Нарықтық тепе теңдік

Жоспар 

       Кіріспе................................................................................................................

1   Нарық түсінігі, шарттары және қызметтері.............................................

1.1 Нарықтың атқаратын қызметтері, шарттары мен түсініктері........

1.2 Нарыққа көшудің стратегиялық ерекшеліктері...................................

1.3 Нарықтың тепе-теңдікке мемлекеттің тигізетін ықпалы................

2   Нарықтық тепе-теңдік модельдері және оны талдау...............................

2.1 Нарықтық тепе-теңдік орнауының механизмі.............................................

2.2 Нарықтық  тепе-теңдіктің статикалық және динамикалық модельі...........

2.3 Нарықтық  тепе-теңдіктің қасиеттері............................................................

       Қорытынды.....................................................................................................

       Қолданылған  әдебиеттер.............................................................................. 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 

     Кіріспе 
 

        «Біз ендігі жерде «қолымыз жеткен» экономикалық өсуді пайдаланумен шектелмей, осы өсуді шындап басқаруды меңгеруге үйренуіміз, сөйтіп оны сапалық жаңа деңгейдегі экономикалық дамуға ұластыруымыз керек» деген елбасы Н.Назарбаев өзінің жолдауында. Міне бұл дегеніміз елбасының мемлекет алдына бәсекеге қабілеттілік жөнінен қойып отырған ең басты міндеттерінің бірі. «Қазақстанның әлемдегі бәсекеге барынша қабілетті 50 елдің құрамына кіру» стратегиясы елбасының 2006 жылғы Қазақстан халқына Жолдауында баяндалған тапсырмалардан туындайды. Елдің бәсекеге қабілетті болуы ондағы барлық салалармен өлшенеді. Солардың ішінде экономикалық жағдайдың бәсекеге қабілетті болуы маңызды. Бәсекелестік күрес – жылжымалы, өктемелі үрдіс. Оның өлшемі жағдайдың тепе-теңдігі емес, экономикалық байланыстың барлық салаларындағы және белсенді кәсіпорынындағы негізгі ойларды үнемі бұзып отыру жатады.

        Бүгінгі менің курстық жұмысымның тақырыбы бір-бірімен бәсекелес көптеген сатушылар мен сатып алушылар болатын нарықтың қызмет істеу механизмін талдауға арналады.Үлкен нәрсенің ұсақтан құралатыны секілді елдің экономикалық бәсекеге төтеп беруі, ондағы фирмалар мен кәсіпорындардың өзара бәсекелестігінен де анықталады. Сондықтан да бәсеке жағдайындағы бағаның қалыптасу механизмін түсіну үшін сұраныс және ұсынысқа талдау жасау керек. Сұраныс және ұсыныс бүкіл экономикалық жүйенің ырғақты жұмыс жасауын көрсететін басты тұтқа болып табылады. Нарықтық механизм – сатушы мен сатып алушының өзара іс-әрекетінің бәсекелестік механизмі және сұраныс пен  ұсыныстың негізінде құрылады.  Нарық - өндіруші мен тұтынушының арасындағы байланыстың ерекше түрі. Ол өндіріс пен тұтыныстың арасындағы  баланыстылықты қамтамасыз етеді. Бұл баланыстылық сыртқы құбылыста сұраныс пен ұсыныс арасының сәйкес болуы ретінде көрінеді. Міне, сондықтан да мен бұл жұмысымда сұраныс пен ұсыныстың ерекшеліктері, нарықтық тепе-теңдік тақырыптарына толықтай тоқталатын боламын.

 

1. Нарықтың атқаратын қызметтері, шарттары мен түрлері.

 

           Нарықтың мәні оның атқаратын қызметтері арқылы анықталады. Оның атқаратын қызметтері:

• Экономикалық игіліктерді және қызметтерді, өндірушілермен тұтынушыларды, байланыстыратын буын.
• Ұдайы өндіріс процесінің үздіксіздігін және тиімділігін қамтамасыз етудегі реттеуші ролі.
• Экономиканың жағдайы туралы объективті ақпараттың қайнар көзі.
• Бәсеке арқылы экономиканы тиімсіз шаруашылық бірліктерінен тазарту.
• Өндірістік шығындарды азайтуды экономикалық ынталандыру.
• Еңбекке деген материалдық стимулдарды экономикалық жағынан қамтамасыз ету.

           Нарықтың басқа бір атқаратын  қызметі – ақпараттық. Нарық тауарлар  бағасы мен қызмет ақыларының, несие және банк депозитінің,  проценттік нарқының т.б. үздіксіз  өзгеріп отыруы арқылы өндіріске  қатысушыларға олар сататын немесе  сатып алатын тауарлар мен қызметтерге жұмсалатын қоғамдық қажетті өндіріс шығындары, қоғамдық-қажетті сапа және ассортимент туралы объективті ақпар беріп отырады.

