Валюталық бағамдыр

3) резиденттердiң инвестициялары (қоспағанда делдалдық - банктердiң дилерлiк қызметi) шетелге;

4) төлеуге резидент еместердiң пайдаларына резиденттерiнiң аудармалары мүлiктiк жылжымайтын мүлiкке дұрыс айтады;

5) аванстық төлеу тауарларда, мерзiмге жұмыс және қызмет 120 күннен астам ескеретiн импорттық мәмiлелерге сонымен бiрге 120 күннен астам (жұмыстар, қызметтер) тауарлардың экспорттың датасынан резиденттердiң (жұмыстар, қызметтер) тауарлардың экспортының төлеуiне валюталық көмек көрсетудi алуды мерзiмнiң асып кетуi арналған есептеулердiң жүзеге асыруы үшiн резидент еместердiң пайдаларына резиденттерiнiң аудармалары;

6) мерзiмге қарыздардың резидент еместерiне резиденттермен беру 120 күннен астам;

7) резидент емес, үшiншi тараптардың есебiнде қарыз ретiнде шетелдiк валютаның алуы, алынатын резидентпен.

Бұл сұрақтар (N 130-шi 1997 жылдың 24 көкегiндегiн ҚРдың мемлекеттiк бангiнiң басқаруын қаулысымен нығайтылған) валюталық құндар және (N 204-шi 1998 жылдың 27 қазанындағын Қазақстан республикасының ұлттық бангiнiң басқаруын қаулысымен нығайтылған) капитал қозғалысқа қатысты валюталық операциялардың тiркеудiң ереже қолдануға қатысты қызметтiң лицензиялауының ережелерiн реттейдi. 2001 жылдың 2 ақпанынан (бұдан әрi - заң) 30.01.01 жылдан № 154-11 ҚР заңы "Валюталық реттеудiң сұрақтары бойынша Қазақстан республикасының кейбiр заң акттерiнде өзгерiстер және қосымшалардың енгiзуi туралы" Қазақстан республикасының заңы қолданысқа енгiзген. Қазақстан республикасының ұлттық бангiнiң валюталық операциялардың өткiзуi және заңның нормаларының бiркелкi қолдануын жаңа тәртiпке Қазақстан республикасының резиденттерiнiң өткелiнiң жеңiлдiктерi мақсаттардағы келесi түсiндiредi:

1. Демек, бойынша тараптардың мiндеттемелерiнiң орындауы басталатын ағымдағы валюталық операциялар үшiн, бiрақ (2001 жылдың 2 ақпаны) заңның iске асыруын моментке бiтiрмеген, әсерге заңды енгiзудi күнiден 2001 жылдың 3 сәуiрiн қоса 60 күнтiзбелiк күндерiнде олардың аяқтауы үшiн мерзiм лицензияның алуы немесе Қазақстан республикасының ұлттық бангiнiң тiркеу куәлiк қағазысыз бекiтiледi. Мұндай операциялар белгiленген мерзiмге олардың бiтпеуiн жағдайда заңда анықтаумен, мәлiметпен сәйкес капитал қозғалысқа қатысты операцияларды кейiннен сияқты классификациялайды.

     2. Валюталық құндарға ұлттық валюта, бағалы қағаз және номиналы (бұдан  әрi - ұлттық валюта) ұлттық валютада бейнеленген төлем құжаттар резиденттермен және резидент еместердiң арасындағы операциялардың оларымен iске асыруды жағдайда жатқан. Капитал резидент еместерге резиденттерiненгi валюталық құндардың ұлттық валютаның қолдануымен өткiзiлетiн (орын ауыстыру ) өткел ескеретiн қозғалысқа қатысты валюталық операциялар келесi жағдайлардағы Қазақстан республикасының ұлттық бангiнде лицензиялауларға жатады: ? арқасында 2001 жылдың 2 ақпанынан кейiн сайысшы барлық шарттарға арналған;2001 жылдың 2 ақпанына дейiн және бойынша мiндеттемелерiнiң орындауы осы хаттың 1-шi тармағымен сәйкес 3 сәуiрге дейiн 2001 жыл бiтiрмеген ағымдағы валюталық операциялардың ескерген өткiзулерi арқасында сайысшы барлық шарттарға арналған;

