Экономиканы мемлекеттік реттеу

Реттеу  – мемлекеттің экономикаға оның қызмет тәртібін                қолдауға бағытталған ықпалы.

Қазіргі заманғы нарық шаруашылығы экономикалық (жанама) және әкімшілік (тікелей) әдістермен реттеледі. 

7-тақырып:  Ғылыми-техникалық прогрестің бағыттары мен оны жетілдірудегі мемлекеттің

                                                            рөлі.

Сұрақтары:

4. Экономиканы басқарудың маңызды тапсырмасы-қоғамның ғылыми-техникалық потенциалын арттыру.
5. Мемлекеттің ғылыми-техникалық  және инновациялық саясатының қалыптасу негіздері.
6. ҒТП әлеуметтік-экономикалық астары мен оның негізгі бағыттары.

 

Өндірістік инфрақұрылым – бұл өндіріс үдерісінің тікелей сыртқы жағдайын қамтамасыз ететін салалар кешені. Мұнда жүк көлігі, көтерме сауда, электргаз және сумен қамтамасыз ету, қойма шаруашылығы, байланыс, ақпараттарды өңдеу; жарнамалық-маркетингтік қызмет көрсетудің аясындағы кәсіпкерлік, жалға беру, консалтинг, инжиринг; өндіріс құралы арқылы көтерме сауданы ұйымдастыру (биржалар, аукциондар) және т.б. кіреді 

8-тақырып: Халықты еңбекпен ұтымды қамту мен әлеуметтік қорғауды мемлекеттік реттеу.

Сұрақтары:

4. Қоғамның еңбек әлеуеті мен демографиялық жағдайы.
5. Еңбек ресурстарының гендерлік және интеллектуалдық деңгейінің маңызы.
6. Еңбекке қабілетті тұрғындарды жұмыспен қамтамасыз етудегі мемлекеттік шаралар жүйесі.

  Индустриалдық  сектор – материалдық өндірістің  маңызды секторы.

Материалдық өндіріс – оның материалдық-заттық нысанындағы өнімнің қайта пайда болуы немесе жасалуымен байланысты қызмет түрі. Материалдық өндіріс кезінде жаңа құн жасалады немесе бұрын шығарылған өнімнің құны өседі.

Қазақстанның  Инвестициялық қоры – компанияның (акционерлік қоғам) жарғылық капиталын инвестициялайтын, инвестициялық мекеме. Бұл жаңа өндірістік алаңында құрылған кәсіпорын немесе қызметін кеңейту үшін қосымша инвестиция көлемін талап ететін компания болуы мүмкін. 
Даму банкі – бұл кепілдігі бар кредиттелген компанияға қарсы кредит беру тәртібін реттеу бойынша және оның ішінде банк қызметін реттеу мөлшеріне келетін банк мекемесі. 
Әлеуметтік-кәсіпкерлік корпорациялар (ӘКК) – мемлекеттің қатысуымен бәсекелестікке қабілетті өндірісті қалыптастырудың катализаторы ретінде қабілетті, тұрақты бизнес құрылымдарының бірлестіктері  

9-тақырып: Мемлекеттің инвестициялық саясатының қалыптасуы мен оны жүзеге асыру

                                                     механизмдері

Сұрақтары:

4. Инвестиция және инвестициялық концепция.
5. Мемлекеттің инвестициялық іс-әрекетінің ең маңызды қағидалары.
6. Мемлекеттің инвестициялық саясатының өзгермелілігі мен оны қалыптастыру негіздері.

ЭКОНОМИКА ҚҰРЫЛЫМЫ  деп еңбекті жалпы бөлуді сипаттайтын, сондай-ақ өнімдердің айналымын сипаттайтын, олардың өзара байланысы, өндірістік ресурстары және ұдайы өндіріс үдерісін көрсететін, оның түрлі салаларының қатынастары түсініледі

Дағдарыс жағдайында үйлесім құрылымына мемлекеттік  ықпал етудің барлық әдістері пайдалануы тиісті. Шартты түрде оларды жанама және тікелей деп атауға болады.

