Еңбекақы аудиті

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

Мазмұны

 

 

 

КІРІСПЕ........................................................................................................................................3

 

І-БӨЛІМ. ЕҢБЕКТІҢ ЖӘНЕ ОҒАН ТӨЛЕУДІҢ ЕСЕБІ..........................................................5

1. Еңбекке ақы төлеудің әлеуметтік-экономикалық мәні және ұйымдастыру негіздері....................................................................................................................5
2. Еңбекке ақы төлеу нысандары мен жүйелері..................................................................................................................9

 

ІІ БӨЛІМ. ЕҢБЕКАҚЫНЫ ЕСЕПТЕУДЕГІ АУДИТТІҢ МАҚСАТЫ МЕН МІНДЕТТЕРІ............................................................................................................................15

• Жұмысшылар мен қызметкерлердің құрамы және жұмыс уақытын пайдалану есебінің аудиті............................................................................................................15
• Еңбекақыны есептеудегі аудиттің мақсаты мен міндеттері...................................................................................................................20

 

ҚОРЫТЫНДЫ.............................................................................................................................23

 

ҚОЛДАНЫЛҒАН ӘДЕБИЕТТЕР..............................................................................................25

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

КІРІСПЕ

 

     ҚР-ның әр азаматы еңбек етуге құқылы, демек республикада әр адамның өз ықыласына, қабілетіне және арнайы дайындығына сәйкес еркін еңбек ету мүмкіндігі қарастырылған. ҚР-ның “Қазақстан Республикасындағы Еңбек туралы” заңына сәйкес: Еңбек деп адамдардың өмірі үшін қажетті материалдық, рухани және басқа да құндылықтарды жасауға бағытталған қызметтерді айтады, яғни нарықтық экономикаға көшу жағдайында Қазақстандағы экономикалық және әлеуметтік өзгерістерге сәйкес еңбек ақы әлеуметтік қолдау және жұмысшыларды қорғау қорғау салалары елеулі өзгерістерге ұшырады. Бұл саясат жүзеге асыру бойынша мемлекеттің көптеген міндеттері кәсіпорынның құзырына беріледі. Олар өз бетінше еңбекақы мен еңбек нәтижесінің материалдық ынталандырудың түрлері мен жүйесін, олардың көлемін анықтау мүмкіндігіне ие болады.

     Еңбекақы қызметкерлерге ақшалай және сирек (натуралды) түрде есептелуі мүмкн. Әр қызметкерлердің еңбек табысы кәсіпорын жұмысының соңғы нәтижесін ескере отырып оның жеке салымына байланысты анықталады. Ол салықтармен реттеледі және көлемі шектелмейді.

      Кәсіпорын шаруашылық қызметін жүзеге асыру процесінде қызметкерлерді жұмысқа қабылдап және жұмыстан шығарып отырады. Қызметкерлердің құрамындағы өзгерістерді кадр бөлімі жүргізеді. Кадр бөлімінің қызметкері кәсіпорынағы қызметкерлердің санын, жұмысшылардың категорияларын, кәсіпкерліктерін, мамандықтарын, қызмет орындарын, біліктілігін, жұмыс стажын, кәсіби білімін және бұдан да басқа мәліметтерді есепке алып отырады. Жұмыс беруші жұмысшыларды жұмысқа қабылдаған кезде онымен жеке еңбек келісім шартқа отырады. Жеке еңбек келісім шарт ол жұмыс берушімен жұмысшы арасындағы жазбаша түріндегі келісім шарт. Аталған құжатта жұмыс беруші мен жұмысшы арасындағы келісімдер қарастырылады. Келісім шарт белгілі бір мерзімге құрылады. Аталған келісім шартта еңбек тәртібінің жағдайы, жұмысшының еңбекақысы, оның құқығы мен міндеттері және тағы сол сияқты мәліметтер көрсетіледі.