2001 жылдың 2 ақпанына  дейiн және бойынша қосымша келiсiмдер, өз мiндеттемелерiнiң резиденттi орындауды датасынан 120 күннен кемдi мерзiмге дейiн шетелдiк әрiптестi мiндеттемелердiң атқару мерзiмiнiң қысқарту ескеретiн қоспағанда қосымша келiсiмдердi 2001 жылдың 2 ақпанынан кейiн қол қойылған капитал қозғалысқа қатысты валюталық операциялардың ескеретiн өткiзулерi арқасында сайысшы барлық шарттарға арналған; ? 2001 жылының 2 ақпанындағы күйi сағындырлар бойынша мiндеттемелерiнiң орындауы басталмайтын және бойынша өз мiндеттемелерiнiң резиденттi орындауды датасынан шетелдiк әрiптестi мiндеттемелердiң орындауын мерзiмдi ұзарту 120 күндерден артық ескеретiн қосымша келiсiмдердi 2001 жылдың 2 ақпанынан кейiн қол қойылған ағымдағы валюталық операциялардың ескеретiн өткiзулер 2001 жылдың 2 ақпанына дейiн арқасында сайысшы барлық шарттарына арналған.

2. Экспорттық шарттар бойынша келесi валюталық операциялар Қазақстан республикасының ұлттық бангiнде лицензиялауларға жатады: a. шетелдiк валютадағы көмек көрсетудi алуды мерзiмнiң асып кетуi және 120 күннен астам (жұмыстар, қызметтер) тауарлардың экспорттың датасынан резиденттердiң (жұмыстар, қызметтер) тауарлардың экспортының төлеуiне теңге ескеретiн валюталық операциялар: ? мерзiмге арқасында 2001 жылдың 2 ақпанынан кейiн сайысшы барлық экспорттық шарттар бойынша; b. 2001 жылдың 2 ақпанына дейiн және бойынша мiндеттемелерiнiң орындауы осы хаттың 1-шi тармағымен сәйкес 3 сәуiрге дейiн 2001 жыл бiтiрмеген ағымдағы валюталық операциялардың ескерген өткiзулерi арқасында сайысшы барлық шарттарға арналған; c. бұрын белгiленген тәртiппенмен сәйкес капитал қозғалысқа қатысты операция болатын валюталық операциялар:
3. 2000 жыл және 2001 жылдың 2 ақпанының 1 қазандары аралық арқасында шетелдiк валютадағы көмек көрсетудi алуды мерзiмнiң асып кетуi және 180 күннен астам (жұмыстар, қызметтер) тауарлардың экспорттың датасынан резиденттердiң (жұмыстар, қызметтер) тауарлардың экспортының төлеуiне теңге ескеретiн сайысшы барлық экспорттық шарттар бойынша; ? (жұмыстар, қызметтер) тауарлардың экспорттың датасынан экспорттық көмек көрсетудi түсудi мерзiмдi ұзарту 180 күндерден артық . осы шарт тек қана ағымдағы операциялардың өткiзу бұрын ескерген шарттарға қосымша келiсiмдерге таралуға ескеретiн 2000 жылдардың 1 қазанына дейiн арқасында сайысшы шарттарға мен және келiсiмдердiң 2001 қосымша жылдың 2 ақпаны 200"ден 1 қазанның аралығының экспортшылармен және олардың шетелдiк әрiптестерiн қол қоюда;
4. 2000 жылдың 1 қазанының аралығы және 2001 жылдың 2 ақпанының экспортшылармен және олардың шетелдiк әрiптестерiн қол қоюда, (жұмыстар, қызметтер) тауарлардың экспорттың датасынан экспорттық көмек көрсетудi соманың үлкеюi, мерзiмге түсуге бастауыштары 180 күндерден артық ескеретiн 2000 жылдардың 1 қазанына дейiн арқасында сайысшы шарттарға қосымша келiсiмдерi. Барлық басқа экспорттық шарттар бойынша Қазақстан республикасының ұлттық бангiнiң нормативтiк құқықтық акт бұрын қойылған рет сақтауға керек. 4. Мерзiмге мерзiмге аванстық төлеу резидент еместiң пайдасына (жұмыс, қызмет) тауарларындағы резидентiмен жүзеге асыру 120 күннен астам ескеретiн импорттық операциялар сонымен бiрге резидент еместерге қарыздарының резиденттерiмен беру 120 күннен астам, келесi жағдайлардағы Қазақстан республикасының ұлттық банкiнде лицензиялауларға жатады:
5. мерзiмге арқасында 2001 жылдың 2 ақпанынан кейiн сайысшы барлық шарттарға арналған; ? бойынша мiндеттемелерiнiң орындауы осы хаттың 1-шi тармағымен сәйкес 3 сәуiрге дейiн 2001 жыл бiтiрмеген 2001 жылдың 2 ақпанына дейiн арқасында сайысшы барлық шарттар, ағымдағы валюталық операциялардың ескеретiн өткiзулерi арналған. Қазақстан республикасының ұлттық бангiнiң нормативтiк құқықтық акт бұрын қойылған рет сақтау керек 2001 жылдың 2 ақпанына дейiн арқасында сақтау керек сайысшы барлық басқа шарттар бойынша. 5. Шартқа қосымша келiсiмнiң қол қоюымен операцияның сомасының жоғарыда айтылған жағдайларында, лицензиялауға бастауыштарының Қазақстан республикасының ұлттық бангiнде байланысты, қосымша келiсiмнiң қол қоюын дата орындалмаған мiндеттемелер сонымен бiрге оның қол қоюынан кейiн пайда болатын мiндеттемелердiң сомасынан сүйене анықталады.

