Бюджетке салықтардың түсудегі рөлі

    Облыс  экономикасындағы  оң iлгерушiлiктер  облыстық бюджеттiң  кiрiсi бөлiктерiне  де игi әсерiн тигiзiп отыр.

    Облыс  бойынша өнеркәсiп  өнiмдерiн  өндiру  2007 жылы  өткен жылмен  салыстырғанда 36,9 пайызға өссе, 2008 жылы өсiм 17,6 пайыз құрады, ал  2009 жылы  нақты өнiм көлемiнiң   индексi 2008 жылмен салыстырғанда  124 пайызды құрады. Тиiсiнше  облысымыздың  бюджетiнiң  кiрiс бөлiгi 2007 жылы 1999 жылмен салыстырғанда  60,5 пайыз, 2008 жылы 1,2 пайыз өстi.  Облыс   бюджетiнiң  кiрiс бөлiгi  2009 жылы  22,6 пайыз өсiммен бекiтiлдi. 2008 жылдың  нақты түсiмдерiне сүйенсек  1999 жыл денгейiмен салыстырғанда  корпорациялық  табыс бойынша  81,6 пайыз, меншiк табыс салығы бойынша –66,5 пайыз, әлеуметтiк  салық бойынша  60,4 пайыз, акцизден-145,3 өсiм байқалды. Жалпы 2008 жыл  акциздiк өнiмдердi дамытуға бағытталғандығын  атап өту керек. Облыстың  жергiлiктi атқарушы  органдары салық салу базаларын  ұлғайту және  салықтың бюджетке толық түсуiн  қамтамасыз етуде елеулi шараларды жүзеге асыруда.

    Осы  аталған  бюджеттiң  табысын   ескере отырып  Оңтүстiк Қазақстан  обылысының бюджетiнiң орындалуындағы  түсiмiне келетiн болсақ (сурет  3) 2009 жылында 33172797,4 мың теңгенi құра-ған,  болжамнан  16,9 пайыз артық орындалған.  Оның iшiнде:

• республикалық бюджетке –15480134,1 мың тенге, немесе 134 пайыз;
• жергiлiктi бюджетке 17692663 мың тенге  немесе 104 пайыз;

 

Сурет 3 - Оңтүстiк Қазақстан облысының 2007-2009 кiрiстердiң орындалуы,теңге

* Облыс бюджетiнiң  басты бағыты.  Оңтүстiк Қазақстан N81.29.06.2009.

 

    Бюджеттiң орындалуының кiрiс бөлiмiн жоғарыда көрсетiп отырғанымыздай 2009 жылы 2008 салыстырғанда мемелекеттiк бюджет  136,2 пайызға, республикалық бюджет 137,7 пайыз, жергiлiктi бюджет  136,1  пайыз орындалып отыр.

    Бюджеттiң орындалуының кiрiс бөлiгiне келетiн болсақ, 2009 жылы келесi салықтық және салықтық емес алымдар мен түсiмдермен  толықтырылды:

    Мемлекеттiк бюджет:

• табыстар мен салықтардың барлығы- 33172797,4 мың тенге, жоспармен салыстырғанда- 116,9%:
• заңды тұлғалардан алынған салықтар- 7276365,1 мың тенге, (129,3%);
• жеке тұлғалардан алынған салықтар- 2656696,5 мың тенге, (103,0%);
• әлеуметтiк салық 6456900,5 мың тенге, (101,7 пайыз);
• мүлiк салығы- 782773,7  мың тенге, (112,1 пайыз);
• жер салығы –331144,0 мың тенге, (83,0 пайыз);
• көлiкке салынатын  салық – 305750,0 мың  тенге, (95,6 пайыз);
• акциз салығы 6155958 мың тенге, (109,7 пайыз);
• мемлекеттiк баж- 170638,4 мың тенге,  (100,5 пайыз);
• салықтық емес түсiмдер – 404022,8 мың  тенге,  (88,5 пайыз);
• капитал операцияларынан түскен түсiмдер – 274360,6 мың тенге, (115,5 пайыз).