Кадр бөлімі жұмыскерлердің құрамының есебін келесі құжаттар негізінде  жүргізіледі:

1. Жұмысқа жаңадан қабылданған жұмысшылар бойынша: “Жұмысқа қабылдау туралы бұйрық” шығарылады. Осы бұйрық негізінде кадр бөлімінің инспекторы әр жұмысшыға жеке карточка толтырылады.
2. Жұмысшылардың кезекті демалысына: “Демалыс беру туралы бұйрық” шығарылады. Бұл бұйрық екі данадан толтырылады. Бір данасы бухгалтерияға өткізіледі, екінші данасы кадр бөлімінде қалады.
3. Қызметкерлер жұмыстан шығарылғанда: “Еңбек шартының тоқтатылуы туралы бұйрық” шығарылады. Бұл бұйрық та        2 данадан толтырылады. Бір банасы бухгалтерияға, ал екінші данасы кадр бөлімінде қалады.

     Бухгалтерияда жұмысшылар мен қызметкерлердің жұмыс уақытын есептеу үшін, сонымен қатар жұмысшылар мен қызметкерлермен еңбекақы бойынша және басқа да төлемдер бойынша есеп айырысу үшін жұмыс уақыты есебінің табельі толтырылады. Табельді бір адам толтырып, тиісті құжаттармен бухгалтерияға өткізеді. Табельде жұмысшының жұмысқа келген күндері, жұмысқа келмеген күндері және оның себептері көрсетіледі. Егер жұмысшылар мерзімінен тыс түңгі сағаттарда, мейрам күндерінде еңбек етсе, онда “Үстеме төлемдерге” жеке парақ толтырылады.

     Кәсіпорынның құрамына қабылданған жұмысшылар жұмысқа қабылдау мерзіміне қарай: тұрақты, уақытша, маусымдық деп бөлінеді. Тұрақты жұмысшыларға жұмыс істеу мерзімінің аяқталу уақыты көрсетілмеген жұмысшылар жатады. Уақытша жұмысшыларға белгілі бір мерзімге қабылданған жұмысшылар жатады. Маусымдық жұмысшыларға маусымдық жұмыстарды орындау үшін қабылданған жұмысшылар жатады.

     Курстық жұмыстың өзектілігі – кез келген кәсіпорынның бухгалтериясында еңбекақының мәні және оның дұрыс ұйымдастырылуы болып табылады. Дұрыс ұйымдастырылған, бүгінгі күннің талабына сай орындалған есеп жүйесі, яғни автоматтандырылған немесе компьютерленген жүйе кез келген кәсіпорынның бухгалтериясындағы жұмысты нақты орындауға кепіл.

     Курстық жұмыстың мақсаты – еңбекақы және оның түрлерін, нысандары мен жүйелерін, еңбекақыны есептеу тәртіптері және еңбекақыдан ұсталатын ұсталымдардыұйымдастыру ерекшеліктерін қарастыру.

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

І БӨЛІМ ЕҢБЕКТІҢ ЖӘНЕ ОҒАН ТӨЛЕУДІҢ ЕСЕБІ

1. Еңбекке ақы төлеудің әлеуметтік – экономикалық мәні және ұйымдастыру негіздері.

     Мекеменің  шығындарында еңбеккерлердің еңбегіне  еңбекақы түрінде өтеу шығындары  ең үлкен бөлігін құрайды.

     Нарықтық экономика  жағдайында еңбекақы жұмыс күшінің  тауар ретінде бағасы болып  саналады да, еңбек нарығында  жұмыс берушілер мен еңбеккерлердің  мүдделерінің үйлестіруін қамтамасыз  ету негізінде қалыптасады, жұмыс  күшін белгілі бір уақыт-сағат,  күн және т.б. бойына пайдаланғаны  үшін төлейді.

     19-«Қызметкерлерге  берілетін сыйақылар» IAS Халықаралық  қаржы есептілігінің стандартына  сәйкес қызметкерлерге берілетін  сыйақы – компанияның қызметкерлерге  олар көрсеткен қызметтің орнына  ұсынылатын сыйақылардың және  төлемдердің барлық түрлері.