2.  Қазақстан Республикасындағы валюталық реттеудiң әдiстерi

Қазақстан ұлттық бангiнiң валюталық реттеудiң есептерiнiң  шешiмдерi үшiн келесi негiзгi әдiстердi қолданады: • субъекттер және валюталық  операциялардың объекттерiнiң анықтау ескеретiн валюталық операциялардың өткiзудi ретiнiң анықтауы валюталық операциялардың субъекттерiнiң мiндеттерi, валюталық құндардың (иелiк, пайдалану және ұйғарым) үндеудiң ережелерiнiң валюталық операциялардың классификациясы, анықтауы тағы басқалар да дұрыс айтады.; • валюталық шектеулердi кiрiспе - нақтылы валюталық операциялардың iске асыруға (тыйымдар ) шектеулерi олардың сипаты, субъекттер, объекттер, операциялар көлемi және тағы басқаларға байланысты.; • шетелдiк валюта қолдануға қатысты қызметтiң лицензиялауы; • валюталық операциялардың тiркеуi; • валюталық операциялар туралы жиын және есеп берудi талдау; • валюталық заңды орындалуға бақылау, соның iшiнде экспорттық-импорттық мәмiлелердiң төлқұжат беруiнiң процедураларының анықтауы және (инспекциялар ) тексерулердi өткiзу жолымен;демек, валюталық реттеудiң сұрақтары бойынша халықаралық iстестiк - 1992 Қазақстан жылының ортасынан жеке алғанда мвф мүше болып табылады, мвфтың келiсiмнiң VIII баптарының бабына 1996 Қазақстан жылының 16 шiлдесi, өз валюталарының еркiн аударынғыштықтың ескеретiн ағымдағы қысқа мерзiмдiнен ағымдағы валюталық операциялар бойынша шектеулердi ендiрмеуге қамтамасыз етiлуге қосылды. Валюталық операциялардың өткiзудi ретiнiң анықтауы валюталық реттеудiң сұрақтары бойынша Қазақстан ұлттық бангiнiң тиiстi нормативтiк құқықтық акттерiн шығару жолымен iске асады. Валюталық шектеулер: Қазақстан республикасында дәл қазiр келесi негiзгi валюталық шектеулер жұмыс iстейдi: ? резиденттердiң арасындағы операциялар бойынша барлық төлеулер тек қана Қазақстан республикасының валютасында, Қазақстан республикасының ұлттық бангiнiң нормативтiк құқықтық акт ескерiлген кейбiр жайларды ескермегенделер сонымен бiрге салық және кеден заңымен өндiрiп алуы керек; банктiк операциялардың жеке түр орындайтын уәкiлеттi банк және уәкiл ұйымдар сонымен бiрге олардың айырбастау тармақтары өтiп кете тыйым салынған шетелдiк валютаның сатып алу, сату және айырбасы; ? егер басқа Қазақстан республикасының ұлттық бангiнiң лицензиясында ескерiлмесе тауарларда және қызмет резиденттермен төлеу ретiнде алынатын шетелдiк валюта, сонымен бiрге қарыз ретiнде, уәкiлеттi банк олардың есептерiне сөзсiз алуына жатады.

