Экономиканы мемлекеттік реттеудің объектісі , ғылыми-әдіснамалық негіздері , мақсаттары және міндеттері

   - есепке алу мөлшерін реттеу (Орталық  банкпен жүргізілетін,   

      дисконттық саясат);

   - елдің қаржылық институттары  орталық банкте сақтауға 

      міндетті, ең аз резервтер мөлшерін  белгілеу мен өзгерістері; 

-мемлекеттік  мекемелердің бағалы қағаздар  рыногындағы мемлекеттік міндеттемелер  эмиссиясы олармен сауда жасау  және өтеу сияқты операциялары.

3-сұрақ.  ЭМР-дің экономикалық  қызметі. 

   Мемлекет орындайтын қызметтерге  ең алдымен мыналар жатады:

• экономиканың қызмет ету үшін құқықтық негіздерді құру мен реттеу;
• монополияға қарсы реттеу;
• макроэкономикалық тұрақтандыру саясатын жүргізу;
• ресурстарды орналастыруға ықпал ету;
• табыстарды бөлу аясындағы қызмет;
• мүліктік қатнастар субъектісі ретіндегі мемлекет қызметі.

Заңдық  базаны құру – бұл барлық тауар  өндірушілер, тұтынушылар және мемлекеттің  өзі іс - әрекетінде жетекшілікке алуға  тиісті экономикалық агенттің тәртібінің ережесін, экономикалық араласудың заңдық қағидаларын белгілеу. Бұл ереженің ішінде жеке меншіктің құқығын қорғайтын, кәсіпкерлік қызметтің нысанын, кәсіпорынның қызмет ету жағдайын, олардың өзімен және мемлекет арасындағы өзара қатнастарды анықтайтын заңдар мен нормативті актілерді атап өтуге  болады.

   Макроэкономикалық тұрақтану экономикалық  өсумен,  жұмыспен толық қамтамасыз  етілуімен және бағаның тұрақты  деңгейімен байланысты.

   Ресурстарды қайта бөлу өнеркәсіптік  және ауыл шаруашылығы өндірісіне  қатысты болуы мүмкін. Әрбір нақты   жағдайда мемлекеттік ықпал етудің  белгілі бір түрлері қолданылады.  Салықтар, демеу қаржылар, тікелей  реттеу және т.б. – құралдар  ретінде қолданылуы мүмкін.

   Бәсекелестік тетіктерін қамтамасыз  етудегі бөлу - әлеуметтік топқа  жіктелуге және кедейлікке әкеледі.  Қоғам әлеуметтік қорғау бағдарламасында  қолданылған, табыстарды салықты  қайта бөлу арқылы ауқатсыз  азаматтарға қамқорлық жасауды  өз мойнына алады. 

   Мемлекеттік меншік – сату-сатып  алу объектісі болмайтын және  пайда әкелмейтін ұлттық игілікті  көрсетеді. Мемлекеттік меншіктің  қалыптасу көзі мемлекет меншігіне айналдыру және мемлекеттік кәсіпкерлік болып табылады.

Бақылау мен талқылау сұрақтыры

1. Нарыққа мемлекеттік араласудың объективті қажеттілігі қандай?  «Нарық сәтсіздігі » дегеніміз нені білдіреді?
2. Мемлекеттің рөлі және оның араласу мөлшеріне қатысты өткен дәуір теоретиктерінің көзқарастары қалай өзгерді?
3. ЭМР-дің объектісін және оның құралдарын атап көрсетіндер?
4. ЭМР-дің мақсаттары мен экономикалық қызметтері қандай?

 
 
 
 

2-ТАҚЫРЫП 

КӘСІПКЕРЛІК ҚЫЗМЕТПЕН МЕНШІККЕ ҚАТЫСТЫ МЕМЛЕКЕТТІК  РЕТТЕУ 

Жоспар 

1. Жеке меншік және кәсіпкерлік қызметтің нысандары .
2. Жеке меншік пен жекешелендіруге қатысты қайта құру.
3. Кәсіпкерлік қызметті мемлекеттік қолдау.

 
 

   1-сұрақ. Жеке меншік туралы мәселе – қоғамдағы өндірістік қатнастарды зерттеудің негізгі көзі болып табылады. Жеке меншік туралы талас бірнеше жылдан бері созылып келеді. Әсіресе, адамзаи қалыптасқан дәстүрді бұзып-жарып, қоғамдық меншікті қалыптастыруға алғашқы қадам жасағанда, олар орасан қарсылықтарға ұшырады.

