Сыртқы экономикалық қызмет

    Аудиттің қабылданған бағдарламасына  сәйкес кәсіпорын іс - әрекетінің  кейбір операциялары немесе учаскелері  тұтас немесе іріктемелі тәсілмен  тексеріледі. Аудитор кәсіпорынның есептік және құрылымдық саясаты талаптарын жалпы тексеру амалдарын жүргізе отырып, аудиторлық бағдарламасын жүзеге асырады.

    Аналитикалық процедуралардың тексерулері  баланс баптарының көрсеткіштерін  анықтауда елеулі фактор болып  табылады. Жүйелі түрде тексерулердің ең маңызды типтерінің бірі - өткен жылдар ішіндегі мәліметтермен салыстыру үшін салыстырмалы көрсеткіштерді пайдалану. Ерекше көңіл бөлуге тұрарлық типтік және дебиторлар мен кредиторлардың шоттары болып тікелей көрсетілмеген міндеттемелер, ұзақ уақыт бойы төленбеген ірі айналымдар мен шоттар, еншілес серіктестіктердің дебиторлары мен кредиторлары, заңды және жеке тұлғалардың және басқа да шоттары болып табылады. Әрі қарай қандай шоттар қаралуға тиісті екендігін айқындау үшін баланс кезіндегі шоттардың тізіліміне шолу жасау керек.

    Кезеңді зерттеу аяқталған соң  кәсіпорын тиімділігін өлшеу  үшін тексерудің бақылау сапасын  бағалау тиіс. Бақылаудың күшті  жақтарын анықтау үшін әдетте  ішкі бақылау жұмысы принциптеріне  негізделетін жүйелік құрылымы қолданылады.

    Іс – тәжірибе жүзінде шаруашылық  операцияларының барлық түрлері  жеті негізгі тармақ бойынша  бақыланады: шынайылық, толықтық, рұқсат, дәлдік, жіктеу, есеп пен мерзімділігі.   

    Толлингтік операциялары циклі   процесінде ТМҚ бойынша опкерациялар қарастырылады.

Тексеру жүргізу кезінде қосарлы жазбаны  есепке алу принципіне негізделетін мақсатты тест жүргізу әдісін қолдануға  болады. Сондықтанда төмендегіше

 КТ   «ТМҚ»

 ДТ  «жабдықтаушылар» шоттарын тексеру  қажет. Яғни :

Кредит 3310   Дебет 1310-1330, 1420

Кредит 3390   Дебет 1310-1330,1420

Кредит 1250 Дебет 1310-1330

Кредит 1340

Аудитті жүргізу кезінде тест жүргізудің екі типі – сәйкестікті немесе орындалуды тексеру және мән бойынша  тексеру қолданылады. Кәсіпорында  тауарлы-материалдық босалқыларды сатып алу операцияларны есепке алу әдістемесінің Қазақстан Республикасындағы әрекет ететін нормативтік-құқықтық құжаттарға сәйкестігі анықталады.

Сонымен қатар аудитор бақылау реттемесіне  ағымдық тексерулер(жоспардан тыс  немесе жоспарлы) жүргізіп, бақылау құрылымы жақсы жоспарланғаны және дұрыс әрекет ететіндігі туралы дәләлдеме алады.

Аудит жүргізуге ақпарат көздері болып :

• есептеулерлі салыстыру актілері, коммерциялық актілер, аванстық есеп беру, орындалған жұмыстарды қабылдау-тапсыру актілері;
• тауарлы-материалдық босалқыларды түгелдеу тізімі;
• тиелген тауарларды түгелдеу актілері;
• Инв -5,6,12;
• Сенімхат; ТМБҚ -1а; 2, 3, 4а, 4б, 5, 7, 11.
• Бизнес – жоспар;
• өндірістік бағдарлама;
• өнімді жеткізу шарттары, келісімшарттары, мәміле паспорттары;
• шот-фактуралар, жүкқұжаттары, кеден декларациялары, сертификаттары, кіріс ордерлері т.б.

 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 

2.2. Импорттық операцияларды  аудиторлық бақылау  жасау сатылары

  Аудиторлық  тексеруге кіріскенде ең алдымен  шаруашылық жүргізуші субъектілердің     қызметінің жағдайына қарай негіздеуді, бухгалтерлік есепті жүргізудің және қаржылық есептемелерді ұсынудың негіздері ретінде қабылдауды білдіреді. Ол қаржылық есептеменің әзірленіп, ұсынылуына әсер ететін маңызды да жауапты процедура болып табылады.   

