Бухгалтерлик есеп

 Меншікті  капитал өзгерісі жөніндегі қорытынды  есеп. Ұйымдардың меншікті капиталының жағдайы мен қозғалысын, жарияланған жарғылық капитал, төленбеген және қосымша төленген капитал өзгерісін, сондай-ақ резервтік капитал мен бөлінбеген табыстың (зиян) қалыптасуы жөніндегі көрсеткіштерден тұрады.

 Қаржылық  қорытынды есеп құрамы және мұның  жекелеген элементтерін тануға байланысты мәселелерді қарастыра отырып, біздер қорытынды есеп жасаудың кез-келген қолданбалы әдістері сабақтастық байланыстықты  қамтамасыз ететін көптеген қосымша  көрсеткіштерге ,балансқа, қаржы нәтижесіне байланысты қалыптасатындығын зерделеп отыруымыз керек. Негізгі қорытынды  үлгісінде тән қосымша ақпараттарды қолдану халықаралық стандарттар  талабына қайшы келмеуі  керек. 

   Қаржылық есеп  беруге жасалған  түсініктеме жазба. 

 Түсініктеме жазба – кәсіпорында жасалған негізгі аналитикалық құжат. Онда, бірінші  кезекте, бизнес жоспарының барлық тауарлары  бойынша негізгі себептермен  қоса, орындалу жайына қысқаша баға беріледі және есептік кезеңде кәсіпорынның жұмысына оң және теріс әсер еткен  жақтары да ашылады:

   Түсініктеме жазба қаржылық есеп  берудің бір бөлігі ретінде  келесі негізгі мәселелерді ашуы  керек:

1. Есеп бөлігіне қатысты субъекттің есеп саясатында қаралған негізгі ережелері:

• Материалдық емес активтер мен негізгі құралдар – бағалаудың тәсілдері мен амортизациясын есептеу;

• Субъекттің инвестициялық саясаты – қаржылық инвестицияның баланстық құнын анықтау және қайта бағалаған ұзақ мерзімді қаржылық инвестицияның есептен шыққанын, қайта бағалаудан алынған табысын шығару, инвестицияны сатқаннан алынатын табысқа шектеулер қою, қайта бағалаудың кезеңділігін сақтау;
• ТМҚ  - қорларды есепке алудың әдісі және оларды бағалау, сатып алынған тауарларды, аяқталмаған өндірісті және дайын өнімді бағалаудың әдісі;
• Тапсырыс берушілермен және сатып алуышлармен, дебиторлармен, еншілес, тәуелді, бірлесіп бақыланатын серіктестіктермен есеп айырысудың нысаны;
• Міндеттеме – несиелік саясатын, демалысқа шыққан еңбеккерлердің еңбекақысы;
• Меншік капиталы – жарғылық және резервтік капиталын қалыптастыру;
• Табыс және шығыс;
2. Түсініктеме жазба баланс бойынша ұзақ және ағымдағы активтерді, меншік капиталын, ұзақ және ағымдағы міндеттемелерді ашып көрсетеді:
• Ұзақ мерзімді активтердің бөлігіне қатысты;
• Ағымдағы активтердің бөлігіне қатысты;
• Меншік капитылының бөлігіне қатысты;
• Ұзақ мерзімді міндеттемелерге қатысты;
• Қысқа мерзімді міндеттемелерге қатысты.
3. Қаржылық-шаруашылық қызметінің нәтижесі туралы есеп беру бойынша жазылған түсініктеме жазбада мыналар қамтылуы керек:
• кәсіпорынның барлық қызмет түрінен алынатын табыстың төмендеуіне әсер ететін факторлар, сатылған өнімнің өзіндік құнына әсер ететін факторлар;
• төтенше жағдайлардан алынатын табыстар мен шығыстар;
• есепті кезеңде орын алған және қаржылық шаруашылық қызметіне мәнді әсер ететін немесе етпейтін шаруашылық операцияларын баяндау керек.
4. Ақша қаражатының қозғалысы туралы есеп беру бойынша жазылған түсініктеме жазбада мыналар баяндалуы керек:
• операциондық қызметтен түсетін ақша қаражаттарының қозғалысын ашу үшін кәсіпорын қандай әдісті пайдаланады;
• түсетін ақша қаражаттары мен клиент атына төленетін ақша қаражаттары нетто негізінде ашыла ма, әсіресе кәсіпорынның өз ақша қаражаттарынан клиеттердің ақша қаражаттары асып кеткен жағдайда;
• ақша қаражатының қозғалысы бойынша шектеулер және т.б.
5. Түсініктеме жазбада кәсіпорынның қаржылық қызметі мен қаржылық жағдайына баға берілуі керек.

