Ақша-несие саясаты және оның мақсаттары, түрлері

Екінші сценарий әлемдік тауар және қаржы нарықтарында ахуалдың кейбір тұрақтылығын болжамдайды.

Екінші сценарийді  іске асырған жағдайда мұнайдың бағасы бірінші сценариймен салыстырғанда  жоғары, бірақ 2011 жылы қалаптасқан нақты  деңгейден төмен болады. Нәтижесінде, 2012-2014 жылдары Қазақстан экономикасының  өсу қарқыны 2011 жылмен салыстырғанда баяулайды.

Мұнай баррелі  үшін әлемдік баға 2012 жылы 90 АҚШ долл. және 2013-2014 жылдары 70 АҚШ долл. болған кезде  сауда балансының оң сальдосы 20-26 млрд. АҚШ долл. шегінде болады деп күтіледі, ол шетелдік инвесторларға кірістер төлеумен жойылады. Тұтастай алғанда, ағымдағы шот болжамдық кезеңде ЖІӨ-ге (-)1,5%-дан (+)0,5%-ға  дейін шекте болады деп болжамдалып отыр.

2012-2014 жылдары  Қазақстанға тікелей инвестициялардың  жыл сайынғы төмендеуі кезінде, ең бастысы Солтүстік-Каспий жобасындағы инвестициялардың қысқаруы және Қазақстан Республикасы Ұлттық қорының сыртқы активтерінің өсу қарқынының төмендеуі есебінен капиталмен және қаржымен операциялар («Қателер және кемшіліктер» қоса алғанда) шотының  дефициті қысқарады деп күтіледі.

Нәтижесінде төлем  балансының осы сценарийі барысында  жалпы баланс ЖІӨ-ге (-)2%-дан (-)0,5%-ға дейін  шегінде теріс сальдомен күтіледі және тиісінше Қазақстан Республикасы Ұлттық Банкінің халықаралық резервтері қысқарады. Алайда олардың деңгейі кемінде 3 айлық тауар және қызмет көрсету импортын жабатын барынша аз қажетті көлемінен жоғары деңгейде қалады.

Ақша ұсынысын кеңейту қарқыны  2012-2014 жылдардағы номиналдық ЖІӨ өсу қарқынына  сәйкес келетін болады. Бұл ретте  экономикалық өсудің оң динамикасымен бірге жүретін барынша қолайлы макроэкономикалық ахуал монеталандыру деңгейінің өсуіне ықпал ететін болады.

Үшінші сценарийге сәйкес 2012-2014 жылдары Қазақстандағы  экономикалық өсу қарқыны  өткен  сценарийлермен салыстырғанда барынша жоғары деңгейде күтіледі.

Төлем балансы  болжамының осы сценарийі барысында  мұнай баррелі үшін 100 АҚШ долл. бағасын ескере отырып  әлемдік  экономикадағы түзету шараларынан  оң әсерді және 2011 жылы басталған үрдістердің  жалғасуын пайымдайды. Бұл ретте айтарлықтай экспорттық түсімдер импортқа сұраныстың және  резидент еместерге төленетін кірістердің ұлғаюымен жойылады. Осыған байланысты, 2012-2014 жылдардағы ағымдағы шоттың  профициті  ЖІӨ-ге 2,0-4,0% шегінде болады.

Капиталмен  және қаржымен операциялар шоты бойынша («Қателер және кемшіліктер» қоса алғанда) ең бастысы, Қазақстан Республикасы Ұлттық қорының сыртқы активтерінің өсу қарқынының ұлғаюы есебінен дефициттің өсуі күтіледі.

Нәтижесінде барлық болжамдық кезеңде жалпы төлем  балансы ЖІӨ-ге         (-)0,5%-дан (+)1,0%-ға дейін шекте болады деп күтіледі, бұл Қазақстан Республикасы Ұлттық Банкінің халықаралық резервтерін 2011 жылдың аяғындағы деңгейде сақталуына мүмкіндік береді.

