Жұмыссыздық: себебі, түрлері және реттеу әдісі

   Аймақтар орналасу  барысына байланысты әртүрлі  деңгейде дамуы заңдылық.  Мысалы: оңтүстік өңірінде өндірістің  әртүрлі салалары бар. Бірақ негізгі шаруашылығы көкөніс, жеміс-жидек, мақта өнімдерін шығарып өңдеу деп қараған жөн. Батыс өңірілерінде мұнай өндірісі болса, солтүстік өңірі астыққа бай, соның ішінде мысалға Солтүстік Қазақстан облысыі өзінің ауылшаруашылығымен көрінеді. Ал шығыс өңірі ертеден бері түсті кен металдарын өндірудің отаны болып келеді.

Қазіргі жаңа жағдайда аймақтардың  сол ертеден келе жатқан кәсібі жалғасуда. Сондықтан біз осы кәсіп орындары еліміздің экономикалық   және әлеуметтік дамуымына не беріп жатыр соны қарайық. Барлық аймақтарға таразы (веса) ретінде республикамыздың орташа көрсеткіштерін аламыз. Осы орташа шама бойынша бірінші кестеден аймақтардық даму деңгейінің ерекшеліктерін байқауға болады. Ал егер әр көрсеткішті таразыға салып  (республикамыздың орта шамасы бойынша есептесек) онда әр аймақтың қай жерде тұрғанын байқаймыз. Мысалы кестеде келтірілген мәліметтерден байқағанымыздай, аймақтар арасында әлеуметтік-экономикалық көрсеткіштерінің бағасы бойынша орташа республикалық деңгейден өте төмен Жамбыл облысының көрсеткіші екенін байқалады. Оның АТК (ол ВРП-ның, қазақшасы аймақтық табыс көлемі деген сөзден қысқартылады-авт.,)  көрсеткіші орташа республикалық көрсеткішінен 2 есе, сыртқы сауда айналымы 5 есе, жан басына келетін ең аз күнкөріс мөлшері 2 есеге кем құрайды (біз Жамбылдықтардың  жанұя қожалықтарының жеке табысы ескерген жоқпыз).

 Осы есептеулерден  Жамбыл облысынан басқа   аймақтардың  экономикалық әлеуметтік дамуы  жоғарырақ екенін байқаймыз Көріп  отырғанымыздай сандық бағалауда (количественная оценка) аймақтар арасында 8 есеге дейін айырмашылық бар:Атырау облысы 377- санын көрестсе, Жамбыл облысында 45 санын көрсетеді. яғни Атырау облысы  республика бойынша жақсы дамуда деген сөз (8=377:45). Сандық есептеулер арқылы аймақтарды  мына топтарға бөлуге болады:

• бірінші топтауда деңгейлері жоғары аймақтарды жатқызамыз олар Атырау, Манғыстау облыстары және Астана, Алматы қалалары.
• екінші топқа деңгейі орта республикалық деңгейге сай аймақтар Ақтөбе, БҚО, Қарағанда және Павлодар облыстар жатады.
• Үшінші топқа орта республикалық денгейге төменгі жағынан жақын аймақтарды жатқызамыз: Шығыс Қазақстан, Қостанай, Қызылорда және Солтүстік Қазақстан.
• Төртінші топқа сандық деңгейі өте төмен аймақтар: Ақмола, Алматы, Жамбыл, Оңтүстік Қазақстан облыстары жатады*).

Осы топтауда бірінші  топ аймақтарында жұмыс күшіне сұраныстың болғаны өндіріс орындарының  жақсы қарқынмен дамып келе жатырғанын байқаймыз.