  Есеп  әдістерін білмейінше қаржылық есептемелерді  пайдаланушылар мүліктік және қаржылық жағдайға, ақша айналымына немесе кәсіпорын  қызметінің нәтижелеріне шынайы баға бере алмайды. Жоғарыда айтылғандарға  орай, кәсіпорынның есеп саясаты бойынша  бұйрықтарда мыналар көрініс табу керек:

  -   негізгі құралдар бойынша тозулардың  және материалдық емес активтер  бойынша амортизацияның есептеу  тәртібі;

  - өндірістік қорларды бағалау  әдісі (орташа өлшенген әдісі,  ФИФО айырмашылықты сәйкестендіру);

• тауарлы – материалдық қорлардың есеп әдісі;
• жанама шығындарды бөлу тәсілі;
• аяқталмаған өндіріс пен дайын өнімді бағалау әдісі;
• өнімді өткізуге байланысты үстеме шығындарды бөлу әдісі;
• негізгі құралдарды жөндеуді есептеу және қаржыландыру тәртібі;

-  дайын  өнімдерді  өткізуден түскен табысты анықтау әдісі;

• бухгалтерлік есептің типтік шоттар жоспары мен формаларын таңдау;
• мүліктер мен міндеттемелерді түгендеу тәртібі және тағы басқа.

    Осы келтірілген кәсіпорынның  есеп саясатының ықтимал элементтерінің  тізбесі мұнымен ғана шектеліп қоймайды. Кәсіпорын өз шаруашылығының жағдайына сәйкес келетін элементтерді есеп саясаты бойынша бұйрығына кіргізеді.Шаруашылық жүргізуші субъектінің таңдап алған есеп саясаты бір есептік кезеңнен екіншісіне тізбелікпен қолданады. Кәсіпорынның есеп саясатындағы өзгерістер мынадай жағдайларда орын алуы ықтимал:

1. меншік иелері ауысқанда;
2. кәсіпорынның қайта құрылуы;
3. бухгалтерлікесептің нормативтік реттеу жүйесінде немесе заңдарда өзгерістер болғанда;
4. бухгалтерлік есептің жаңа тәсілдері әзірленгенде.

    Есеп саясаты қаржылық есептерге түсіндірме хатта бірінші болып ашып көрсетілетінін аудитор есіне сақтауы керек.  
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 

     2.3. Субъектінің импорттық  операцияларына жүргізілген  аудитке аудиторлық  қорытынды

    Нарықты экономика жағдайында  кәсіпорында қаржылық бақылау мен аудитті ұйымдастыруды, сондай – ақ шаруашылық жүргізуші субъектлерде аудиторлық тексеру жүргізу өте маңызды роль атқарады. Бухгалтерлік есеп, аудит және экономикалық талдау кәсіпорынның қаржылық жағдайы туралы ақпаратты өңдеу мен  табыстылығының дұрыс анықталғандығын тексерудің жалпы қабылданған жинақтау жүйелері ретінде, қызмет атқарады.

     Қазақстан Республикасында аудиторлық сыртқы және ішкі бақылау нәтижесінде шаруашылық жүргізуші субъектлердің бухгалтерлік және қаржылық есебін ұйымдастыру бойынша құқықтық – нормативтік база жасалды.

     Аудиторлық қорытынды субъектілердің  әр түрлі салаларындағы шаруашылық  операциялар жөніндегі уақытылы  және анық сенімді ақпарат  беруге қажет. Іс – қызметті  басқарудың нарық тетігінің даму  тенденцияларына жүргізген аудиторлық зерттеулер шаруашылық тиімділігін арттыратын, қолда бар резервтердің нақтылы іске асатындығы жайлы белгілі бір тұжырымдар жасауға мүмкіндік береді.

     АУДИТОРЛЫҚ  ҚОРЫТЫНДЫ

     2009-жылдың 1-қаңтарына «Бақыт»  ЖШС импорттық  операциялар есебі бойынша жүргізілген аудиторлық тексеріске тәуелсіз аудитор  қорытынды есебі

     Мен, тәуелсіз 2008-жылдың 30-желтоқсанындағы  келісімшартқа сәйкес «Бақыт» ЖШС импорттық  операциялар есебінің дұрыс ұйымдастырылуы, құжатталуы, бухгалтерлік есеп регистрлерінде тіркелуі, кедендік процедуралар толықтығы, бағам айырмасының есебінің дұрыс есептелуі, өзарар есептесу оперцияларының, келісімшарттардың уақтылы орындалуы бойынша аудит жүргіздім.