   «Меншік» түсінігінің экономикалық және заңдық мәнін ажырату қажет.

   Заңгерлер мншікті ие болу, пайдалану  және заттардың, объектінің белгілі  бір жиынтығын билеу тұрғысынан  қарастырады. Заң түсінігі меншік  құқығын объективті және субъективті  мәнде қарастырады. Сонымен бірге  заң актілері арқылы түрлі  меншік субъектілеріне тиісті, иеболуға, пайдалануға және мүлікті билеуге  байланысты адамдар арасындағы  қатнастарды реттейтін құқықтық  нысандар белгіленеді.  

       Субъекті –объекті                                 Субъекті – Объекті

Меншік  құқығы тұрғысынан              Адамдар арасындағы өндірістік

мүліктік  қатнастарды реттеу                    қатнастарды реттеу   

   Меншік экономикалық мағынадағы  техникалық, технологиялық ғылыми  және зияткерлік әлеуеттің , шығарылған  материалдық және рухани игіліктердің  өндірістік қатнастарын көрсетеді.  Бұл қатнастар шаруашылық, табыстарды  бөлу нысандарында, адамдардың экономикалық  және әлеуметтік сұраныстарын  қанағаттандыру дәрежесі мен  сипаттарында қалыптасады. Экономикалық  қатнастардың қатысушылары бір-біріннің  тең ерекшеленген меншік иелерін  мойындайды.

   Материалдық игіліктер кімге  тиісті немесе табиғат өнімдерін  кім иемденуде?

   Иемдену қоғамдық өндірістің  мәнін білдіреді. Иеліктен айыру  – сол немесе басқа экономикалық  ресурсты, қоғамдық қатынастардағы  субъектінің өзінің өмірлік қызметінің  игіліктерін иемдену үрдісі және  мүмкіндігі.

   Меншік – бұл игіліктерді иеліктен  айыру – иемденудің белгілі  бір нысанын көрсететін, адамдар  арасындағы қатнастар, қоғамдық  қатнастардың барлық жүйесінің  негізгі. Бөлу, айырбастау және  тұтыну нысаны меншік нысанының  сипатына (қоғамдық немесе жеке) байланысты.

   Қоғамдағы топтар мен әр түрлі  таптардың жағдайы және олардың  өндірістің  барлық факторларын  пайдалануға қолы жету мүмкіндігі  меншікке тәуелді. 

   Меншік – тарихи дамудың нәтижесі. Ол әлеуметтік-экономикалық жүйенің  және оған тән өндіріс тәсілінің  өзгеруіне орай нысанын өзгертеде.

   Экономикалық жүйе шеңберінде  меншіктің әр түрлі нысанының  – қоғамдық, жеке, мемлекеттік, муниципалдық, қоғамдық ұйымдардың, ұжымдық меншіктің  көптеген түрлерінің бірге өмір  сүруі мүмкін.

   ҚР Конституциясының   6-бабында меншіктің екі түрі бегітілген: мемлекеттік және жеке меншік танылады және тең шамада қорғалады. Сонымен бір уақытта меншік пайдалану қоғамдық игілікке қызмет ету тиіс. Меншіктің объектілері мен субъектілері, меншік иелерінің өз құқықтарын жүзеге асырудың көлемі мен шектері, олардың қорғау кепілдігі заңда белгіленеді.

   Қағидада нарықта меншіктің үш  түрі барлық уақытта көрінеді:

Мемлекет: 1 билеуші

                   2 парламент

                   3 сеньория

Корпорация: 1 храм, монастырь, цех, қауымдастық

Жеке  кәсіпкер: 1 жеке заңды тұлға

  

   Кез келген кәсіпкерлік қызмет  белгілі бір ұйымдастыру нысаны  шегінде жүзеге асырылады. Кәсіпорынның  нысанын таңдау жеке ынта мен  талғамға байланысты, бірақ басты  жағдайда объективті жағдаймен  – қызмет аясымен, ақшалай  қаражаттың болуымен, кәсіпорынның  болжамды нысанының жағымды және  жағымсыз жақтарымен байланысты.

   Мемлекет экономиканы ұйымдастыруымен  айналысуы қажет, бірақ сонымен  бірге кәсіпкерге айналмауы керек,  шаруашылық қызметіне тікелей  араласпауы керек, сөйтіп, саяси  ұйымдастырушы ретінде қалып,  экономиканы реттеуде заңдық, атқарушылық  және орындаушылық биліктің өз  органы арқылы жүзеге асыруы  тиіс: Мемлекетте қоғамның ортақ  мүддесін қорғау үшін билік  бар, ал барлық қалғаны кәсіпкерлерді  қосқанда қоғам мүшелеріннің  өздерінің қарастыруымен жүзеге  асырылуы керек.