Енді төртінші кестеге  көз жүгіртіп еліміздің экономикасының қай көлемде дамып келе жатырғанын байқайық. Жұмыссыздық деңгейін байқау үшін тек қана жұмыссыз халықты санап қоймый әлеуметтік дамуын қарастырайық. Қазақстан статистика агентігінің мәліметі бойынша ел экономикасының  бірден-бір маңызды көрсеткіш, болып аймақтық табыс көлемі: (АТК)   болып табылады. Төртінші кесте бойынша аймақтардағы белгілі бір кезіңдегі өндірілген өнімнің жан басына шаққандағы мөлшерін (ЖБМ)  анықтайық. Республикалық көрсеткіште жалпы аймақтық табыс көлемі (АТК)  жан басына шаққанда 276,6 мың тенгені құрайды. Ал аймақтарымызда осы орта шамадан алшақтық басым. Атап айтсақ  Атырау облысында 1105,6 мың тенге жан басына, Жамбыл облысында 91,5 мың тенге  көрсеткіштерден көрсетеді: алшақтық онбір есе (1105,6: 91,5) жоғыры деңгей 4 есе көп, төменгі деңгейіміз орта шамадан аз. Осы есептеулерден  еліміздің аймақтар арасындағы бір қалыпты дамуының жоқ екенін  байқаймыз.  Ақтөбе, Атырау, Батыс Қазақстан, Қарағанды, Манғыстау, Павлодар облыстары мен  Астана және Алматы қалаларында ЖБШ орташа республика көрсеткішінен жоғары болса, қалған облыстарда оның шамасы республикалық орта көрсеткіштен көп төмен.

 

 

 

Облыстар  мен қалалар	ЖАӨ, мың тенге/адам	Тура инвестиция, мың  тенге/адам	Сыртқы сауда айналымы, АҚШ. Долл/адам	Қаражатпен қамтамасыз ету %	Шағын  кәсіпорындардағы жұмыспен қамтылғанда саныныңң мөлшер	Жұмыссыздық деңгейі %	Жан басына келетін ең аз күнкөріс	Табысы күнкөрісінен төменгі деңгейдегі  ең төмен  халықтың  үлесі	Бөлшек сауда айналымы, мың тенге/адам	Негізгі қор, мың тенге/адам	ӘЭД баллбойынша есептегенде   1 нұсөа	ӘЭД боыйнша Кластерлер және топтар  1 нұсқа
	1	2	3	4	5	6	7	8	9	10	11	12
Ақмола	157,6	0,2	292,3	67,5	11,2	9,2	7,0	16,4	24,3	271,2	69	4
Ақтөбе	286,8	30,2	2938,2	65,0	9,0	9,7	10,4	19,0	100,4	851,7	132	2
Алматы	121,3	4,4	322,1	48,0	6,5	8,6	3,9	25,3	17,5	179,0	52	4
Атырау	1105,6	239,7	8896,4	63,3	13,8	9,5	21,4	32,7	37,0	3428,1	377	1
ШҚО	196,0	0,3	741,2	75,7	7,5	7,3	8,5	16,9	68,7	352,0	84	3
Жамбыл	91,5	0,1	261,8	46,3	5,8	11,1	4,9	30,0	13,3	191,3	45	4
БҚО	323,4	171,4	1705,4	9,6	7,9	9,3	13,0	17,1	73,5	239,2	173	2
Қарағанды	271,9	8,3	1803,8	71,5	8,1	7,5	11,2	15,1	90,7	470,1	108	2
Қостанай	216,3	0,0	679,2	65,5	8,2	8,7	8,2	21,0	33,0	269,8	71	3
Қызылорда	190,1	3,2	1626,2	85,4	6,5	11,4	7,6	27,1	20,4	496,7	78	3
Манғыстау	575,5	30,3	6287,3	70,7	18,9	9,7	20,2	26,0	44,9	2502,8	216	1
Павлодар	289,3	1,9	972,5	81,7	9,9	8,2	10,9	17,1	54,6	500,3	96	2
СҚО	146,9	0,2	369,7	89,2	7,0	8,0	6,2	11,9	31,3	167,5	72	3
ОҚО	111,3	1,6	231,4	50,0	7,0	8,6	4,5	26,1	15,6	152,4	50	4
Астана қ.	514,8	37,6	2302,5	43,1	24,7	8,4	16,0	2,1	110,9	2026,8	270	1
Алматы қ.	632,0	1,2	3065,2	80,0	34,7	8,9	18,0	3,9	306,2	976,0	240	1
Республика Казахстан	267,6	19,4	1435,1	59,7	10,7	8,8	9,5	19,2	65,2	410,9	100

Аймақтар  бойынша  әлеуметтік экономикалық дамудың индикаторы

 

 

 

 

 

 

 

 

5. ҚОРТЫНДЫ

Экономикалық өсуді  жиынтық ұсыныстық  ұзақ мерзімді динамикасы (құбылыс, жайы) ретінде  немесе өнім көлемінің өсуі  ретінеде  қарастыруға болады.  Экономикада  нақты пайданың өсуі «экономикалық  өсу» деп түсіндіріледі және әрбір  адам басына шаққандағы  нақты өнімнің  өсу есебі болып табылады. Өсу үлгісінің көбі өнімнің нақты көлемінің көбеюі, негізгі өндіріс факторларының өсу ықпалымен, яғни еңбек пен капиталдың әсерінен пайда болады.