Қаржылық және ақшалай реттеудің жанама әдістері өзіне салықтық және кредиттік саясатты қосады.

Салықтық  саясат басты назарды салықты жинауға, өтелім саясатына бағыттайды. Кредиттік саясат – мөлшер есебін, кредитті шектеу немесе өктемдік беру, мемлекет кепілдігін реттеуге бағытталады.

  Тікелей мемлекеттік  қаржылық реттеу бюджеттік инвестицияны, қаражаттандыруды, субвенцияны (жәрдем қаржы) және аумақтын дотациясын (демеу қаржы), сондай-ақ тікелей ықпалды басқа шараларды бөлуде көрінеді.

  Әзірленген инвестициялық  бағдарлама, онда инвестор тек мұнай-газ және тау-металлургиялық ғана емес, сонымен бірге экономиканың басқа да саласына шын көңілмен қолайлы жағдай жасауға бағытталған салым салуды бастайды.  
Өтпелі экономика жағдайында инвестиция ауқымында онын үш түрі жүзеге асады:  

10-тақырып:  Жер ресурстарын тиімді пайаланудағы мемлекеттік шаралар жүйесі.

Сұрақтары:

4. Жер-экономиканың аграрлы секторындағы негізгі өндіріс құралы ретінде.
5. Ауылшаруашылығындағы жерлерді тиімді пайдалану проблемасы және оның өдірістің ұйымдастыру-технологиялық негіздерімен байланысы.
6. Аграрлы сектордың көпукладтылығы және ауылдың интеллектуалдық, материалды-техникалық және жер ресурстарын тиімді пайдалануды қамтамасыз етудегі мемлекеттің рөлі.

      Ауыл шаруашылығы саласын қолдау  және оның ішінде азық-түлік  рыногын қолдау – мемлекеттің ең бір маңызды міндеттерінің бірі болып табылады. Барлық дамыған елдерде ауыл шаруашылығы мемлекет қолдауында болады. Халық шаруашылығының бұл саласы рынокқа және бәсекелестікке төмен деңгейде бейімделген.

    Аграрлық-өнеркәсіптік  кешен (АӨК) –  ауыл шаруашылығы шикізаты ақырғы өнімдерінің ұдайы өндірісін қамтамасыз ететін өзара байланысты салалардың жиынтығы

Аграрлық-өнеркәсіптік кешеннің (АӨК) үш қызметі:

І – ауыл шаруашылығы  үшін өндіріс құралдарын шығаратын  және соған сәйкес қызмет көрсететін қор құраушы салалар.

ІІ – ауыл шаруашылығы (өсімдік және мал     шаруашылығы).

ІІІ – дайындауды, сақтауды, ауыл шаруашылығы  шикізаттарын өңдеуді және АӨК соңғы өнімдерін өткізуін қамтамасыз ететін салалар мен өндірістің жиынтығы.

    Аграрлық  реформаны жүзеге асыру барысында  меншіктің көп жақтылығына негізделген  жаңа құрылым жасалды. Ауыл  шаруашылығы және өңдеуші кәсіпорындардың  көпшілік бөлігі жаңа ұйымдастыру  нысанында ауыл шаруашылығы өнімдерін негізгі өніруші болып табылатын акционерлік қоғамдар және серіктестіктер, өндірістік кооперативтер, шаруа қожалықтары, мемлекеттік кәсіпорындар болып қайта құрылды. 

11-тақырып:  Экономиканы реттеудің қаржы-бюджеттік әдістері.

Сұрақтары:

4. ҚР қазіргі қаржы-бюджеттік және оның әлеуметтік-экономикалық рөлі.
5. Экономиканы реттеудің қаржылық механизмдерінің басыңқылығы мен құрамы.
6. Мемлекеттің фискалды саясатын күшейтудің қажеттілігін негіздеу мен оны жүзеге асырудың басты әдістері.