   Мемлекеттік кәсіпкерлік кейде  шаруашылық жүргізу жеке фирманың  табиғатына қарама-қайшы келген  жағдайда немесе көп қаржы  салу және тәуекелді қажет  ететін салада жүзеге асырылады.  Мемлекеттік кәсіпкерліктің жеке  кәсіпкерліктен негізгі ерекшелігі  – оның бірінші кезектегі мақсаты  табыс алу емес, әлуметтік-экономикалық  міндеттерді шешуде қажетті өсу  қарқынын қамтамасыз ету, кезкңдік  құбылыстарды жұмсарту, жұмыспен  қамтамасыз етуді қолдау, ғылыми-техникалық  ілгерушілікті ынталандыру және  т.б. Реттеудің осы нысаны өндіріс  үшін өмірлік  маңызы бар,  пайдасы аз кәсіпорындар мен  шаруашылық салаларын қолдауды  қамтамасыз етеді. Бұл барлығынан  бұрын, энергетика, көлік, байланыс  тәрізді экономикалық инфрақұрлымның  салалары. Мемлекеттік кәсіпкерлікпен  шешілетін мәселелерге тұрғындарға  әр түрлі аумақта жеңілдік  беру, ғылыми-техникалық ілгерушілікті  тездету мақсатында өмірлік маңызды  ғылыми және экономиканың күрделі  қаржы сыйымдылығы көлемді салаларына көмектесу және осы негізде елдің әлемдік шаруашылықта беделін нығайту жатады.

   2-сұрақ. Меншік қатнастары реформалау мемлекет қарамағынан алу немесе жекешелендіру жолымен жүзеге асырылады.

   Мемлекет қарамағынан алу бір жағынан басшылықты экономикалық әдіспен жүргізуді, екіші жағынан – нысанның және мешік қатнастарының өзгергенін білдіреді.

   Жекешелендіру – меншік құқығын азаматтарға немесе меншіктің мемлекеттік нысаны қағидасында өндіріс жүргізуші, жеке тұлға беру үдерісі. Жекешелендіру экономиканы қайта құрудың соңғы мақсаты болып табылмайды – бұл тек меншік қатнастарын қайта құрудың әдісі.

   Экономиканы реформалауда, оның  ішінде жекешелендіру үрдерісі  өткен жолды сын көзімен саралап  көрейік.

   Қазақстандағы мемлекет қарамағынан  алу және жекешелендіру бойынша  жүргізіледі. Әрбір кезеңге өз  бағдарламасы сәйкес келеді.

   І  кезең – 1991-1992 жж.; ІІ  кезең  – 1193-1995 жж.; ІІІ  кезең –  1996-1998 жж.

   Бірінші кезең төмендегілерді  қарастырады:

•    Мемлекет қарамағынан алу және сауда, қоғамдық тамақтандыру тұрмыстық қызмет көрсету және камуналдық шаруашылық, өндірістің ұсақ кәсіпорындарын, құрылыс, автокөлік, ауыл шаруашылығы және басқа да экономиканың салаларын, сондай-ақ мемлекеттік тұрғын үй қорларын жекешелендіру;
• Пайдасы аз және зиянды кәсіпорындарды мемлекет қарамағынан алу және жекешелендіру.

   Ұсақ кәсіпорындарды сату үшін  аукциондық және конкурстық әдістер  пайдаланылды. Орта және ірі кәсіпорындарды  мемлекет қарамағынан алуда оларды  акционерлік немесе басқа да  шаруашылық серіктестіктеріне және  ұжымдық кәсіпорынға айналдыру  қарастырлады.

   Тұрғын үйлерді жекешелендіру,  ауыл шаруашылығы және мемлекет  мүлікті сатып алу купон әдісі  негізінде екінші кезеңде, Қазақстан  Республикасы Президентінің Жарлығымен  бекітілген, 1993-1995 жж. Мемлекет қарамағынан  алу мен жекешелендіру үдерісін  өрістетуді төмендегі бағыттар  байынша қарастырылды:

1. Ірі және бірегей мүліктік кешендерді жеке жобалар бойынша жекешелендіру.

   Оны жузеге асыру келесі әдістермен  өтті:

• Келісілген жағдайда белгілі бір инвесторға сату;
• Аукцион немесе конкурс арқылы өткізу;
• Акцияларды ашық сату.

2. Орташа кәсіпорындарды жаппай жекешелендіру.