Кәсіпорын қызметінің теориялық негіздері

маЗМҰНЫ                                                                                                                                                                          Беті
кіріспе                                                                                                        3
1	Кәсіпорын қызметінің теориялық негіздері
1.1	Кәсіпкерліктің қызметтің  мәні және маңызы	5
1.2	Кәсіпкерліктің жіктелуі, түрлері және ұйымдастыру нысандары	7
1.3	Кәсіпорындар қызметінің экономикадағы рөлі	13
2	«Қазпочта»  АҚ-ның Кәсіпорын ҚЫЗМЕТІНің экономикалық ТИІМДІЛІГІ
2.1	«Қазпочта» акционерлік  қоғамының қызметінің жалпы сипаттамасы	19
2.2	«Қазпочта» акционерлік  қоғамының экономикалық тиімділігін   талдау	23
2.3	«Қазпошта» АҚ-ның қаржылық-шаруашылық қызметіне бағалау	27
3	Кәсіпорындардың қызметінің экономикалық тиімділігін арттыру жолдары
3.1	Кәсіпорындардың тиімділігін  арттырудың шетелдік озық тәжірибелерін пайдалану	41
3.2	Кәсіпорындар қызметінің экономикалық тиімділігін арттыру  жолдары	49
ҚОРЫТЫНДЫ		60
ҚОЛДАНЫЛҒАН  ӘДЕБИЕТТЕР ТІЗІМІ		62

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

КІРІСПЕ

 

Қазақстан қазіргі таңда  әлеуметтік-экономикалық жаңару мен  инновациялық серпілістің жаңа кезеңіне аяқ басты. Сонымен қатар еліміз экономикалық үрдістерге сай дамып  келе жатқан озық елдердің тәжірибесіне сүйене отырып, өндірісті, соның ішінде экономиканың нақты секторын таңдап алды.

Қазақстан Республикасы Президентінің  «Әлеуметтік-экономикалық жаңғырту –Қазақстан дамуының басты бағыты» атты Қазақстан  халқына арналған Жолдауында кәсіпкерліктің маңыздылығын, оның экономикадағы қозғаушы күш екендігін айқын көрсетті [1].  

Үкімет ұлттық тауарлар мен  қызмет көрсетудің бәсеке қабілеттілігін қолдауға бағытталған нақты бағдарламалар  қабылдауы қажет. Жеке меншік бизнесті қолдаудың және оның тауарлар мен  қызметін әлемдік нарықтарға жылжытатын мамандандырылған құрылымдар болуы  шарт, мұндай ұйымдардың әлемдік тәжірибесін  зерделеп, оны еліміздің жағдайына  бейімдеуіміз қажет. Әлемдегі жасалған жаңа мен озық атаулыны бойына сіңірген, дүниежүзілік шаруашылықтан шағын  да болса өзіне лайық «орнын»  иемденген, әрі жаңа экономикалық жағдайларға  жылдам бейімделуге қабілетті ел болуын қалаймыз.

Қазіргі таңда әлемдік  экономикада бәсекелестіктің қарқыны  артуда. Сонымен қатар нарықты  жаңа өнімдермен, жаңа қызметтермен қамтамасыз етуге ынталы өндіргіш күштердің  белсенділігі де жоғарылауда.

Қазіргі заманғы экономикалық жағдайда әр шаруашылық субъектісінің  қызметі осы үрдіс нәтижесіне қызығушылық білдіретін нарықтық қатынас  қатысушыларының назарына ие.

Әлемдік экономикалық ойды ұғыну, зерттеу және жалпылау кәсіпкерліктің тектік түсінігінің мәнін, сонымен  қатар кәсіпкер мен кәсіпкерлік  табыс түсініктерін дәлелдеуге мүмкіндік  берді. Қазіргі жағдайда іс-әрекеті  мен пайда болуын ескеріп, кәсіпкерлікті  былайша түсіну қажет: «Кәсіпкерлік - бұл табысты алу мақсатымен өндірістің барлық факторларын қозғалысқа келтіретін және толық экономикалық жауапкершілікке  негізделген, қауіптің және белгісіздіктің белгілі үлесімен жанасатын, шаруашылық жүргізуші субъектілердің ынталы, инновациялық қызметіне негізделген өзін-өзі  ұйымдастыру процесі».

Қазіргі жағдайда кәсіпорын  өз қызметінің тиімділігін арттыру  үшін басқару персоналына бәрінен  бұрын өз кәсіпорнының, сонымен қатар  потенциалды бәсекелестерінің қызмет етуінің тиімділігінің дәрежесін  бағалай білу керек. Кәсіпорынның кәсіпкерлік  қызметін ұйымдастыру маңызды және өзекті мәселелердің бірі болып табылады. Ол кәсіпорынның бәсеке артықшылығын, іскерлік келісімдегі потенциалын, қаржылық және өндірістік қатынастағы  кәсіпорынның және оның экономикалық назарының қаншалықты кепілдіктендірілгенін  өндірісі қаншалықты тиімді ұйымдастырылғанын  қарастырады. Бірақ кәсіпорынның кәсіпкерлік  қызметіне оның алға қойған мақсатына жетуіне бір ғана тиімділік дәрежесін нақты бағалау аз.