    Бұл мемлекеттік шығындардың және оларды қаржылық жабу көздерінің жылдық жоспары. Ол ұлттық табыстың бір бөлігінің қайта бөлуге жататынын көрсетеді және есептік кезеңдегі табыстар мен шығындардың балансы түрінде жасалады.

Бюджеттің мәні оның маңызды  қызметтері

• 1. Салалар, аймақтар және тұрғындар арасында бөлу, қайта бөлу мақсатында, мемлекет қолында қаржылық ресурстарды топтау.
• 2. Басқару қызметі арқылы жүзеге асырылатын, оның институттарымен мемлекетті ұстауды қамтамасыз ету.
• 3. Ел үшін маңызды бағыттарда экономикалық өсуді ынталандыру.
• 4. Тұрғындардың, зейнеткерлердің, балалардың кедей топтарын әлеуметтік қорғау.

Салық жүйесін  жетілдіру бағыттары:

• Тұрақты, түсінікті және бірыңғай салық жүйесін құру.
• Жалпымемлекеттік, топтық және жеке мүдделердің келісімін қамтамасыз ететін ұтымды салық жүйесін құру.
• Аймақтық және жергілікті салық жүйесін дамыту.
• Салық заңының ықпалдылығын көтеру, салықтың бірыңғай құқықтық базасын қалыптастыру, салықтық құқық бұзғаны үшін жауапкершілік жүйесін жетілдіру, салық әкімшілігін жақсарту.

 

12-тақырып:  Мемлекеттің ақша-несие саясатын жүзеге асырудың негізгі механизмдері.

Сұрақтары:

4. Мемлекеттің ақша-несие саясатының қалыптасу негізі, мақсаты мен тапсырмалары.
5. ҚР-да ақша-несие жүйесінің қызметі мен оны жетілдірудегі Ұлттық банктің рөлі.
6. Ақша –несие қатынастары мен ақша айналымын реттеудің ұйымдастыру және заңдық негіздері.

    Ақша-кредит саясаты – инфляцияға  қарсы күреске, ұлттық валюта  бағамын қолдауға және рыноктың  қалыпты жағдайда қызмет етуіне  бағытталған мемлекеттің экономикалық саясатының құрамды бөлігі. Ақша-кредит саясаты (АКС) – бұл экономикалық жағдаятты «нәзік қалыпқа түсіретін» құрал. Ақша-кредит саясатының негізгі қарастыратын міндеттері, толық жұмыспен қамтамасыз етілуді және инфляцияның болмауымен сипатталатын өндірістің жоғары деңгейіне жетудің экономикалық жүйесіне көмектесу болып табылады.

  Макроэкономикалық  дамуда ақша рөлі  мәселесі үш макроэкономикалық  көзқарасқа бөлінеді.

1. Неоклассикалық мектеп өзін-өзі реттейтін және өзін-өзі дамытатын рыноктық экономика туралы көзқараспен байланысты экономикалық үдерістерді мемлекеттік реттеудің қажеттігін теріске шығарады, ал ақшаны ЖІӨ, табыстар, инвестициялар, бағалар және т.б. тәрізді көрсеткіштердің тек атаулы көрінісіне қажет сыртқы қабығы ретінде қабылдады. Неоклассикалық мектеп өкілдерінің пікірі бойынша, ұлттық өндірістің көлемі экономикада бар өндірістік ресурстарға тәуелді болғандықтан, олардың серпіні мен ақшаның нақты деңгейіне ықпал жасауы мүмкін емес. Экономикадағы ақша көлемінің өзгерістері тек ішкі бағаның деңгейіне әсер етуі мүмкін.