     Аудитке төмендегі құжаттар тапсырылды:

• баланс;
• Бас кітап;
• Есеп саясаты;
• Бастапқы құжаттар(кезеңдер бойынша);
• келісімшарттар, орындалу кестелері, материалдық есеп беру;
• кедендік процедуралық құжаттар көшірмелері, декларациялар;
• Ұлттық банк бағамын есептеу бойынша негізделетін құжаттар, тауар сертификаттары т.б.

 

     ЖШС басшылығы бухгалтерлік баланстың басқа да құжаттардың,  тексеруге ұсынылған құжат мәліметтерінің дұрыстығына, Қазақстан Республикасының заңдарына сәйкес жасалғанына  жауап береді.

     Менің міндетім аудиторлық тексерудің негізінде  меншікті капитал  есебінің дұрыс ұйымдастырылуына, түгендеу жүргізілуіне аудиторлық қорытынды (есеп) болып табылады.

     Мен аудитті Халықаралық  аудит стандарттарына сәйкес жүргіздім. Аудиторлық тексеру барысында  төмендегілер айқындалды:

• Импорттық операциялар бойынша есеп айрыысу есебі нормативтік актілерге, халықраралық сауда палатасының талаптарына жауап береді;
• операциялар рәсімделі, бухгалтерлік есепшоттарында, құжаттарында уақтылы тіркелген, бағам айырмасын дұрыс есептен шығарып отырған;
• синтетикалық және аналитикалық есеп жазулары арасында сәйкестік сақталған.

     Бухгалтерлік  баланстың дұрыстығына  аудиторлық тексеру  жаппай әдіспен жүргізілді.

     Аудиторлық  қорытындыға ЖШС компанияның 2008-жыл жылдық балансы, өзара есеп айрысу актілернің анализі қоса тіркелді. 

 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 

Қорытынды

Қазақстан Республикасның аумағына әкелінген  шикізат пен тауарларды, сондай-ақ сыртқа шығарылатын компенсациялық тауарларды біркелкі ету мақсатымен кеден органдары бұл тауарға пломбалар, мөрлер, штамптар, цифрлық немесе басқадай маркалау белгі соғады, содан соң оны кедендік тұрғыдан қамтамасыз ете алады.

Тауарлардың сипаттап жазылуын, олардың кішірейтілген  кескіндерін, суреттерін т.б. пайдалануға  рұқсат етіледі.

Қазақстан Республикасының кеден аймағынан тысқары жерлерге өңдеу үшін шығарылған қазақстандық тауарлар кеден заңының тұрғысынан қарағанда, кедендік тәртіпті білдіреді.

Ал егерде сол тауарлар өңделіп, содан соң  олар қайтадан ҚР аймағына еркін айналысқа  толық немесе ішінара түсетін болса, онда олар олар кеден  салығынан және басқа да салықтардан толықтай немесе ішінара босатылуы мүмкін.

Кеден аймағынан тысқары жерлерде өңделетін  тауарға кеден тәртібі келесі жағдайларда пайдалануы мүмкін:

-егер  де шетке шығарылған тааурдан , шеттен әкелінген  тауардан кеден салықтары  мен абсқа да  салықтары талап етуге негіз болса,  немесе шетке шығарылған  кезде босатылған төлемін төлесе; егерде шетке шығарылмай тұрып, еркін айналысқа жіберілген кезінде шеттен әкелінген кеден салығы мен басқа да салықтардан толық блсатылса және оны осы босатылған мерзімінде аяқтаған жағдайда беріледі.

Қазақстандық  кәсіпорындар толлингтік операцяиларын  жүзеге асыру ретінде тауарларды өңдеу үшін шетелге шығарады және компенсацияланған тауарлар Республикаға қайтарылады. 
 
 
 

Пайдаланған әдебиеттер тізімі

1. Қазақстан Республикасының «Бухгалтерлік есеп пен қаржылық есеп беру туралы» заңы. Алматы, 2007жыл.
2. Ұлттық қаржылық есеп беру стандарттары №2. 2007жыл  .
3. «Қазақстан Республикасындағы кәсіпкерлік»  НАЖ  Алматы 2004
4. ҚР кеден кодексі 2006ж
5. Жолдасбаева Г.Ө. Кәсіпорын экономикасы. Оқу құралы. Алматы:  Экономика, 2002-109б
6. Кеулімжаев Қ.К. және т.б Бухгалтерлік есеп принциптері, Оқу құралы- Алматы: ЭкономикС, 2003
7. Мейірбеков А.Қ., Әлімбетов Қ.Ә. Кәсіпорын экономикасы: Оқу құралы.- Алматы: Экономика, 2003
8. Н.Әжібаева, Қ.Кеулімжаев «Қаржылық есеп»  Алматы  2001ж