    Республикалық  бюджет:

• табыстар мен салықтардың барлығы- 15480134,1 мың теңге, жоспармен салыстырғанда – 134,8 пайыз;
• заңды тұғалардан алынған табыстар – 7276365,1 мың теңге, (129,3 пайыз);
• акциз – 81210,0 мың теңге, (190,7 пайыз);
• салықтық емес түсiмдер – 266087,2 мың теңге, (88,5 пайыз);
• капита операцияларынан түскен түсiмдер – 1199,3 мың теңге,(189,7 пайыз);

    Жергiлiктi бюджет:

• табыстар мен  салықтардың барлығы-17692663,3 мың тенге,  жоспармен салыстырғанда – 104,8 пайыз;
• жеке тұлғалардан алынған салықтар- 2656696,5 мың тенге, (103,0 пайыз);
• әлеуметтiк салық- 6456900,5 мың тенге, (101,7 пайыз);
• мүлiк салығы –782773,7    мың тенге, (112,1 пайыз);
• жер салығы –331144 мың тенге, (83,0 пайыз);
• көлiк құралдарының салығы- 305750,0 мың тенге, (95,6 пайыз);
• акциздер- 6074748,4 мың тенге, (109,1 пайыз);
• мемлекеттiк баж- 170638,4 мың тенге (100,5 пайыз);
• барлық салықтық түсiмдер- 17281566,3 мың тенге, (104,8 пайыз);
• барлық салықтық емес түсiмдер-137935,6 мың тенге, (88,4 пайыз);
• капитал операцияларынан түскен түсiмдер- 273161,3 мың тенге, (115,3 пайыз).

    Алайда, бюджеттiң кiрiс  бөлiгiнiң асыры орындалғанына  қарамай облыс бойынша жекелеген  түсiмдердiң түрi бойынша болжамды жоспардың  орындалмай қалуына жол берiлдi.

    Тұтастай алғанда облыс  бойынша түсiмдердiң мына түрi бойынша жоспар орындалмады:

-жер салығы 67,5 мың теңге, яғни 17 пайызы орындалмады;

-көлiк құралдарының  салығы бойынша 14,4 млн. теңгеге  , яғни 3,4 пайызы орындалмады;

    Сонымен қатар, акциз  салығы жопардан артық 9,1 пайыз  орындағанымен соның iшiнде   акциздiк өнiмдер толығымен орындалған  жоқ. Оларға жататындар;

- арақтар  бойынша жопарда-7338 мың теңге  болса, соның бар жоғы 582 мың  теңге, яғни 7,9 пайызы орындалған. Яғни бюджетке 6755 мың теңге түспедi.

-басқа да  салық емес түсiмдер бойынша  кiрiстердiң түсуiне байыппен талдау  жасайтын болсақ, жоспардың орындамау  себептерi тайға таңба басқандай  айқын көрiнiп тұр.

    Сарыағаш, Мақтаарал аудандарында, Кентау, Түркiстан, Шымкент қалаларында кiрiстiң бiрнеше көздерi бойынша жоспардың орындамай қалуына жол берiлдi.  

    Бұл орайда әкiмшiлiк  айыппұлдары мен санкциялары бойынша түсiмдерге ерекше назар аудара кеткен жөн. Бұл жөнiндегi болжамды жоспарды облыстың барлық аудандары мен қалалары орындап шықты. Алайда жеткiлiктi бақылаудың болмауынан немесе тағы басқа себептерден жекелеген өкiлеттi органдар , мысалы, жол полициясы басқармасы, сот қаулыларын орындау комитетiнiң департаментi ойдағыдай нәтижелерге жете алмаған [17].

    Облыс бюджетi 2007 жылы  түсiмдер 21413713 теңгенi, ал 2008 жылы –25804479 мың теңгенi, сонымен бiрге 2009 жылы 31883983 мың тең құрады.  Облыс  бюджетiнiң орындалу көрсеткiшi  келесiде     (кесте 5) берiлген.

Кесте 6

Облыс бюджетiнiң  орындалуы, мың теңге

 

Көрсеткiштер	Жылдар
	2007	2008	2009
Табыстар Кiрiстер соның iшiнде : Салықтық түсiмдер Салықтық емес түсiмдер Капитал операцияларының кiрiстерi Арнайы трансферттiк алымдар Берiлген негiзгi несиелiк қарыздарды жабу	21413713 12838819 12536127 274142 28550 8274039 300855	25804479 12996558 12221382 550060 225116 12460712 347209	31883983 17692663 17281566 137936 273161 13806789 384531
* Облыс бюджетiнiң  басты бағыты.  Оңтүстiк Қазақстан N81.29.06.2009.