           Нарық күрделі экономикалық категория  ретінде өз бетінше емес, әр-түрлі  факторларға байланысты белгілі  бір нақты әлеуметтік-экономикалық жағдайларда өмір сүреді. Дүниежүзілік тәжірибе нарықтық механизмнің мынадай жағдайлар мен шарттар орындалғанда ғана тиімді қалыптасатынын және өмір сүруін дәлелдеп берді.

• Шаруашылық субъектілердің дербестігі мен тәуелсіздігі.
• Меншік қатынастарының алуан түрлі формалары.
• Өндіріс қуатының  белгілі бір резерві мен бос жұмыскерлердің болуы.
• Тауар өндірушілердің және сауда делдалдарының бәсекесі.
• Нарық инфрақұрылымын жасау.

           Территориялық белгілеріне қарай нарық мынадай түрлерге бөлінеді: дүниежүзілік нарық, еларалық бірлестіктер нарығы, ұлттық нарық, аймақтық нарық және оқшауланған немесе жергілікті нарық.

           Дүниежүзілік нарық, сатушылар  мен сатып алушылар арасындағы  тауарлар мен қызметтерді айырбастау  жүйесі түрінде көрінетін бұкіләлемдік шаруашылықтың құрамдас бөлігі. Ол халықаралық еңбек бөлінісінің, валюталық-несие және қаржы қатынастарының негізінде құрылып орнықты. Дүниежүзілік нарық өндірістік кооперация және интеграция, сыртқы сауда, тауарайырбас операциялары арқылы ішкі нарықпен байланыста болады.

           Еларалық бірлестіктер нарығы  деп, экономикалық айырбастың  ерекше формалары мен шарттары, терең еңбек бөлінісі арқылы  байланысқа, бірнеше мемлекеттердің  қатысуымен құрылған нарықты  айтады.

           Ұлттық нарық бір елдің мемлекеттік шекарасының аумағымен шектелген жалпы ішкі нарық. Ұлттық нарықта, белгілі бір нысанда өндірістің нәтижелері мен шарттарына байланысты экономикалық қатынастар дамиды. Бұл қатынастар, нарық қызметінің шарты – ақша және тауар айналысының болуын анықтайтын тауарақшалы форма түрінде көрінеді.

           Аймақтық нарық  - бұл бөлек  территориялық бөлімше нарығы (республика, облыс, аймақ, аудан).

           Жергілікті оқшауланған нарық  – кейбір елді пунктердің жиынтығы  болып табылатын нарық. «Жергілікті  оқшауланған» нарық деп негізінен, халық тұтынатын тауарлар мен ақылы қызмет нарығына қатысты айтылады. 
 

     

2. Нарыққа көшудің стратегиялық ерекшеліктері.

 

     Экономистердің  назарын аудартуға тиісті ең маңызды  проблемалардың бірі – бұл Қазақстан  Республикасында нарық дамуының кейбір стратегиялық ерекшеліктерін қайта қарауды талап ететін шаруашылық жүргізудің нарық жағдайына көшу арқылы ел экономикасын дағдарыстан шығару. Атап айтқанда, экономиканың дамуындағы қателіктер мен күрделенген шиеленістердің болуы жаңа жағдайлардағы нарықты басқару істерінің жолға қойылмауынан деп түсінуге болады.

           Қазір уақыт экономистерге жаңа, ел жоғары талаптарды қояды.  Наоықты дұрыс басқару үшін  не қажет екенін анықтау қажет.  Біздің пікірімізше, бұл үшін  проблемалардың үш блогын шешу  керек.

            -  ел нарығының тұжырымдамасын  жасау;

            -  нарықты басқарудың негізгі  бағыттары мен экономикалық теориясын  таңдап алу;

            -  нарықтың ұйымдық-экономикалық  тетігін, оның критерийін анықтау.

           Республикада нарық жүйесін қалыптастырған  кезде өзіндік ерекшеліктері ескерілуге тиіс. Қазақстан нарығының дамуы үш кезеңге бөлінеді:

           1) 1991-1993 жылдары. Нарық жүйесінің  негізгі құралдарын қалыптастыру.

           Ең күшті соққы халыққа нарықтық  баға бірнеше есе өсіп, жалақы, зейнетақы, жәрдемақы бірнеше айға кешіктірілгенде тиді; ақша реформасы өтті – қаржы қарыздары, есепке алу, баспа-бас айырбастар енгізілді, төленбеген төлемдер пайда болды, жеткізушілер тек өзінің меншікті өнімдерімен есеп айырысты. Мұның нәтижесінде республикада баспа-бас айырбастау үлесі 45%-ға жетті.

           2) 1994-1998 жылдары. Үкімет нарық  механизмдерінің элементтеріне  қатысты тіркелген бағам енгізді,  меншіктің дамуының жаңа нысандарын  құрды.

           Нарық нысандарының қарқынды  дамуы меншік иелерінің жаңа  таптарының құрылуына, жеке меншіктің нығаюына әкелді. Мұнда баға өсуінің қарқыны айтарлықтай төмендеді.