Дипломдық жұмыстың мақсаты  болып кәсіпорынның кәсіпкерлік  қызметінің теориялық негіздерін қарастыру  және «Қазпочта» АҚ-ның өз кәсіпкерлік  қызметінің экономикалық тиімділігін  талдау және оны арттыруда тиімді әдістерді қолдануды ұсыну болып  табылады.

Дипломдық жұмыстың мақсатынан шыға отырып, келесідей міндеттер  қойылған:

• кәсіпкерлік қызметтің мәні мен маңызын қарастыру;
• кәсіпкерліктің жіктелуін, түрлерін және ұйымдастыру нысандарын қарастыру;
• кәсіпкерлік қызметтің субъектілерін, олардың қызмет ету ерекшеліктерін қарастыру;
• «Қазпочта» АҚ-ның қызметінің технико – экономикалық сипатттамасын қарастыру;
• «Қазпочта» АҚ-ның  кәсіпкерлік қызметінің экономикалық тіимділігін бағалау;
• кәсіпкерлік қызметті дамытудың шетелдік тәжірибесін енгізуді қарастыру;
• «Қазпочта» АҚ-ның  кәсіпкерлік қызметің прогрессивті әдістерін енгізуді қарастыру.

 Дипломдық жұмыстың  объектісі болып қызмет көрсету  саласында жұмыс жасайтын «Қазпочта»  АҚ-ның  табылады.

Дипломдық жұмыстың жаңалығы болып аталған кәсіпорында кәсіпкерлік  қызметің экономикалық тиімділігін  арттыруда нарықтық ортаға икемді әдістерін  ұсыну табылады.

Дипломдық жұмысты жазу барысында  нормативті – құқықтық актілер, отандық  және шетелдік ғалым – экономисттердің  ғылыми еңбектері, монографиялары, статистикалық  жинақтар, мерзімді басылымдар және т.б. әдебиеттер, «Қазпочта» АҚ-ның мәліметтері, қаржылық есептері қолданылды.

Дипломдық жұмыстың құрылымы кіріспеден, үш бөлімнен, қорытындыдан, қолданылған әдебиеттер тізімінен  тұрады. 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

1 Кәсіпорын қызметінің теориялық негіздері

 

1.1 Кәсіпкерліктің  қызметтің мәні және маңызы

 

          Қазақстан Республикасы егеменді  мемлекет ретінде қалыптасу кезеңінде  экономикалық реформалардың табысты  жүзеге асуына ерекше назар  аударды. Өйткені ұзақ жылдар  бойы үстемдік еткен жоспарлы  экономикадан нарықтық экономикаға  өту тұсында оның маңыздылығы  жоғары болды. Осыған байланысты  елімізде меншіктің әр түрлі  нысандарының қалыптасуы және  соның негізінде кәсіпкерлік  қызмет еркіндігіне жол беру  кәсіпкерліктің қалыптасуы мен  дамуының бастапқы алғышарты  болып табылады.

        Кез  – келген мемлекеттің әлеуметтік  – экономикалық дамуының көптеген  факторларының ішінде кәсіпкерлік  қызмет және оның субъектілері, яғни кәсіпкерлер маңызды роль  атқарады. Кәсіпкерліктің мәні мен  маңызын ашу, оның негізгі белгілерін  анықтауға экономика ғылымы үш  ғасырдан астам уақыттан бері  өзіндік үлес қосып келеді. Алайда, үздіксіз жүргізілген зерттеулер  негізінде «кәсіпкерлік» түсінігі  жаңа элементтермен толыға түсті.  Ол өз кезегінде кәсіпкерліктің  мәні мен мазмұнын толық ашуға  септігін тигізді. Бірақ ол  қоғам мен экономиканың дамуына  сәйкес жүйелі түрде зерттеуді  қажет етеді. 

Еліміздің негізгі заңнамалық құжаттарының бірі Азаматтық Кодексте (Жалпы бөлім, 1 – бөлімнің 10-бабы) кәсіпкерлікке мынадай анықтама берген: «Кәсіпкерлік – меншік түрлеріне  қарамастан, азаматтар мен заңды  тұлғалардың, тауарларға (жұмысқа, қызметке) сұранысты қанағаттандыру арқылы таза табыс табуға бағытталған (жеке кәсіпкерлікке  не мемлекеттік кәсіпкерлікке негізделген) ынталы қызметі». Кәсіпкерлік қызмет кәсіпкердің атынан, оның тәуекел  етуімен және мүліктік жауапкершілігімен  жүзеге асырылады. Ал, мемлекет кәсіпкерлік  қызмет еркіндігіне кепілдік береді және оны қорғау мен қолдауды қамтамасыз етеді [2].

