Экономикалық талдау

Экономикалық  талдау пәні болып- шаруашылық қызмет нәтижесінің пайда болу себептері, өзгерісі, экономикалық құбылыстар мен  процестердің себеп-салдарлық байланыстары болып табылады. Талдау барлық шаруашылық процестер олардың өзара байланыстылығында, тәуелділігінде.

  Талдау  процестерінде тек шаруашылық қызметке әсер ететін негізгі факторлар ашылып және сипатталып қоймай, сондай-ақ олардың  әрекет ету дәржесі өлшенеді.

  Талдау объектісі-жоспарда, ағымдағы есепте, есептілікте, басқа ақпарат көздерінде сипатталатын кәсіпорындар мен бірлестіктерде, ішкі бөлімшелерде жүзеге асырылатын кеңейтілген ұдайы өндірістің әлеуметтік-экономикалық процестері болып табылады.

     Экономикалық талдау қаржы-шаруашылық қызметтің  3 басты жағын зерттейді:

• Технологиялық-өндірістік процестерде табиғатпен адамдардың байланысын көрсетеді (ауыл-шаруашылығы өнімін өсіру,мал бағу, т.б)
• Ұйымдастырушылық-экономикалық- адамдар арасындағы қатынасты сипаттайды ( еңбекті ұйымдастыру, техниканы сипаттайды, т.б.)
• Қаржылық- кәсіпорын мен жекелеген кәсіпорындар арасында, ұйым мен жеке тұлға арасындағы қатынастарды сипаттайды.

  Экономикалық талдаудың мазмұны-оптималды басқару шешімдерін   қабылдау, олардың орындалу деңгейін бағалау, әлсіз жақтары мен ішкі шаруашылық резервтерін анықтау мақсаты мен зерттелетін субъектілердің қызметі туралы экономикалық ақпараттарды терең және жан-жақты зерттеу табылады.

Талдау жүргізудің негізгі мақсаты-шаруашылық субъектілердің қызмет ету тиімділігін арттыру  және мұндай арттырудың резервтерін  іздеу. Бұл мақсатқа жету үшін келесі міндеттер алдыға қойылады:  

1. Экономикалық  заңдылықтардың әрекет ету сипатын  зерттеу, экономикалық құбылыстармен  процестердің заңдылықтары мен тенденцияларын орнату;
2. Бизнес-жоспардың және нормативтердің ғылыми-экономикалық негізделуін арттыру;
3. Бекітілген жоспарлардың орындалуын және өнімнің сапасы, саны, құрылымы бойынша нормативтердің сақталуын зерттеу;
4. Озат тәжірибені зерттеу нәтижесінде өндіріс тиімділігін арттыру, резервтерін іздеу;
5. Материялдық, еңбек және қаржылық ресурстарды пайдаланудың тиімділігін анықтау;
6. Шаруашылық нәтижесін болжау;
7. Коммерциялық тәуекелділікті зерттеу;
8. Маркетингтік шараларды салыстырмалы зерттеу;
9. Оптималды басқару шешімдерін басқару үшін аналитикалық материялдарды дайындау.

     Талдаудың мазмұнды жағы келесі элементтерді :

• Талдаудың нақты міндеттерін қою;
• Себеп-салдарлық байланысты анықтау;
• Көрсеткіштерді және оларды бағалау әдістерін анықтау;
• Нәтижелерге әсер ететін факторды айқындау,бағалау,ең маңыздыларын іріктеу ;
• Жағымсыз факторлар әсерін жою жолдарын өңдеу және жағдайды,факторды ынталандыру.

Экономикалық  талдаудың түрлері келесі белгілер бойынша жіктеледі:  

 1. Салалық белгі бойынша:

• Салалық  ( нақты саланың экономикасын зерттеу )
• Сала аралық ( барлық сала үшін талдаудың жалпы әдістемесін өңдеу)

         2. Уақыт белгісі бойынша:

• Алдын-ала (перспективті)-шаркашылық операцияларды жүзеге асыруға дейін жүргізу болашаққа деген болжамдар жасалады. Мысалы: пайда мөлшері, сату көлемі, өзіндік құн, еңбек өнімділігі.
• Кейінгі (ретраспективті)-шаруашылық операциялар жүргізілгеннен кейін орындалады. Бұл талдау негізгі мақсаты-өткен кезеңнің кемшіліктерін айқындап оларды есепті кезеңде жою. Бұл талдау екіге бөлінеді:
• Оперативті (шаруашылық операциялар жасалғаннан кейін немесе ситуация өзгергенде бірден жүргізіледі)
• Қорытынды талдау (есепті уақыт кезеңіне жүргізіледі)

            3. Кеңістік белгі бойынша:

• Ішкі шаруашылық талдау-тек зерттелетін кәсіпорын және оның бөлімшелерінің қызметін зерттейді.
• Шаруашылық аралық талдау-екі немесе бірнеше кәсіпорындардың қызметі салыстырылады.

       4. Басқару субьектісі бойынша:

• Технико- экономикалық талдау
• Қаржы – экономикалық талдау
• аудиторлық
• Әлеуметтік - экономикалық
• маркетингтік
• Экономика- статистикалық
• Экономика- құқықтық
• Экономика- экологиялық

     5. Обьектілерді зерттеу әдістемесі бойынша:

• Салыстырмалы-шаруашылық қызмет нәтижелері туралы есептік көрсеткіштер ағымдағы жыл жоспарының көрсеткіштерімен, өткен жыл мәліметтерімен, озат кәсіпорындардың көрсеткіштерімен салыстырылады.
• Факторлық- нәтижелік көрсеткіштердің өсімі мен деңгейіне әсер ететін факторлар шамасын айқындауға бағытталады.
• Диагностикалық ( экспресс талдау) – типтес белгілерінің негізінде экономикалық үрдістердің  қалыпты жұмыс барысындағы бұзушылыққа сипатын анықтау тәсілі
• Маржиналдық- экономикалық процестерді зерттеуге шекті шамаларды      ( қатыстырмалы өсімшелерді)  пайдалануға негізделген талдау.
• Экономика- математикалық- экономикалық есепті шешудің  ең оптималды нұсқасы таңдалынады, қолда бар ресурстарды толығымен пайдалану есебінен өндіріс тиімділігін  арттыру резервтері айқындалады,
• Стохастикалық ( дисперсионды, корреляциялық) -  кәсіпорынның шаруашылық қызметінде зерттелетін құбылыстар мен процестер арасындағы стохастикалық ( толық емес ықтималды) тәуекелдіктерді зерттеу үшін қолданады.
• Функционалды- құндық талдау- резервтерді айқындау тәсілі.

      6. Талдау субьектісі бойынша:

• ішкі ( басқару талдауы);        
• сыртқы ( қаржылық талдау).

Басқару және қаржылық талдаудың айырмашылығы