     Қызметкерлерге  берілетін сыйақыға мыналар жатады:

• Жұмысшыларға және қызметкерлерге берілетін жалақы және әлеуметтік қамтамасыз етуге арналған жарналар, жыл сайынғы ақы төленетін демалыс, пайда және сыйақыларға қатысу (егер олар кезең аяқталғаннан кейін 12 ай ішінде төленетін болса), сонымен қоса осы уақытта жұмыс пен қамтылған қызметкерлер үшін ақшалай емес нысандағы сыйақылар (медициналық қызмет, үймен және көлікпен қамтамасыз ету, ақысыз немесе күні белгіленген тауарлар немесе қызметтер) сияқты қызметкерлерге берілетін қысқа мерзімді сыйақылар;
• Зейнетақы, зейнетке шыққаннан кейін берілетін басқа сыйақылар, еңбек қызметі аяқталған соң өмірді сақтандыру және медициналық қызмет көрсету сияқты еңбек қызметінің аяқталуына байланысты берілетін сыйақы;
• Жұмыс стажы ұзақ қызметкерлер үшін ақы төленетін демалыс немесе ақы төленетін шығармашылық демалыс, мерейтойларған арналған, еңбекке жарамсыздығы үшін ұзақ мерзімге берілетін жәрдемақылар, сондай-ақ пайдаға және сыйлықақыға қатысу, егер көрсетілген төлемдер кезең аяқталғаннан кейінгі 12 айдан астам кезеңде жүзеге асырылса, қызметкерлерге берілетін басқа да ұзақ мерзімді өтемдер;
• Шығу жәрдемақылары және үлестік құралдармен өтемақы төлемдері.

 

     Шығу жәрдемақылары  – қызметкерді зейнеткерлік жасқа  толмағанға дейін мекеменің шешімімен  жұмыстан шығарса: де қызметкердің  өз еркімен осындай сыйақыға  айырбастауға жұмыстан шығу салдары болып табылатын қызметкерлерге берілетін сыйақылар.

     Қызметкерлерге  берілетін сыйақылар: қысқа мерзімді  және ұзақ мерзімді сыйақылар  болып екі түрге бөлінеді.

     Қызметкерлерге  берілетін қысқа мерзімді сыйақылар  – бұл қызметкердің тиісті  қызмет көрсеткен кезең ішінде  кезең аяқталғаннан кейін толық  көлемде 12 ай ішінде төленуге  тиісті, қызметкерлерге берілетін  сыйақы (шығу жәрдемақылары және  үлестік құралдарға өтемақы төлемдерін  қоспағанда).

           Қысқа мерзімді сыйақыларға мынадай  баптар кіреді:

• Жұмышыларға және қызметкерлерге төленетін жалақы және әлеуметтік қамтамасыз етуге салынатын жарналар;
• Қызметкерлердің тиісті қызмет көрсеткен кезең аяқталғаннан кейін 12ай ішінде болжанатын демалыс жағдайында қысқа мерзімді төленетін демалыс (жыл  сайынғы толенетің демалыс және ауруына байланысты демалыс сиақты);
• Қызметкерлердің тиісті қызмет көрсеткен кезең аяқталғаннан кейін 12 ай ішінде төленуге тиіс табыс және сыйлықақыларға қатысу;
• Осы уақытта жұмыспен қамтылған қызметкерлер үшін төленетің ақшалай емес нысандағы сыйақы(медицаналық қызмет көрсету үймен, автокөлікпен,тауарлармен немесе қызметтермен қамтамаыз ету сияқты)

     Қызметкерлер  берілетін ұзақ мерзімді сыйақылар  –бұл қызметкер тиісті қызмет  көрсеткен кезең ішінде төлем  жасау бойынша берешек, кезең  аяқталғаннан кейін 12ай ішінде  толық көлемде өтелу мүмкін  болмайтын  қызметкерлерге берілетін  сыяқы (еңбек қызмеьті аяқталуяы  бойынша төленетін сиақылар,шығу  жәрдемақыларды және үлестік  құралдармен өтемақы төлемдерін  қоспаған. )

     Еңбекақы тұтынушылардың  табыстрының үлкен бөлігін құрайды,  сондықтан  тұтыну тауарларына  сұраныс көлемі мен олардың  бағаларына елеулі ықпал жасайтын. Еңбекақының әлеуметтік – экономикалық  мәні – оның еңбеккердің негізгі  табысы және оның өзінің де, жанұя мүшелерінің де әл-ауқаты  мен тұрмыс халқының көтерілуінің  негізгі көзі. Бұдан келіп еңбекақының  еңбек нәтижелерінің жақсарту  және соның негізінде анықталатын  табыстың өсуін қамтамасыз етудегі  ынталандыру рөлін көруге болады. Сондықтан оның мөлшерін анықтағанда  барлық өмірлік игіліктер мен  қызметкерлердің шамасын есепке  алу керек, өйткені оларды алға  ақшаларға сатып алуға болады. Олар еңбекақыдан тікелей, ал  тұтыну бұйымдары мен ақылы  қызметкерлердің бағалар деңгейіне  керісінше байланысты болады.

