрде әсер ететін факторлар жиынтығын ескере отырып  жасағанда ғана несиелік саясат тиімді және оңтайлы болады деп саналады. Ал банктің тиімді де оңтайлы несиелік саясатын банктің өзінің, экономиканың өркендеуі мен гүлденуіне  оң әсерін тигізері сөзсіз.

Жоғарыда тілге тиек етілген жағдайлар банктің тиімді депозиттік саясатын жасаудағы жалпы көзқарастарды біріктіруге мүмкіндік береді. Алайда іс жүзінде несиелік саясатты қалыптастырып, жүзеге асыру үшін көптеген факторларды ескере отырып терең талдау жұмыстарын жүргізіп отыру маңызды шарт болып табылады.

Сонымен, банктер бүгінде  сырттан қаржыларды тартып, оларды өзінің ресурстары ретінде қолдануға  бағытталған депозиттік саясат жүргізіп отыруы тиіс. Олар банктік шоттарда клиенттерді өз қаржыларын сақтауға ынталандыра біліп, салымшылардың  мүдделеріне иек артуы тиіс. Салымшыларды ынталандырушы ең маңызды фактор, әрине, несиелер бойынша төленетін, инфляцияның деңгейінен жоғары болып келетін сыйақы мөлшері болып табылады. Сонымен бірге банктердің несиелік саясатын жүзеге асырудағы шешуші жағдай бұл сырттан тартылып, банктің өзінде шоғырландырылған ресурстарын тиімді пайдалану болып табылады. Банк пен оның клиенттерінің арасындағы өзара тиімді қарым-қатынас депозиттік саясатты жүзеге асырудың іргетасы болып саналады. Салымшылардың санын арттыру үшін, банк олардың мүдделері мен талаптарын ескергені жөн.

Қазақстандық коммерциялық банктердің қызмет аясы кеңейген сайын, банк қызметіндегі несиелік портфельді басқару тәуекелі де ұлғая бермек. Бірақ, отандық коммерциялық банктер  әлемдік тәжірибеде белгілі барлық тәуекелдің түрлерімен кездесті деуге  болмайды. Алайда олардың саны өсіп барады, ал бұл проблема отандық банк жүйесі үшін жаңа болып табылады, сондықтан да банктердің депозиттік саясатын жүргізу әдістері бойынша қандай да бір тереңдетілген зерттеулер жүргізілген жоқ. Осы орайда банктердің депозиттік саясатын қалыптастыру барысында пайда болатын тәуекелдерді зерттеу қазақстанның банк жүйесін реформалау кезіндегі өзекті проблемалардың бірі болып отыр.

Қазіргі кездегі қазақстандық және шет елдік банк тәжірибесін  зерттеу нәтижесінде ақшалай  қаражаттарды тарату барысында несиелік саясаттың ұйымдастырушылық нысандарын (депозиттік саясатты жүзеге асырудың әдістері мен тәсілдерін) қолданған дұрыс болатындығын байқадық.Ол депозиттік саясатты құжат түрінде болу керектігін дәлелдейді.

Отандық коммерциялық банктер  үшін зерттеушілердің ойынша, шет елдік банктерге қарағанда саясаттың барлық бағыттарын қамтитын бір ғана құжат түрімен шектелмей, «Несиелік саясатты қалыптастыруға арналған басшылық» деп аталатын синтетикалық құжат жасағаны дұрыс болар еді. Бұл «Басшылық» қазіргі кездегі қазақстандық коммерциялық банктердің оңтайлы саясатын қалыптастыру үшін маңызды құжаттарды біріктіруге мүмкіндік берер еді.

Сонымен, диплом жұмысын  жазу нәтижелерін қорыта келе біз  төмендегідей тұжырымдар жасай аламыз:

- банктердегі тәуекелді басқару жүйесін жетілдіру;

- капитал бойынша жаңа  келісімді ендіру (Базель - II);

- Базель - II  талаптарын  ендіру бойынша жұмыс тобын  құру;

- банктер есеп саясаты  және бағдарламалық қамтамасыздануына  өзгерістер ендіру қажет;

- әлеуметтік және жалпы  провизияларды есепке алу тәртібі кезеңмен енгізу мерзімін ұзарту қажет;

- МСФО  талаптарына  жету мақсатында екінші деңгейлі  банктерді пруденциялыды реттеу  нормаларына өзгерістер енгізу  қажет;

-  банк топтары және  банк үшін проденциялдық нормативтерге  сәйкес  өзіндік капиталдан еншілес компанияларға инвестициялық салымдарды аудару мәселлелерін реттеу қажет.

• зейнет ақы активтерін лизингтік компанияларға инвестициялаудың жаңа мүмкіндіктерін ақықтау ;
• табыстылықтың минимальді деңгейін анықтаудың  икемді әдісін анықтау;
• ЖЗҚ инвестициялық жүзеге асыруын қолдау;
• Инвестициялық табысты алмаған салымшылар алдындағы жауапкершіліктің нақты болуын және шаралаын анықтау;
• Қаржы нарығы субъектілерінің есеп беру және құжат айналым жүйесін ұйымдастырудың тиімділігін арттыру.