      Қазақстан  Республикасының Конституциясында  атап көрсетілгендей, әркімнің кәсіпкерлік  қызмет еркіндігіне, өз мүлігін  кез-келген заңды кәсіпкерлік  қызмет үшін еркін пайдалануға  құқығы бар. Монополистік қызмет  заңмен реттеледі әрі шектеледі.  Жосықсыз (әділетсіз) бәсекеге тыйым  салынады. Сонымен бірге, кәсіпкерліктің  негізгі қағидаларына келесілерді  де жатқызуға болады:

• кәсіпкерлік қызметке азаматтар мен заңды тұлғалардың мүліктері мен қаражаттарын тарту;
• кәсіпкерлік қызметті іске асыру мен даму бағыттарын дербес анықтау (жабдықтаушыларды, өткізу нарықтарын еркін таңдау, өнім түрлері мен өндіріс көлемін анықтау т.б.);
• материалдық, қаржылық, еңбек, табиғи және басқа да ресурстарды тарту және пайдалану;
• салық және басқа да міндетті төлемдерді, міндеттемелерді төлегеннен кейін қалған табыс көлемін бөлу еркіндігі.

Кәсіпкерлік қызметтің негізгі  белгілері ретінде мыналарды  атап көрсетуге болады:

• мүліктік және ұйымдастырушылық дербестік;
• тәуекел мен жауапкершіліктің болуы,
• экономикалық мүдделілік немесе табыс табу;
• қоғамдық қажеттілікті және сұранысты қанағаттандыру үшін өнім өндіру (жұмыс орындау, қызмет көрсету);
• заң шеңберінде іскерлік іс - әрекеттерді жүзеге асыру.

       Кәсіпкерлік  экономикада маңызды орынға ие  бола отырып бірқатар маңызды  функцияларды орындайды. Олардың  қатарына жалпы экономикалық, ресурстық,  жаңашылдық, әлеуметтік, ұйымдастырушылық, шаруашылық және жеке тұлғалық  функциялар жатқызылады. 

         Кәсіпкерлік қызметті тиімді  әрі тұрақты түрде жүзеге асыру  үшін белгілі бір шарттар немесе  жағдайлар жасалуы тиіс. Әдетте, олар экономикалық, әлеуметтік  және  құқықтық шарттар түрінде қарастырылады.  Осы аталған шарттардың әрқайсысына  қысқаша тоқталайық.

        Экономикалық  шарттар:

• меншіктің әр түрлі нысандары мен типтерінің болуы және олардың өзара бәсекелесуі,
• мемлекеттің тұрақты экономикалық саясаты;
• кәсіпкерлікті қолдау инфрақұрылымының дамуы;
• ақша қаражаттары және олардың қол жетерлік болуы;
• төлем төлеуге қабілетті сұраныстың болуы (тұтынушылардың төлем қабілеттілігі)
• бос жұмыс орындарының болуы, жұмыс күшінің жетіспеушілігі немесе артық болуы;
• ұтымды сыртқы экономикалық саясат, отандық тауар өндірушілерді қорғау т.с.с.

      Әлеуметтік  шарттар:

• белгілі бір талғамға, сәнге (модаға) сәйкес келетін тауарларды сатып алу;
• еңбек жағдайы мен жалақы деңгейі;
• кәсіпкерлер мамандарын даярлау, қайта даярлау және біліктілігін арттыру,
• кәсіпкерлік қызметті жүзеге асыру және кәсіпорынды басқару бойынша кеңес беру орталықтарын құру;
• кәсіпкерлік этика мен мәдениет деңгейі және т.б.

      Құқықтық  шарттар:

• кәсіпкерлікті дамытуға қолайлы жағдайлар жасайтын және кәсіпкерлік қызметті реттейтін тиімді әрі тұрақты құқықтық база (негіз);
• дамыған антимонополдық (монополияға қарсы) заңнама және оны жүзеге асырудың нақты әрекет ететін механизмдерінің болуы;
• интеллектуалдық меншікті (өнертапқыштық, патент, лицензия және т.б.) тиімді қорғау жүйесі;
• кәсіпорынды тіркеу мен таратудың оңайлатылған тәртібі;
• өндірістік кәсіпкерлікті ынталандыру бағытында салықтық заңнаманы жетілдіру.

 

1.2 Кәсіпкерліктің қызметтің жіктелуі, түрлері және ұйымдастыру нысандары

 

        Отандық  және шетелдік экономикалық әдебиеттерде  кәсіпкерлік жіктеудің нақты  анықталған жүйесі жоқ. Оны  әр түрлі белгілері бойынша  жіктеуге болады. Кәсіпкерліктің  негізгі жіктемелік белгілерін  келесі сурет түрінде көруге  болады.