   Бухгалтерлік есеп беру нақты  бір кезең уақытындағы қаржылық-шаруашылық  қызметінің бір-бірімен байланысқан  кешенді көрсеткіштерін көрсетеді.  Бухгалтерлік есеп берудің нысаны  ақпараттылығымен және қисындылығымен  өзара байланысқан, ал бұл кәсіпорынның  қаржылық шаруашлық жағдайы туралы  ақпараттарды динамикалық тұрғысынан  жан-жақты қамтамасыз етеді және  қаржылық талдау үшін толыққанды  базасы ретінде қаржылық есеп  берудің пайдалануына өз септігін  тигізеді. Кәсіпорынның қаржылық  жағдайын талдаудың әдісі қаржылық  есеп беруге берілген ақпараттың  көлеміне және мақсатына тәуелді  болып келеді. Егер де талдаудың  мақсаты ШЖС даму мүмкіндігі  мен жағдайы туралы ақпараттардың  көрнекті әрі жай ғана алу  болса, онда талдаушы экспресс-талдаумен  ғана шектеледі. Егер де талдаудың  мақсаты ШЖС жағдайын толық  түрінде талдау болса, онда  қаржылық-шаруашылық қызметінің  барлық талдау көрсеткіштерін  пайдалануы керек. 

        Қаржылық есеп беруді пайдаланушыларды жіктеу. «Қаржылық есеп беруді дайындау мен ұсынуға арналған тұжырымдамалық негізге» сәйкес қаржылық есеп беруді пайдаланушылар қатарына мыналар қосылады:

-Берілген инвестиияларға байланысты тәуекеклді көтеруші инвесторлар;

-Тиесілі кредиттер мен проценттер бола ма, олар уақтылы төлене ме деп білгісі келетін қарыз берушілер; 

-Тиесілі сома бола ма, төлене ме деп анықтауға мүмкіндік беретін ақпаратқа қызығушы жабдықтаушлар мн басқа сауда кредиторлары;

  -Сатып алушылар. Олар субъекттің үздіксіз қызметі туралы, әсіресе олардың субъектіге ұзақ мерзімді келісімдері туралы ақпарат қажет;

-Қызметкерлер;

   -Ресуртарды бөлу жайлы ақпарат алуға мүдделі мемлекеттік органдар;

   -Көпшілік, өйткені субъектілер жергілікті экономикаға көптеген тәсілдермен елеулі үлес қосады, бұған халықтың еңбекпен қамтылуы мен жергілікті жабдықтаушыларды қолдауы да қатысты. Қаржылық есеп беруді дайындау мен ұсыну үшін ұйым басшылығы қаржылық жағдай, оның нтижелері мен қаржылық жағдайдағы өзгерістер жайлы ақпаратқа сүйене отырып, жауапкершілік көтереді.

    Қаржылық  есептілік ол қоғамның белгілі бір уақыт аралығында қаржылық жағдайы туралы ақпарат береді. Ол келесі ақпараттарды қамтиды: активтер, міндеттемелер, капитал, пайда мен залал, ақша қаражаттарыгың қозғалысы, капиталдағы өзгеріс. Есептілікті дайындау мен дұрыстығына басқарушы мен бас бухгалтер жауапты. Қаржылық есептілік нақты әрі дұрыс және ХҚЕС-на сай болуы керек. Қаржылық есептіліктің есептік периоды – 1 қаңтар мен 31 желтоқсан аралығы. Қаржылық есептілік ұсынылады: 1. мемлекеттік статистика органдарына; 2. мемлекеттік басқару органдарына және т.б. Жылдық қаржылық есептілік алдымен қоғамның жалпы жиналысымен және акционерімен ҚР-ның заңына сай бекітіледі. 
 
 
 

                      1.10.  Есеп саясаты. Салықтық есеп саясаты 

            Қаржылық есептілік дара кәсіпкерліктің немесе ұйымның қаржылық жағдайы, қызметінің нәтижелері және қаржылық жағдайындағы өзгерістер туралы ақпаратты білдіреді.

           Мемлекеттік мекемелердің қаржылық  есептілігін қоспағанда, қаржылық  есептілік мынаны қамтиды:

1. бухгалтерлік баланс;
2. пайда мен зияндар туралы есеп;
3. ақша қаражатының қозғалысы туралы есеп;
4. капиталдағы өзгерістер туралы есеп;
5. түсіндірме жазба.