 

    Бюджет  түсiмiнiң орындаулында 2007 жылы кiрiстер 12838819 мың теңге түсiмнiң 59,9 пайызын құрайды оның iшiнде:

-  салықтық  түсiмдер 12536127 мың теңге, яғни 58,4 пайызын құрады;

- салықтық емес  түсiмдер 274142 мың теңге, яғни 1,3 пайызын  құрады;

- капитал операцияларының кiрiстерi 28550 мың теңге, яғни 0,1 пайы-зын  құрады;

    Арнайы трансферттiк  алымдар 8274039 мың теңге, яғни 38,6 пайыз;

    Берiлген негiзгi несиелiк  қарыздарды жабу 300855 мың теңге,  яғни 1,4 пайызды құрайды;

    2008 жылы кiрiстер 12996558 мың теңге түсiмнiң 50,3 пайызын құрайды оның iшiнде:

- салықтық түсiмдер 12221382 мың теңге, яғни 47,3 пайызын  құрады;

- салықтық емес  түсiмдер 550060 мың теңге, яғни 2,1 пайызын  құрады;

- капитал операцияларының кiрiстерi 225116 мың теңге, яғни 0,8 пайызын  құрады;

    Арнайы трансферттiк  алымдар 12460712 мың теңге, яғни 48,3 пайыз;

    Берiлген негiзгi несиелiк  қарыздарды жабу 347209 мың теңге,  яғни 1,3 пайызды құрайды;

    2009 жылы кiрiстер 17692663 мың теңге түсiмнiң 55,5 пайызын құрайды оның iшiнде;

-салықтық түсiмдер 17281566 мың теңге, яғни 54,2 пайызын  құрады;

-салықтық емес  түсiмдер 137936 мың теңге, яғни 0,4 пайызын  құрады;

-капитал операцияларының кiрiстерi 273161 мың теңге, яғни 0,8 пайызын  құрады;

    Арнайы трансферттiк  алымдар 13806789 мың теңге, яғни 43,3 пайыз;

    Берiлген  негiзгi несиелiк қарыздарды жабу 384531 мың теңге, яғни 1,2 пайызды  құрайды;

 

Сурет 4 – Облыс бюджетінің табыстарының құрамы

* Облыс бюджетiнiң  басты бағыты.  Оңтүстiк Қазақстан N81.29.06.2009.

                       

Оңтүстiк  Қазақстан облысы бойынша келтiрiлген (сурет 4) мәлiметтер бойынша бюджеттегi 2008 жылы салық түсiмiн дұрыс орындалмағанын көруге болады. Негiзгi себеп, 2007 жылығы өндiрiс салалары мен кәсiпорындардың  шаруашылық қызметтерiнiң қиыншылық жағдайына, баға өсiмiне, жанар-жағар майдың, шикiзаттар мен материалдардың қымбаттауынан және әлеуметтiк                                                   салықтың ставкасы 26 пайыздан 21 пайызға түсуiнен болып отыр.

Облыс әкiмi шешiмiмен осы шаралардың негiзiнде  бiрнеше  мiндеттемелер мен жұмыстар атқарылды  орта және шағын кәсiпорындар мен жеке және заңды шаруашылық негiзiндегi меншiк иелерiне мемлекеттiк қарызды  к үшейте отырып дамытуды көздедi[18]. 

2009 жылы облысымызда  экономика саласының алға басушылығы  бюджеттiң сапалы орындалуына  өз әсерiн тигiздi.

Облыс бюджетiнiң (кесте 6) орындалуында кiрiс жоспары 102,3 пайызға орындалып, жоспардағы 17292,7 млн. теңгенiң орнына 17692,6 млн. теңге  қаржы түстi. Негiзiнде Сарыағаш ауданынан  басқа барлық аудандар мен қалалар  өздерiнiң кiрiс туралы болжамдарын  артығымен орындады

Келесiде (кесте 7) 2008 жыл мен 2009 жылды салыстыру  арқылы жұмсалымдар мен кiрiстердiң  артуы мен кемуiн, ауытқуын жеке бөлiктер бойынша  байқауымызға болады:    

 