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

ПАЙДАЛАНЫЛҒАН ӘДЕБИЕТТЕ

 

1. Антонов А. Г., Пессель М. А. Денежное обращение, кредиты, банки. – М.: Финстатинформ, 1995.
2. Банковское дело./ Под ред. Лаврушина О.И. — М.: РоСТо, 1992.
3. Барановский А. Кредитная деятельность отечественных банков.//Казахстан BUSINESS. – 2003, -- №23-24, с.10.
4. Базовые принципы эффективного надзора за банковской деятельностью. Консультационное письмо Базельского комитета. II Банки Казахстана, 1997, №3.
5. Банковское дело. Под. Ред. Г.С. Сейткасимова. Алматы: Каржы-Каражат, 1998г.
6. Белых     Л.П.     Устойчивость     коммерческих     банков.     Москва: Юнити,1996.
7. Геращенко В.В. О денежно-кредитной политике в ходе реструктуризации банковской системы.  Деньги и кредит, 2000г, №6.
8. Геращенко В.В. О денежно-кредитной политике в ходе реструктуризации банковской системы.  Деньги и кредит, 2000г, №6.
9. Гратовый П.Г., Петрова С.Н., Б.Б. Хрусталь, Риски в современном бизнесе. М., 1994
10. Долан Э, Дж, Кэмпбелл К.Д. Деньги, банковское дело и денежно-кредитная политика. Москва, 1991г.
11. Егоров С.Е. Состояние и проблемы развития коммерческих банков.
12. Жуков Е.Ф. Деньги, кредит, банки. Москва: ЮНИТИ, 2000г.
13. Кейнс. Дж. М. Общая теория занятости, процента и денег. Москва,
14. Ключевые принципы эффективного банковского надзора. Базельский комитет по банковскому надзору. Перевод с англ. Базель. Сентябрь 1997г.
15. Конгресс  финансистов Казахстана. Дайджест выступлений.// Рынок ценных бумаг Казахстана, декабрь, 1999г.
16. Көшенова Б.А. Ақша. Несие. Банктер. Валюта қатынастары. Оқу құралы / - Алматы: Экономика, 2000 – 328 бет.
17. Кучуков    Н.К.    Макроэкономические    аспекты    реформирования финансово-кредитной системы РК в условиях перехода к рыночной экономике. Алматы:   Пылым. 1994г
18. Маршалл А. Принципы политической экономики. Москва, 1983г.
19. Марченко Г.А. Современное состояние и перспективы развития финансового рынка и банковской системы Казахстана.// Банки, 2000г, №3.
20. Марченко Г.А. Развитие банковского сектора в Казахстане.//Деньги  и кредит. 2002 г, №5.
21. Мескон М.Х., Альберт М., Хедоури Ф. Основы медеджмента. - М: Дело, 1992
22. Национальный банк Казахстана. Отчет за 2004 г.
23. Необходимость    определения    рейтинга    банка    в    сложившихся условиях. // Банки Казахстана, 1998, №2.
24. О банках и банковской деятельности. «Закон РК от 31 августа 1995г.
25. Основы банковского дела./ Под ред. Мороза А.Н. — К.: Издательство Либра, 1994. – 330 с.
26. Оценка    отечественных    методик    и     показателей     надежности коммерческих банков. // Банковские услуги, 1998г, №6.
27. Панава Г.С. Анализ финансового состояния коммерческого банка. Москва: Финансы и статистика, 1996г
28. Пашковский     Д.А.     Проблемные     банки:     некоторые     аспекты деятельности.//  Деньги и кредит, 2000, №10.
29. Пигу А. Экономические теории благосостояния. Москва, 1989г.
30. Питер С. Роуз. Банковский менеджмент. М. «Дело» 1995
31. Полфреман Дэвид, Филипп Форд. Основы банковского дела. – М.: РоСТо, 2002.
32. Прокофьев  О.К.   К  вопросу  о   совершенствовании  инструментов банковского надзора. // Деньги и кредит, 1997, №9.
33. Регулирование и надзор за деятельностью банков // Деньги и кредит,
34. Рид. Э, Котлер Р, Гилл Э, Смит Р. Коммерческие банки. Москва: Космополис, 1991г.
35. Рид Э., Коттер Р., Смит Р. Коммерческие банки. - М.: Космополис, 1991.-480с.
36. Русско-казахский толковый экономический словарь предпринимателя. – Алматы: МЧП, 1993. – 320 с.
37. Руководство по банковскому надзору: Национальный банк РК, 1995г. Ю.Харрис Л. Теория денег. Москва, 1990г.
38. Сатова Р.К., Сыздыкова Д.Т. Проблемы финансовой устойчивости банка. Павлодар, 1999г.
39. Сборник   инструктивно-нормативных   актов   Национального   банка Республики Казахстан. Алматы, Т. 1. - Т.5.
40. Симановский  А.Ю.   К  вопросу  о   целях  денежной   и   кредитной
41. Сухов   М.И.   Банковский   надзор:   общеэкономические   аспекты.// Деньги кредит. 2000г, №5.
42. Усоскин В.М.«Денежный мир Милтона Фридмена». Москва, 1989г.
43. Усоскин В.М., Современный коммерческий банк. Москва, ИПЦ “Вазар-Ферро” 1994 г
44. Фетисов Г.Г.  Устойчивость  коммерческого  банка и  рейтинговые  системы ее оценки. Москва. Финансы и статистика, 1999г.
45. Фишер И. Покупательная сила денег. Пер. с англ. Москва, 1989г.
46. Хейнс П. Экономический образ мшления. Пер. С англ. Москва, 1991г. Общие   проблемы   формирования   капитала  банка.   //   Банковские

услуги, 1998г,№6.

47. Шарова Т. Управление валютными рисками, Киев, 1994 г.
48. Юденков Ю.Н., Туушев А. А. Анализ динамики банковских нормативов на примере среднестатистического коммерческого банка. // Бухгалтерия и банки, 1998, №1.