           3) 1998-2006 жылдары. Нарық жеке меншіктің  кеңею жағдайында дамыды.

           Мемлекеттік және жеке меншіктің  арақатынасы республика бойынша  1:5, ал ТМД елдері бойынша тұтас алғанда 1:3. нарықтың қалыптасуында шешуші рөлді шетелдік инвестициялар атқарады. Нарықтың молықтырылған кезеңі болды, нарықта іс жүзінде наннан бастап автомобильге дейін бәрін сатып алуға болатындай мүмкіндік туды. Алайда нәтижесінде ауыл шаруашылығының құлдырауы өтті.

           Нарық өндірістің реттеушісі  болып табылады, өндірушілер оған  тәуелді. Барлық шығындарды нарық  орташа құнына саяды, сондықтан  бір өндірушілер ойсырай кедейленеді,  ал басқалары баиды. Дамудың  өтпелі кезең жағдайында, біріншіден, нарықтың дақылдар бойынша егіс алқаптарының көлемдері мен құрылымдарына ауыл шаруашылығы технологиясына елулі әсері болады. Республиканың оңтүстік аймақтарының шаруашылықтары нарық талаптарына тезірек бейімделді және нарық дақылдары арпа, бидай, күнбағыс, шикі-мақта, темекі т.б. өндірісіне көшті.

           Екіншіден, халықтың сана сезімі  өсуде және тұтынушы үшін өндірушілер  арасында бәсекелестік күрес  күшеюде.

           Үшіншіден, нарық ауылдан адамдардың  ағылу есебінен қала халқының  тез өсуіне себепші болады. Қала  халқы ойсырап кедейленген ауыл кедейлері есебінен толықтырылады, сондықтан ауыл тұрғындарына ауылдан кетпеулері үшін оларға жағдай туғызу қажет.

           Төртіншіден, таптық қоғамның  құрылу үдерісі жүруде, яғни байлар  мен кедейлер табының қалыптасуы, біреулердің баюы және басқалардың ойсырай кедейленуі оын алуда.

           Бесіншіден, мемлекет соңғы жылдары  бюджеттік міндеттемелерді орындауда  қаржы қолдауын жасайды, сондықтан  бүгін көптеген кәсіпорындар  өздерінің болашағын нарықтың  дамуымен байланыстырады.

           Алтыншыдан, нарық адамға өзінің қабілеті, қуаты мен еңбекқорлығына қарай қаншама табыс табамын десе де мүмкіндік берді. Бірнеше жерде жұмыс істеуге, жұмыс істейтін зейнеткерлерге, т.б. бұрынғыдай шектеулер жоқ.

           Жетіншіден, тауар айналымы жүруде, тауарлардың жаңа түрлері пайда болуда, сауда компьютерлендірілуде.

           Сөйтіп, өзінің мазмұны бойынша  нарық экономикалық реформалардың  құралы болып табылады, ло тек  меншіктің өзгеруіне байланысты  өзінің өте ерекше міндеттерімен  қатар, сонымен бірге басқа  да экономикалық өзгерістерді жүзеге асыру үшін жағдай тудырады. 

            

     

1.3  Нарықтың тепе-теңдікке мемлекеттің тигізетін

       ықпалы 

       Мемлекет нарықтағы баға қалыптасуына  жиі араласып отырады. Мемлекет  тарапынан нарыққа әсер етудің  басты тәсілдері төмендегілер болып табылады.

1. салықтар мен субсидиялар;
2. бағаларды тікелей реттеу;
3. нарық айналымындағы тауарларды реттеу.

           Салық – нарық механизімінің  жұмысына мемлекет тарапынан  араласудың ең тиімді құралы  болып саналады.

     Тауардың  әрбір данасына салынатын (акциз) салықтың салдарын қарастырайық және бұл салықты сатушы төлейді деп ұйғарайық. 

                  Р

                     Q

                                      Салықтың әсері 

     Акцизді енгізу ұсыныс қисығын (S) солға, салық шамасына (Т) жылжытады. Сұраныс пен ұсыныс баға Р1-ге тең болғанда теңеседі және бұл баға Р0-ден жоғары болады. Бірақ баға өзгеруінің шамасы салық шамасынан аз болады. бұл салық ауыртпалығы өндірушіге де, тұтынушыға да түсіретінін білдіреді. Салықтың жалпы сомасындағы (Т • Q₁) бұлардың салыстырмалы үлесі сұраныс (D) пен ұсыныс (S) қисықтарының көлбеулілігіне немесе нарықтағы іс-әрекеттің икемділігіне тәуелді. Кімде-кім икемділеу іс-әрекет жасаса (қисық неғұрлым жатыңқы болса), сол салықтың аз мөлшерін төлейді.

           Бағаны реттеу – мемлекеттің нарыққа әсер етудегі жарамсыздау құралы болып саналады, себебі ол нарықтық механизімнің іс-әрекетінің өзін қозғайды.

                              Р

                                 Q