Кесте 7

Облыс бюджетiнiң  өсу қарқынын талдау

Көрсеткiштер	Жылдар (мың тенге)		Өсу қарқыны
	2008	2009	+,-	%
Табыстар Кiрiстер Соның iшiнде : Салықтық түсiмдер Салықтық емес түсiмдер Капитал операцияларының кiрiстерi Арнайы трансферттiк алымдар Берiлген негiзгi несиелiк қарыздарды жабу	25804479 12996558   12221382 550060   225116 12460712 347209	31883983 17692663   17281566 137936   273161 13806789 384531	6079504 466105   5060184 -412124   48045 1346077 37322	123,5 136,1   141,4 25,0   121,3 110,8 110,7
* Облыс бюджетiнiң  басты бағыты.  Оңтүстiк Қазақстан N81.29.06.2009.

 

Жоғарыдағы  кестеден 2008 жылмен 2009 жылдың көрсеткiштерiн салыстыру арқылы  облыс бюджетiнiң табысының соңғы жылы 23,5 пайызға артқанын көруге болады. Артуына кiрiстер 36,1 пайызға, соның iшiнде: салықтық түсiмдердiң 41,4 пайызға, капитал операцияларының кiрiстерiнiң 21,3 пайызға, арнайы трансферттiк алымдар 10,8 пайызға, берiлген негiзгi несиелiк қарыздарды жабу 10,7 пайызға артуының септiгiн тигiзiп отыр.

    Оңтүстiк Қазақстан облысының бюджетiнiң  табыстары 3 бөлiмнен тұрады:

1.Кiрiстер:

• салық түсiмдерi;
• салыққа жатпайтын түсiмдер;

2. Алынған ресми  трансферттер.

       3. Несиелердi қайтару.

    Бюджеттiң  1- бөлiмi:  Кiрiстердiң салықтық  түсiмдерi:

• кiрiстерге салынатын табыс салығы;
• жеке  табыс салығы;
• төлем көзiнен  ұсталатын жеке табыс салығы;
• кәсiпкерлiк қызметпен айналысатын жеке тұлғалардан  алынатын жеке табыс салығы;
• қызметiн бiр жолғы  талон бойынша жүзеге асыратын жеке тұлғалардан алынатын жеке табыс салығы;
• әлеуметтiк салық;
• тауарларға, жұмыстарға және қызмет көрсетуге салынатын салықтар;
• акциздер;
• Қазақстан Республикасының аумағындағы өндiрiлген арақ;
• Қазақстан Республикасының аумағындағы өндiрiлген шарап;
• Қазақстан  Республикасының аумағында өндiрiлген сыра;
• Қазақстан Республикасының аумағығында өндiрiлген темекi сүзгiлi;
• Қазақстан Республикасының аумағында өндiрiлген,  құрамында темекi бар басқа да б ұйымдар және сүзгiсi жоқ темекi б ұйымдары;
• Қазақстан Республкасының  аумағында өндiрiлген шарап  матералдары;
• құмар  ойын бзнесi;
• табиғи және басқа ресурстарды пайдаланғаны  үшiн түсетiн түсiмдер;
• қоршаған ортаны ластағаны  үшiн төленетiн  төлемдер;
• басқа да салықтар;
• жергiлiктi бюджетке  түсетiн басқа да салықтық түсiмдер.

    Салықтық  емес түiсiмдер:

• кәсiпкерлiк қызмет пен  меншiктен түсетiн  кiрiстер;
• заңды тұлғалардан және қаржы мекемелерiнен түсетiн салыққа жатпайтын түсiмдер;
• жергiлiктi өкiлдi органдардың шешiмдерi бойынша бекiтiлетiн мемлекеттiк латареядан түсетiн мемлекеттiң кiрiстерiнiң түсiмдерi;
• айыппүлдар мен санкциялар бойынша түсетiн  түсiмдер;
• қоршаған ортаны қорғау туралы заңдарды бұзғаны  үшiн төленетiн түсiмдер;
• салықтық емес басқа да түсiмдер
• табиғатты пайдаланушылардан келтiрiлген зиянның орынын толтыру туралы талаптар бойынша алынған төлемдер, аңшылықтың және балық аулаудың тәркiленген құралдарын, заңсыз олжаланған өнiмдердi сатудан түскен қаражат.