     Жұмыс беруші  мен еңбеккердің арасындағы еңбек  қатынастары нормативтік – құқықтық  кесімдер мен заңдарға сәйкес  жасалған жеке еңбек, ұжымдық  келісім – шарттарымен реттеледі.

     Жеке еңбек  келісім-шарт – бұл жұмыс беруші  мен еңбеккердің арасындағы жазбаша  жазылған келісім, онда еңбеккерлер  мен жұмыс берушінің негізгі  құқықтары және міндеттемелері  анықталған соның ішінде еңбеккер  еңбек міндеттерін адал орындауға,  еңбек тәртібін сақтауға міндеттенеді, ал мекеме еңбеккерлерге қажет  еңбек жағдайларын жасау, нормативтік-құқықтық  кесімдер мен қарастырылған еңбекақыны  және өзге де төлемдерді уақытында  және толық көлемде төлеуге  міндеттенеді.

     Жеке еңбек  келісім-шарт жасау үшін мекеме  жетекшісі еңбеккерлердің еңбек  қызметін растайтын құжаттар, жеке  күәлігі, әлеуметтік жеке код  берілгені туралы күйлік (ӘЖК), зейнетақы  келісім-шарты, білімі, кәсіби дайындығы  туралы құжат және заңдармен  қарастырылған өзге де құжаттарды  талап етуге құқығы бар. 

     Жеке еңбек  келісім-шарт жасалғанда еңбекақы  төлеудің бастапқы шарттары –  еңбекақы мөлшерлері жүйесі, кесімді  еңбекақылар, еңбек мөлшерлері, еңбекақы  нысандары мен жүйелері, кепілді  және өтемді төлемдер болып  табылады. Мұнда әрбір мекеме  қаржылық жағдайын есепке алып, қаржылық-шаруашылық қызметінің  нәтижелеріне, аймақтағы жұмыссыздық  деңгейіне еңбекақының мемлекеттік  реттелуіне қарай еңбекақы төлеуде  өздерінің шарттарын дербес әзерлеулері  керек.

     Еңбекке ақы  төлеуді ұйымдастырған еңбектің  саны мен сапасына сәйкес еңбекақы  төленудің қағидаттарын қатал  сақтау өте маңызды, себебі  олар еңбеккерлердің еңбек өнімділігін,  өндірістің тиімділігін арттыруға  және мекеме жұмысынң сапасын  жаұсартуға материалдық ынталануын  тудырады.

     Еңбеккерлердің  еңбегіне ақы төлеуді ұйымдастырудың  негізі болуы керек: тарифтік жүйе; еңбекақы төлеу нысандары; еңбек мөлшерлері (өнімдік мөлшерлері, қызметкқрсету уақыты).

     Тарифтік жүйе  – бұл еңбектің күрделілігі,  еңбек жағдайлары, (ауырлығы зияндығы, климаттық жағдайлар), еңбектің сипаты  мен маңызына қарай әр түрлі  топтардағы және сипаттағы еңбеккерлердің  еңбекақыларын саралауды және  реттеуді жүргізуге мүмкіндігін  қамтамасыз ететін әр түрлі  мөлшердің жиынтығы. Бұл жүйе  біріңғай тарифтік мамандандырылған  анықтамадан, шеберлік дәрежелер,  санаттар, топтар және с.с. бойынша  тарифтік сеткасынан, еңбекақы мөлшері  мен лауазымды кесімді жалақылар,  аудандық еселіктер, үстемелер  мен қосымша төлемдер үлгілерінен,  еңбектің зияндылығы мен ауыр  жағдайлары бар жұмыстардың тізімінен  тұрады.