          Қаржылық есептілікті жасау тәртібі  және оған қойылатын қосымша  талаптар халықаралық стандарттарға  және ҚР бухгалтерлік есеп  пен қаржылық есептілік туралы  заңнамасының талаптарына сай  белгіленеді.

        Егер ҚР заңнамалық актілерінде  өзгеше көзделмесе, мемелекеттік  мекемелердің қаржылық есептілік  көлемін, оны жасау нысандары  мен тәртібін уәкілетті орган  белгілейді.

         Қаржылық есептілікке ұйымның  басшысы немесе бас бухгалтері,дара  кәсіпкер қол қояды.

        Бухгалтерлік есебін бухгалтерлік  ұйым немесе кәсіби бухгалтер  жүргізетін ұйымның қаржылық  есептілігіне ұйымның басшылығы,  сондай-ақ бухгалтерлік ұйымның  басшысы немесе кәсіби бухгалтер  қол қояды.

 Салық есептілігі- салық төлеушінің Кодексте белгіленген тәртіпке сәйкес салық қызметі органдарына табыс етілетін, салық төлеуші туралы, салық салу объектілері және салық салуға байланысты объектілер туралы, сондай- ақ салық міндеттемелерін, міндетті зейнетақы жарналарын, әлеуметтік аударымдарды есептеу туралы мәліметтерді қамтитын құжаты.

     Салық есептілігі салық төлеуші  салықтың, бюджетке төленетін басқа  да міндетті төлемдердің түрлері,  міндетті зейнетақы жарналары  және әлеуметтікаударымдар бойынша  жасауға және табыс етуге жататын  салық декларациясын, есеп- қисаптарды, оларға қосымшаларды, сондай- ақ  мониторингке жататын ірі салық  төлеушілер табыс ететін мониторинг  жөніндегі есептілікті қамтиды.  Салық есептілігінің нысандарын  және оларды жасау ережелерін  Салық кодексінің 65- 67 бабының ережелерін  ескере отырып, уәкілетті орган  бекітеді.

     Салық  есептілігі мынандай түрге бөлінеді:

 -Бастапқы есептілік- салық төлеушіні тіркелу есебіне қою жүргізілген және осы тұлға салық төлеуші болып табылатын салықтың және бюджетке төленетін басқа да міндетті төлемдердің белгілі бір түрлері бойынша салық міндеттемесі, сондай- ақ міндетті зейнетақы жарналарын есептеу, ұстау мен аудару және әлеуметтік аударымдарды есептеу мен төлеу бойынша міндет алғаш туындаған салық кезеңі үшін тұлға табыс ететін салық есептілігі;

 -Кезекті есептілік- салық төлеушіні тіркелу есебіне қою жүргізілген және осы тұлға салық төлеуші болып табылатын салықтық және бюджетке төленетін басқа да міндетті төлемдердің белгілі бір түрлері бойынша салық міндеттемесі, сондай- ақ міндетті зейнетақы жарналарын есептеу, ұстау мен аудару және әлеуметтік аударымдарды есептеу мен төлеу бойынша міндет алғаш туындаған салық кезеңінен кейінгі салық кезеңдері үшін тұлға табыс ететін салық есептілігі;

 -Қосымша есептілік- осы өзгерістер және толықтырулар жататын салықкезеңі үшін бұрын табыс етілген салық есептілігіне осы тұлға салық төлеуші болып табылатын салықтың және бюджетке төленетін басқа да міндетті төлемдердің түрлері бойынша, сондай- ақ міндетті зейнетақы жарналары және әлеуметтік аударымдар бойынша өзгерістер және толықтырулар енгізілген кезде тұлға табыс ететін салық есептілігі;

 -Хабарлама бойынша қосымша есептілік- салық органы камералдық бақылау нәтижелері бойынша бұзушылықтарды анықтаған салық кезеңі үшін бұрын табыс етілген салық есептілігіне осы тұлға салық төлеуші болып табылатын салықтың, бюджетке төленетін басқа да міндетті төлемдердің түрлері бойынша, сондай- ақ міндетті зейнетақы жарналары мен әлеуметтік аударымдар бойынша өзгерістер және толықтырулар енгізген кезде тұлға табыс ететін салық есептілігі;

 -Тарату есептілігі- салық төлеуші қызметін тоқтатқан немесе бөліну жолымен қайта ұйымдастырылған кезде осы тұлға салық төлеуші болып табылатын салықтың, бюджетке төленетін басқа да міндетті төлемдердің түрлері бойынша, міндетті зейнетақы жарналары мен әлеуметтік аударымдар бойынша, сондай- ақ тіркелу есебінен шығарылған кезде қосылған құн салығы бойынша тұлға табыс етітін салық есептілігі. 