ТМД аумағында Қазақстан  тіркелген жұмыссыздар жөнінен  барынша төмен көрсеткішті ел ретінде мойындалып отыр. Еңбекке жарамды жастағы адамдарға шаққанда, Қазақстанның алдында тек Әзербайжан мен Молдова тұр.

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

6. ПАЙДАЛАНҒАН ДЕРЕКТЕР
1. Экономикалық теория - Я.Ә. Әубәкіров, Б.Б. Байжұманов, Ф.Н. Жақыпова, Т.П. Табеев  оқу құралы Алматы «Қазақ университеті» 1999
2. Макроэкономика-Рудигер Дорнбуш, Стенли Фишер Алматы «Білім» 1997ж
3. Макроэкономика-Н.Қ. Мамыров, М.Ә. Тілеужанова-Алматы экономика
4. «Казахстанская правда» газеті
5. Қазақстан цифрларда 2004 -Қазақстан Республика Статистика агентігі
6. Регионы Казахстана 2001 - Қазақстан Республика Статистика агентігі
7. Регионы Казахстана 2001 - Қазақстан Республика Статистика агентігі
8. Регионы Казахстана 2004 - Қазақстан Республика Статистика агентігі
9. Труд и занятость населения в Казахстане- статистический сборник-Алматы 2001 г.
10. Казакстан сегодня2005- Қазақстан Республика Статистика агентігі

 

 

 

 

Аймақтар	1994 ж.	1995 ж.	1996 ж.	1997 ж.	1998 ж.	1999 ж.	2000 ж.	2001 ж.	2002 ж.	2003 ж.
Қазақстан Республикасы	536.4	808.3	970.6	967.8	925.0	950.0	906.4	780.5	690.7	672.1
Ақмола	31.9	63.2	67.6	61.6	55.9	58.2	52.4	47.2	36.3	37.9
Ақтөбе	23.8	35.4	42.3	46.0	43.7	44.1	43.5	41.3	34.2	33.7
Алматы	50.5	75.5	93.2	96.4	91.1	94.0	93.8	75.0	70.4	68.0
Атырау	14.1	21.3	25.4	28.1	27.3	29.7	32.4	27.5	22.1	20.4
Ш-Қазақстан	60.3	84.4	100.6	76.5	61.8	63.0	61.4	55.9	52.5	54.1
Жамбыл	32.2	48.4	60.8	61.9	61.4	63.2	61.8	60.9	59.2	57.4
Б-Қазақстан	21.0	31.9	42.0	31.8	23.4	22.7	23.0	40.8	30.2	29.4
Қарағанды	59.4	89.7	105.2	105.1	97.0	100.1	96.6	66.2	60.5	54.7
Қостанай	36.4	60.0	68.8	73.4	73.8	75.8	64.5	58.2	49.7	47.0
Қызылорда	20.4	30.9	36.5	36.3	36.6	41.0	37.2	36.0	34.4	32.8
Манғыстау	12.0	16.7	22.2	23.6	21.1	19.7	21.0	15.4	14.4	15.2
Павлодар	31.3	47.6	55.7	56.0	56.0	55.0	57.0	41.4	35.4	33.9
С-Қазақстан	24.0	28.6	40.0	50.0	51.0	51.5	45.2	39.1	32.7	32.5
О-Қазақстан	57.9	89.0	111.0	117.7	115.3	118.8	118.6	97.3	83.9	81.5
Астана қ.	15.1	17.3	17.8	20.2	21.4	22.3	22.5	18.3	20.8	22.0
Алматы қ.	46.1	68.4	81.5	83.2	88.2	90.9	75.5	60.0	54.0	51.6

^*) Осы жерде Алматы және Ақмола облыстары интелектуалдық күшін қуатын Астана мен Алматы қаласына беріп жібергенінен артқы топқа кіріп тұрған жоқ па деп қаласың.