Ақшаға сұраныс  өткен сценарийлермен салыстырғанда  барынша жоғары болып табылады. Бұл ретте 2012 жылы нақты, сол сияқты номиналдық ЖІӨ айтарлықтай өсуі күтіліп отырғандықтан оның қарқыны 2013-2014 жылдары тұрақтандырылады, ақша ұсынысының динамикасы номиналдық ЖІӨ динамикасын басым тұратын болады, бұл болжамдық кезеңдегі  монеталандырудың өсуін қамтамасыз етеді.( 2-кесте)

 

2-кесте

АҚША-НЕСИЕ САЯСАТЫНЫҢ НЕГІЗГІ КӨРСЕТКІШТЕРІНІҢ

2012 - 2014 ЖЫЛДАРҒА  АРНАЛҒАН БОЛЖАМЫ           

 

БІРІНШІ СЦЕНАРИЙ                                                                  

 

	2011	2012	2013	2014
Инфляция, %	7,4	6,0-8,0	6,0-8,0	6,0-8,0
Ресми қайта  қаржыландыру ставкасы, %	7,5	6,0-8,0	6,0-8,0	6,0-8,0
Ақша базасы, млрд. теңге	2 836	2 970	3 143	3 362
Ақша массасы, млрд. теңге	9 751	9 821	10 356	11 049
Резиденттердің  депозиттері, млрд. теңге	8 385	8 502	8 964	9 561
Экономикадағы несиетер, млрд. теңге	8 781	7 873	8 283	8 731
Экономиканы монеталандыру  деңгейі, %	35,7	39,5	39,4	39,3

 

 

ЕКІНШІ СЦЕНАРИЙ 

 

	2011	2012	2013	2014
Инфляция, %	7,4	6,0-8,0	6,0-8,0	6,0-8,0
Ресми қайта  қаржыландыру ставкасы, %	7,5	6,0-8,0	6,0-8,0	6,0-8,0
Ақша базасы, млрд. теңге	2 836	3 451	3 778	4 226
Ақша массасы, млрд. теңге	9 751	11 525	12 633	14 149
Резиденттердің  депозиттері, млрд. теңге	8 385	9 995	10 959	12 277
Экономикадағы несиетер, млрд. теңге	8 781	9 233	10 082	11 283
Экономиканы монеталандыру  деңгейі, %	35,7	39,8	40,0	40,0

 

 

 

ҮШІНШІ СЦЕНАРИЙ

                                                                              

	2011	2012	2013	2014
Инфляция, %	7,4	6,0-8,0	6,0-8,0	6,0-8,0
Ресми қайта  қаржыландыру ставкасы, %	7,5	6,0-8,0	6,0-8,0	6,0-8,0
Ақша базасы, млрд. теңге	2 836	3 559	3 968	4 464
Ақша массасы, млрд. теңге	9 751	11 891	13 326	15 014
Резиденттердің  депозиттері, млрд. теңге	8 385	10 316	11 571	13 045
Экономикадағы несиетер, млрд. теңге	8 781	9 212	10 263	11 532
Экономиканы монеталандыру  деңгейі, %	35,7	39,9	40,1	40,2

Дерек көзі: http://www.nationalbank.kz

 

 

Төлем балансы бойынша 2012-2014 жылдарға арналған болжамды жасау кезінде Қазақстан Республикасы министрліктері мен ведомстволарының 2011 жылғы шілде-тамыздағы ірі жобаларға шетелдік инвестициялардың түсуіне қатысты болжамдары мен күтулері де ескерілді.

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

ҚОРЫТЫНДЫ

 

Нарыққа өту кезінде Қазақстан  Республикасы ел ретінде ақша -несиенің даму ерекшеліктерін қалыптастыру мен  нарық талаптарына түсіру    міндеттерін  жоспарға алып, бұл  мәселенің кезек күттірмей шешілу еліміздің экономикасы мен ертеңі үшін ауадай  қажет екендігін айқындады. Қазіргі жағдайдағы қазақстандық экономикада ақша-несиелік реттеу сұрақтарының өзектілігі белгілі бір деңгейде ақша-несие саясатын жасау кезінде талдау және болжау әдістерін, сонымен бірге оны іске асыру механизмдерін жетілдіру қажеттіліктерімен анықталады.

Ақша-несие саясатын пайдалана отырып, мемлекет инфляция мен жұмыссыздықтың төменгі дәрежесі тән экономиканы  құруға ұмтылады.    Бұл  міндетті орындау үшін ол ақша ұсынысына бақылау орнатуы керек. Ақша-несие саясаты ғана Ұлттық банктің инфляцияны төмендету мақсатындағы  саясатына толық жауап береді және сонымен қатар, ақша-несие саясатына деген нарықтың қатысушыларының үлкен сенімін қамтамасыз етеді. 2004 жылдан бастап Ұлттық банк ақша-несие саясатын жүргізу кезінде базалық инфляцияның көрсеткіштерін бағдарға ала бастады. Қазақстан Республикасының Ұлттық банкі Басқармасының қаулысына сәйкес базалық инфляцияның есебі екі әдістеме бойынша жүргізіледі. Базалық инфляция есебінің бірінші әдістемесіне сәйкес тұтыну бағалары индексінен көкеністерге, жеміс-жидектерге, жанармайға және көмірге бағаны алып тастау, ал екінші әдістеме бойынша – ТБИ-ден бағаның ең жоғары өсуін көрсеткен компоненті және бағаның неғұрлым төмендегенін көрсеткен компоненті алып тастау көзделеді.