 Салық есептілігін жасау  ерекшеліктері:

 -Салық Кодексінде көзделген жағдайларда салық салудың әртүрлі шарттары белгіленген қызмет түрлерін жүзеге асыратын салық төлеушілер әрбір қызмет түрі бойынша бөлек салық есептілігін жасайды.

 -Салық Кодексінде бөлек салықтық есепке алуды жүргізу қажеттілігі көзделген жер қойнауын пайдаланушылар Салық Кодексінде көзделген тәртіппен салық есептілігін жасайды.

 -Егер салық төлеуші уәкілетті орган әртүрлі салықтық нысандар белгілеген салық төлеушілердің санаттарына жатса, онда мұндай салық төлеуші өзі жатқызылған салық төлеушілердің әрбір санаты үшін көзделген салықтық нысандарды жасауға тиіс. Қоғамда салық төлеу ҚР Салық кодексімен жүзеге асырылады. Салықтық міндеттемелерді орындау  толық және белгіленген уақытта орындалып отырады. Салық және басқа да міндетті төлемдерді төлеу Салық кодексінде көрсетілген уақытында төленіп отырады. Қоғам келесі салықтарды төлейді:

1. мүлік салығы
2. жер салығы
3. көлік салығы
4. әлеуметтік салық
5. жеке табыс салығы
6. қоршаған ортаны ластағаны үшін төлем және т.б төлемдер;

 Салықтық  есептің құрастырылуына бас бухгалтер  жауап береді.

 Салық жіне бюджеттер шоттарын жургызуге  арнай 1430 шотқы қарастырылған.Шот  актив-пассив ,дебит бойынша шот  кәсіпорынның мемлекет алдындагы қарызы ал кредит бойынша мемлекеттің кәсіпорын  алдындагы карыздарында жүргізіледі.

 3130 « қосылған құн салығы» .Салықты  әр ай сайын төленіп отырылады.  (ҚОСЫМША) 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 

                                           2.  Аудит 

    2.1.Аудиторлық фирма жұмысының құрылымы және ұйымдастырылуы. Аудитордың қызмет міндеттері. 

 Аудиторлық  фирма жұмысының  құрылымы және ұйымдастырылуы.  

 Аудит темині осыдан 2000 ж бұрын «audio»  деген латын сөзінен шыққан, аудармадағы  мағнасы «ол естиді немесе естуші»  дегенді білдіреді. Америкалық бухгалтерлік ассациясы аудитке мынадай анықтама берді. Аудит бұл экономикалық іс әрекеттермен оқиғалар туралы объективті деректердің бағалануын және мүдделі  пайланушылардың нәтижелерін ұсынатын процессі. Классикалықұғымда аудит  кәсіпорында жұмыс істеейтін  маманданған тәуелсіз аудитор жүзеге асыратын ешкімге тәуелсіз сырттай  қаржылық бақылау. Аудит бұл біздің еліміздегі акционерлік қоғамдардың, серіктестіктердің және қаржылық бақылаудың салыстырмалы түрдегі жаңа бағыты. Ревизия мен аудит бір ұғымды білдірмейді. Ревизияның мақсаты –  кемшіліктерді құрту және жамандықты жою. Ал аудиттің мақсаты – кемшіліктерді  кеміту және қастықты шектеу. Аудит  бақылаудың шығармашылық дамуын білдіреді. О л экономикалық бақылаудың формалары  мен түрлерін кемітпей керісінще  толықтырады. Аудиторды клиент өз қалауымен  таңдайды. Бүгінгі күні аудитке келісімшарт  негізінде жүзеге асырылатын оның ішінде бухгалтерлік есеп, ішкі бақылау және қаржылық есеп берудің жағдайын тексеретін сондай-ақ артық шығындарды болдырмау  ресурстарды пайдаланудың тиімділігінарттыру және шаруашылық жүгізуші субъектілердің табысын өсіру мақсатында кеңес  беретін бизнес сараптамасының өзінше бір түрі ретінд анықтама беруге болады. Аудитті құқықтық реттеу. Біздің еліміздегі аудитті нормативті құқық реттеудің  мемлекеттік жүйесі құрылған тәуелсіз қаржылық бақылау ұйымның заңды  базасының негізгі элементтері  кіретіндер: