Азаматтық құқық

         Ресейлік БАҚ мәліметтері бойынша,  ажырасудың 75 пайызы (яғни төрттен  үші) әйелдердің бастамасымен  болады. Ресейдегі ажырасу себептері  туралы жауаптардың бейнесі төмендегідей:

         Осылайша, ажырасу – отбасылық-некелік  қарым-қатынастар шындығы. Ең  бастысы, деп санайды мамандар,ажырасу  кей жағдайда жалпы қалыпты  құбылыс емес, төтенше апатты  жағдай ретінде қабылдануы керек.

         Десе де, адамдар жаңалық енгізуге  асықпайды. Бұл қайшылықты зерттей  отырып, кейбір авторлар құқықтық  нигилизм, біздің азаматтардың құқықтық  мәдениетінің төмен деңгейі туралы  айтады.

         Аталған мәселе бойынша қоғамдық  пікірді анықтаған 1998 жылғы пилотажды  зерттеу бізді қандай қорытындыға  алып келді?

         Зерттеу объектісі  Алматы  қаласында тұрып жатқан әр  түрлі әлеуметтік топтар өкілдері  болды. Сауалнамаға барлығы 152 адам қатысты. Біздің респонденттеріміз демографтар ең репродуктивті деп таныған жас топтарынан (25-35жас) болды, олардың көбінде отбасылық өмір тәжірибесі болды (әр езде позитивті емес).

         Мысалы, зерттеуге алынған респонденттердің  көбінің жоғары және орта арнайы  білімі болды, жастары 30 бен  40 жас аралығындағы, қызмет көрсету  саласында делдалдық қызмет атқарған, яғни жаңа эономикалық жағдайға  енген, олар неке келісім-шартына  отырған жөн  деп тапты. Келесі  неке келісім-шартына қатысты  ол отбасын қорғаудың тиімді  институты бола ала ма деген  сұраққа жасалған болжауларды  көрсетуге болады: жауап бергендердің 35 пайызы неке келісім-шарты таяу  болашақта заң практикасында  қолданылмайтынына сенімді, 50 пайызы  үшін бұл әлі түсініксіз.

         Респонденттердің екінші бір тобы неке келісім-шартын жақтап дауыс берді, неке келісім-шартына отырудың мынадай басты себептерін таңдады: «мүліктік» (40,5 пайыз), отбасылық ішкі қатынастарды реттеу (27 пайыз), «ертеңгі күнге сенімді болу» (22,5 пайыз) ажырасу кезінде қиындықтар тумауы үшін – (қалғандары). Респонденттер неке келісім-шартының уақытша сипатына, яғни белгілі бір мерзімге созылатынына қатысты пікірлерін білдірді, өйткені, «кездейсоқ жағдайлар тууы мүмкін» (20,5 пайыз), сонымен бірге, «ертең бәрі де бұрынғыдай болатынына еш кепілдік жоқ» (31,5 пайыз). Мұндай жауаптар, негізінен, отбасылық өмір тжірибесі бар әйелдерге тән. Әйелдер «бала мүддесі» (45,5 пайыз), «құқықтар мен бостандықтарды сақтау» (45,5 пайыз) деп көрсетсе, көпшілігі «күйеудің де, әйелдің де мүліктік мүддесін сақтау» деп көрсетеді.

         Бұл институттың көкейкестілігін мойындаған ерлер неке келісім-шарты негізінен «әйелдердің мүліктік құқығын» қорғауға арналған деп есептейді. Сондықтан, оларды өз балаларының жеке мүддесі аз толғандырады, бірақ олар өз ата-аналары мен жұбайының ата-анасының мүддесін көрсетеді. Ер респонденттер тобының белгілі бір бөлігінің жауаптарында отбасылық өмірді моральдық жақтарына алаңдаушылық байқалады, олардың көзқарасы бойынша, оны жұбайлардың мүліктік құқығы мен міндеттерінің призмасы арқылы реттеуге болады. Неке келісім-шартын кейбір жақтаушылар неке келісім-шартына отыру – жұбайына құрмет пен сенім білдірудің тағы бір мүмкіндігі, ал «қағазбен қорғау» - салқын есептің емес, қарым-қатынастың жетілгенін және тұрақтылығын көрсету деп санайды.

         Неке-отбасылық қатынаста әлі  тәжірибесі жоқ респонденттер  романтикаға берілген, олар басқалардан  гөрі бұл жағдайдың этикалық  қыры туралы «Осындай заттар  түрінде қағаз жүзінде келісу  ме!» деген өзқараста. Азаматтық  күй тіркелінетін офистерге фотографтар,  музыканттар және басқа да  қызмет өрсету саласындағылар  өз қызметтерін өрсетеді, бірақ  неке келісім-шартын рәсімдейтін  нотариустар жоқ: сұраныс жоқ  жерде ұсыныс та жоқ.

         Неке келісім-шартының жоғары  дәрежеде индифференттілігін есере  отырып, нарықтың қалыптасуы мен  халықтың негізгі бөлігін кедейшілікке  ұшыратқанын назарда ұстау қажет.  Бұл заңдастырылған жаңалықты  қолданушы толық мәнді орташа  топ, әзірше «жарқын болашақтың»  шындығы болып саналады.

         Зерттеудің көрсеткеніндей, алматылық  сұрау алынған тұрғандар жынысына, жасына, ұлты мен әлеуметтік мәртебесіне   қарамастан, бірінде неке келісім-шартына  отыру қажеттілігін гипотетиалық  мәселеге жатқызады, көбінесе  сенімсіздікпен қарап, бұл құқықтық  институттың маңызы мен қажеттілігін  қабылдамайды. Бүтіндей алғанда,  респонденттердің басым бөлігі (36 пайызы) жауаптарын анық бере  алмаса, сол көлемдегі сұрақ қойылғандар  (34 пайызы) біржақты қарсылық білдірді. Олардың жауаптарын жұмыс гипотезасы  нақтылай түсті: адамдар этика-психологиялық  себептер бойынша некелік одақтасудың  дәстүрлі формасын жақтап, біздің  қабылдау дәрежемізге сәйкес, жаңа  институтқа тосқауыл қоя отырып, оны шетке шығарады. Біздің респонденттеріміздің  пікірінше, отбасы ұғымына махаббат, берілгендік, өзін қию, бәрін  кешіру сияқты сезімдер тән,  оны осы ежелгі әлеуметтік  институт әлі де реттей алады.

         Осылайша, қоғамдық пікірді зерттеу  бұл институттың әлі де көптеген  себептерге байланысты қолдау  таппағанын көрсетеді және осы  мәселеде азаматтардың таңдауына  қандай да бір баға беріп  немесе олардың құқықтық нигилизміне  қысым жасау қиынға соғады.

         Неке келісім-шартына отыру маңызды  қызмет атқарады: ол – білімді  қызмет, өйткені «Неке және отбасы  туралы» заң мазмұнымен танысу  қолданыстағы заңдылықтар арқылы  отбасылық өмір туралы шынайы  түсінік береді; реттегіштік қызмет  – отбасылық қатынастардағы құқықтар  мен міндеттердің тұтас жиынтығы  қарастырылады. Заң отбасындағы  тараптардың теңдігінен шығады, бірақ көбінесе, некедегі жұбайлардың  бірі кедей, бірі дәулетті болады. Бұл - әсіресе, ажырасудан соң  материалдық жағынан, айырмашылық  әсіресе, кәмелетке толмаған балалары  бар отбасыларынан байқалады.(22)

         Неке әлеуметтік институт ретінде  қоғамның дамуы мен өзгеруіне,  оның қажеттілігіне, мұң-мұқтажына,  талап-тілегіне байланысты өзгеріп  отырады. 

         Отбасын әлеуметтік институт  ретіндегі зерттеудегі талдау  оның қандай мәселелеріне көңіл  аударуды анықтап береді: қоғамның  некелік қатынастарға, тұрмыс-салтына  қалай әсер ететінін, әр түрлі  әлеуметтік, саяси, экономикалық  жағдайларда отбасы ережелері  мен бағалы құндылықтары қалай  ерекшеленіп отырады, отбасындағы  тәртіп, қатынастар әлеуметті тұрғыдан  қалай реттеліп отыратынын, т.б.  айтуға болады. Қоғамдық қажеттілік  пен талап-тілекке отбасының тәртіп  типтерінің (түрлері) қайсысы сәйкес  еместігі, т.б.

         Отбасын әлеуметтік институт  ретінде зерттегенде мынадай  жалпы ұғымдар қолданылады:

         1. Некелік қатынастардағы қоғамдық  қажеттілік, талап-тілектер, мұқтаждықтар;

         2. Отбасының әлеуметтік қызметі;

         3. Отбасы қатынастарындағы ережелер  мен бағалық құндылықтар;

         4. Әр типтегі (түрдегі) отбасындағы  тәртіп үлгілері, т.б.

         Отбасын кіші топ ретінде зерттеу  - өзінің құрылымы жағынан азғана  адамдар тобының, оның мүшелерінің  жалпы әлеуметті іс-қызметіне  бір-бірімен тікелей араласуынан,  бірыңғай эмоциялық қарым-қатынастардың,  топтық ереже және топтық процесті  қалай пайда болатынын анықтау.

         Неке - әйел мен еркек арасындағы  табиғи қажеттілік, олардың өзара  құқықтары мен міндеттерін белгілейтін  формасы. Неке – отбасының  заң жүзіндегі негізі, әйел мен еркектің өзара түсінісу, еріктілігі негізінде құрылатын одағы, адамның әлеуметтік-табиғи, сонымен қатар, материалдық және рухани өмір қажеттілігі. Себебі, жыныстық қатынас биологиялық-жыныстық сүіспеншілік қана емес, сонымен қатар, адамгершілік-эстетикалық қатынас. Некенің мазмұны мен ерекшелігі жыныстық қатынаспен ғана шектелмейді. Некенің негізі – сүйіспеншілік.

         Отбасы мүшелер арасындағы қарым-қатынастарды  зерттеу барысында отбасыкшігірім  топ тінде қаралады. Мұндай зерттеу,  ең алдымен, ерлі-зайыпты, адамдарды  арасындағы қатынастардың сертінің  зерттеуінен басталады. Бұл тәсіл  олардың, туыстардың арасындағы  қатынастарды, некенің бұзылуын  және ерлі-зайыптылардың айырылысу  себептерін анықтауға көмектеседі.  Зерттеу барысында, адамдар арасындағы  қарым-қатынастардың қоғамдық ережелер  мен тәртіп үлгілерімен және  құнды нәрселермен тығыз байланыста  болатынын естен шығармау қажет.

         Отбасы ішігірім әлеуметтік топ  зерттегенде 3 негізгі сипаттамалық  тұрпатын бөліп қарау қажет.  

         1. Топты жалпы сипаттау. Бұған  іретін мәселелер – отбасы  тобының мақсаты мен міндеті,  отбасының құрылымы мен мүшелері, отбасының әлеуметтік-демографиялық  құрылымы, отбасы тобының өзара  іс-әрекетінің сипаттамасы, биліктің  құрылымы және т.б.

         2. Қоғамның әлеуметтік құрылымы  тұрғысынан отбасы тобының басқа  өзінен үлкен топтармен байланыс, қатынас түрлерінің сипаты. Қоғамдық  қатынастардағы отбасының  атқаратын  қызметі. (23)

         3. Отбасының жеке мүшелеріне байланысты, міндетті, атқаратын қызметі, отбасындағы  индивидтердің өзара іс-әрекеті,  қызметі, топтық бақылау және  т.б индивидтердің топқа енуі, оның отбасына енуіне қанағаттануы, ондағы тұрақтылық.

         Отбасын зерттеудегі бағыттардың  әр біреуінің өзінше ерекшелігі  бар.

         Мысалы, отбасын әлеуметтік институт (ұйым ретінде қарағанда), негізінен,  отбасының ішкі байланыс-қатынастарының  оны кішігірім топ ретінде  зерттеуге итермелейді. Бірінші бағыт, яғни отбасын әлеуметтік институт ретінде қарау – бұл әлеуметтанудың мәселелерімен тығыз байланысты, ал, екінші бағытта, яғни отбасы кішігірім топ ретінде қаралғанда, көбінесе, оның әлеуметтік-психологиялық мәселелері сөз болды.

         Жоғарыда көрсетілгендердің, қорыта  келе, отбасына жалпы сипаттама  берейік.

         Ерлі-зайыптылық екі негізгі қарым-қатынасқа  негізделген:

а) ерлі-зайыптылық;

б) бала туу  немесе асырап алу.

         Отбасы мүшелері бір шатырдың  астында, яғни бір үйде тұрады, олар отбасның шарушылығын жүргізеді.  Бұл 2 – 3 адам ұрпағын жалғастырады. Отбасының жалпы шаруашылығы,  онда өзінен үлкен бірлестіктерде  болу шеңберіндегі экономикалық  іс-қызметпен анықталады. Бұл отбасының  шаруашылық қызметі адамдық тұтасты  тәртіп үлгілеріне және олардың  арасындағы өзара әрекетке байланысты  өрбиді.

         Отбасы мүшелерінің атқаратын  рөлі тек қана өзара эмоциялық  сезімдерімен ғана емес, сонымен  бірге, адамдардың үлкен топтары  – мемлекет, мешіт, шіркеу және  т.б. институттардың қызметімен  байланысты болады.

         Сонымен, отбасы мүшелерінің арасындағы  қарым-қатынастар, олардың сезімімен  (махаббат, сыйласу, құрметтеу), салт-ғұрыппен, ұрпақтан – ұрпаққа берілген  тәжірибе, тәрбие, ереже және т.б.  өлшемдер арқылы анықталады. Осы  сыртқы бақылау түрлері отбасының  бірлігін сырттан қолдаушы, әрі  типі, факторы болып есептеледі. Бірақ, қандай да бір отбасының  іштей даму күштері болады. Олар  жеке қажеттілік, мұқтаждық, талап  – тілек, бейімділік, алға ұмтылу  және т.б. негізінде пайда болды.  Бұлар,  яғни  ішкі  даму  күштері   сыртқы  қысымдарға айтарлықтай.

         Отбасы өзіне тән жалпы шеңбер (ұлт, мемлекет, мешіт, шіркеу) көлемінде  мәдени ортаны жасайды. Осы  орта сәби баланың адамдық  тұлғасын қалыптастырады. Мұнымен  бірге, отбасы белгілі бір деңгейде  жеке тәртіп тәсілдерін құрып, оған ерекше қасиеттер дамыту мүмкін. Отбасы титері қоғамның және өркениеттің әр түрлі, белгілі бір тарихи кезеңдерде өмір сүріп отырады.

         Жоғарыда көрсетілгендей, отбасы  ерекшеліктері қоғамның барлық  салаларында, әсіресе, саясатта, экономикада, мәдениетте елеулі  өзгерістерді тудырады. Сондықтан,  отбасы қоғамдағы барлық институттардың  тұрақты назар аударатын мәселесі, мұнсыз, яғни отбасының  ешқандай  қоғам болуы мүмкін емес. (24)

         Отбасының функциясы, яғни атқаратын  қызметі әр уақытта оның тіршілік  ету тәсілінің көрінісі ретінде  түсіндіріледі. Осы ретте қоғамның  отбасына жасайтын қызметін, ал, отбасының тұлғаға, тұлғаның отбасына  жасайтын қызметін бөліп қарауға  болады.

         Отбасының  атқаратын қызметі  қоғамның әлеуметтік – экономикалық  іс-қызметімен өте тығыз байланысты. Сондықтан, әрбір тарихи кезеңдерден  отбасы функциясы, оның сатылы  қызметі де өзгеріп отырады.

         Тұлғаның дамуына, әрбір ерлі-зайыптылар  адамдардың бақытты өмір сүруіне,  балаларды ізгілікке тәрбиелеуге,  ата-аналар мен балалардың арасында  қатынастарды жақсартуға қажетті  жағдай жасауға қажет. Бұл қоғамның  әрбір отбасына қойған негізгі  талабы мен міндеті. Бұл талап  пен міндетті орындау қоғамға  да, отбасына да бірдей тиімді. Бұларды орындау: біріншіден, қоғамдық  қажеттілікті, талап-тілекті орындауға,  қамтамасыз етуге мүмкіндік   туғызады. Басқаша айтқанда, отбасы  жас ұрпақты әлеуметтік процеске  қатыстыруды іске асырады, бірлесіп  өмір сүру ережелерін және  қоғамдық өмірдің конформистік (яғни, келісушілік) тетігін енгізеді.