Ұлттық банктің  ақша-несие саясаты инфляцияны минимизациялауға бағытталуды, яғни тек қана ақша агрегаттары мен теңгенің бағамына тәуелді емес, ауыл шаруашылығы бағаларын, бензин және тұрғын-комуналдық бағаларды реттеп отыру шаралары болып табылады. Елдің макроэкономиклық тұрақтылығы, қаржы секторының жедел әрі сапалы дамуы, соңғы жылдардағы сыртқы экономикалық жағдайлың жақсаруы Ұлттық банктің жаңа сапалы кезендік дамуына көшуіне себеп болды. Бұл банк стратегиясы ақша-несие саясатын нақты жүргізуге, осы арқылы коммерциялық банктердің қызметтері мен активтілігін дамытуды және ақша айналысын тұрақтандыруды жолға қоюда. Ақша-несие саясатының қазiргi кезеңдегi тиiмдiлiгi Орталық банктiң саясатына деген сенiмдiлiкпен тығыз байланысты.

Қазақстан Республикасы ақша-несие саясатының негізгі көрсеткіштерінің болжамдары төлем балансының жеткілікті дәрежеде консервативті болып табылатын болжамдарына негізделген.

Қорыта келе, банктер үшін экономикалық нормалар орнату, ашық    нарықта бағалы қағаздармен операциялар жүргізу, міндетті резервтердің    нормасын анықтау, ең бастысы -төлем баланстарын жүзеге асыру мақсаттарына жету үшін елімізде ақша-несие саясаты дұрыс әрі қарқынды жүргізілуі қажет.

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

Пайдаланылған әдебиеттер тізімі

 

1. Назарбаев Н.Ә. Қазақстан – 2030: Барлық қазақстандықтардың өсіп-өркендеуі, қауіпсіздігі және әл-ауқатының артуы. Ел Президентінің Қазақстан халқына Жолдауы. Егемен Қазақстан, 1997 жылдың 11-ші қазаны.
2. Доғалов А.Н., Досмағанбетов Н.С. Макроэкономика: экономикалық мамандықтарға арналған оқулық/ Астана: Л.Н. Гумилев атындағы ЕҰУ, 2011ж.
3. Сейітқасымов Ғ.С. «Ақша, Несие, Банктер» оқулығы. Алматы Экономика 2001 ж.
4. Мамыров Н.Қ., Есенғалиева К.С.,Тілеужанова М.Ә., Микроэкономика. «Экономика» 2000 ж
5. Мамыров Н.Қ., Кулекеев Ж.Ә., Султанбекова Г.К. Микроэкономика. «Экономика»
6. Әбішев Ә.Ә., Хубиев К.А. Мароэкономика: оқу құралы. Алматы Экономика 2008 ж
7. «Қаржы Қаражат» журналы 2007 ж
8. Кучукова Н.К. Макроэкономические аспекты реформиравания финансово-кредитной системы Республики Казахстан в условиях перехода к рыночной экономике. – Алматы: Ғылым, 1994.
9. Финансово-кредитные проблемы экономики Казахстана. Ильясова К.К. – Алматы: Білім; , 1995.
10. Мақыш Б.С. «Коммерциялық банктер және банктік операциялар». Алматы 2003 ж.
11. Мақыш Б.С. «Ақша айналысы және несие». Алматы 2003 ж.
12. Есіркепова А. Қазақстан экономикасын басқару негіздері. Алматы 2004 ж
13. Мақыш С. Б. “Қазақстан Республикадағы Банктік жүйесі” Қаржы-Қаражат. - Алматы, 2008ж.
14. А.Ә Ілияс “Ақша-кредит саясаты”- Алматы -2008ж.
15. ҚР Ұлттық Банкі Басқармасының 2010 жылғы 1 ақпанындағы № 7 қаулысымен мақұлданған  “ҚР ақша-кредит саясатының 2011 жылға арналған негізгі бағыттары” бағдарламасы.
16. Смағұлова Р. О. “Қаржы, ақша айналысы және несие”-Алматы, 2008 ж.
17. Ильясова К.К. Финансово-кредитные проблемы экономики Казахстана. – Алматы: Білім; , 1995

 

Интернет сайттары

 

1. ҚР Ұлттық банкінің ресми сайты www.natinalbank.kz
2. ҚР Үкіметінің ресми сайты www.government.kz