3. Ақшаның сандық монетарлық теориясы. ХХ-ғасырдың 60-жылдарының аяғында барлық айқындалғандардан кейін, Кейнсиан теориясының кемшіліктері – оның ішінде: инфляциялық үдерістердің қауіптілігін жете бағаламауы; мемлекеттердің шығындарың, бюджет тетіктерінің рөлін өсіріп көрсетуі; қаржыландырудың жетіспеуінің нақты әсерін артық бағалауы біліне бастады. Бұл экономикадағы ақша рөлін қайта қарауға және монетарлық теорияға оралуға көмектесті. Монетарлық тәрізді экономикалық теорияда белгілі М.Фридмен және оның ізбасарлары, ақшаның қазіргі заманғы сандық теориясын әзірледі. 
 
 
 

13-тақырып:  Қазақстан аймақтарының әлеуметтік-экономикалық дамуын мемлекеттік

                                                               реттеу.

Сұрақтары:

5. ҚР мемлекеттік құрылысының унитарлығы мен оның әкімшілік-территориялық бөлінуі.
6. ҚР Конституциясы аймақтардың әлеуметтік –экономикалық дамуы туралы.
7. Аймақтық (облыс, қала, аудан) даму аясындағы мемлекеттік саясаттың қалыптасуы және жүзеге асыру әдістері.

  Рыноктық қатынастарға көшу үкіметті аймақтың дамуына жауапкершіліктен босатпайды, бірақ бұрынғы орталықтандырылған жүйемен салыстырғанда, саясаттағы акценттер өзгереді, аймақтық саясатты әзірлеу мен жүзеге асыруда жергілікті билік құқығы кеңейеді

  Аймақтық  саясат мемлекеттің жалпы саясатының құрамды бөлігі ретінде стратегиялық мақсатқа елдің әлеуметтік-экономикалық тұрақты дамуына жету үшін өмірлік қызмет пен шаруашылықтың аймақтық факторларын тиімді пайдалануға бағытталады. ҚР-ның аймақтық саясатының мақсаттары – тұрғындардың өмірлік қызметтері мен әр аймақтың ресурстық - өндірістік әлеуетін тиімді пайдалану және аумақтық өзін-өзі басқаруының даму қағидаларын қалыптастыру.

  Бюджет тапшылығын  жабу тәсілдері:

ІІ кезең – 2001-2010жж. 
Шешілетін міндеттердің әрі қарай тереңдетілуі: 
1. Еңбек және капиталдың, институциональдық және рыноктық инфрақұрылымның өңірлік және жалпы мемлекттік дамуы мен нығаюы. 
2. Шағын және орта қалалардағы шаруашылықты қолдау және қайта құрылымдау, олардың экономикасын дағдарыстан шығару проблемаларын және әлеуметтік-экономикалық дамуын бірінші дәрежеде шешу. 
3. Артта қалған ауылдар мен селолардың өркендеуі үшін материалдық негіздерін құру. 

14-тақырып:  Мемлекеттің табиғатты қорғау және сыртық экономикалық іс-әрекеттерін

                                                                        реттеу.

Сұрақтары:

5. Қоршаған ортаны қорғау мен табиғатты дұрыс пайдаланудың әлеуметтік-экономикалық маңызы.
6. Табиғи ресурстарды қорғауды және ұтымды пайдалануын экономикалық реттеу.
7. Мемлекеттің табиғатты қорғау шараларын жасақтау мен жүзеге асыру әдістері.

 

    Қазақстанның  экологиялық проблемалары соңғы  20-30 жыл ішінде едәуір шиеленісті. Республика аумағында бағыты  тар, негізінен ресурс тұтынатын,  шаруашылық кешендер жұмыс істеген  ұзақ уақыт ішінде бүгінгі таңдағы, тым жағымсыз, ал бірқатар аудандарда айтарлықтай тұрақсыз экологиялық жағдай қалыптасты. Табиғатты пайдаланушының жеткіліксіз ойластырылған стратегиясының, шаруашылықтың қарқынды дамуының, антропогендік жүктемелерді ғылыми реттеу қажеттілігі мен мүмкіндіктерін жоққа шығару садарынан табиғи ортаның қауіпті азуы әлі де жалғасуда.