Валюталық реттеудің  мақсаттары мен міндеттері     

1. Валюталық реттеудің  мақсаты тұрақты экономикалық өсуге қол жеткізу және экономикалық қауіпсіздікті қамтамасыз ету жөніндегі мемлекеттің саясатына жәрдемдесу болып табылады.     

2. Валюталық реттеудің  міндеттері:     

1) Қазақстан Республикасында  валюталық құндылықтардың айналысының тәртiбiн белгілеу;     

2) Қазақстан Республикасының  дүниежүзілік экономикаға одан  әрi кiрiгуi үшін жағдайлар жасау;     

3) валюталық операциялар  мен капитал легi жөніндегі  ақпараттық базаны қамтамасыз  ету болып табылады.

Валюталық реттеу органдары     

1. Қазақстан Республикасында валюталық  реттеудiң негізгі органы Қазақстан  Республикасының Ұлттық Банкi болып  табылады.     

2. Қазақстан Республикасының  Үкiметi және өзге де мемлекеттiк  органдар валюталық реттеуді  өз құзыретi шегінде жүзеге  асырады.     

3. Қазақстан Республикасының  Ұлттық Банкi және Қазақстан Республикасының  Үкiметi осы Заңға сәйкес өз  құзыреті шегінде резиденттер  мен резидент еместер үшін  мiндеттi нормативтік құқықтық  актiлер шығарады.     

 Валюталық реттеу  органдары әзiрлеген валюталық реттеу мәселелері жөнiндегi нормативтiк құқықтық актiлер Қазақстан Республикасының Ұлттық Банкімен міндетті түрде келісiлуге тиіс.     

4. Қазақстан Республикасының  Ұлттық Банкi валюталық реттеудің  негізгі органы ретiнде:     

1) шетел валютасымен айырбастау операцияларын ұйымдастыру жөніндегі қызметті жүзеге асыру тәртібін және оған қойылатын талаптарды;     

2) резиденттер мен  резидент еместердiң валюталық  операцияларды жүзеге асыру тәртiбiн,  соның iшiнде валюталық реттеу  режимдерiн: тiркеудi;  хабардар етудi;     

3) Қазақстан Республикасының  аумағында қызметін жүзеге асыратын  резидент еместердің валюталық  операцияларына мониторингтi (валюталық  мониторингтi) жүзеге асыру тәртiбiн;

4) уәкілеттi мемлекеттік  органдармен келiсiм бойынша олардың  құзыретiне сәйкес барлық резиденттер мен резидент еместердiң орындауы үшін мiндеттi валюталық операциялар бойынша есепке алу және есептілік нысандарын белгілейдi. Жүзеге асырылу тәртібі осы Заңда белгiленбеген валюталық операциялар шектеусiз жүргізіледi.

Қорытынды

    Валюталық  жүйенiң басты элементi-валюталық  бағам. Валюталық бағамның қалыптасуына  ықпал ететiн факторлар қатары  анықталған. Шетел валюталарының  бағамдарының әр түрлi түрлерi мен  баға белгiленiмдерi берiлген.

    Валюталық бағам-басқа елдiң ақша бiрлiгiне қатысты сол елдiң ақша бiрлiгiнiң қатысты сол елдiң ақша бiрлiгiнiң бағасы.

    Валюталардың  баға белгiленiмi айырбас үшiн  ұсынылған екi ақша бiрлiгiнiң шектi қатынасын анықтауға мүмкiндiк  жасайды. Валюталық баға белгiлеу  түрi валютаның жағдайына, оның бағамының деңгейiне әсер  етпейдi, өйткенi валюта бағанының  мәнi қалады,ал оның формасы өзгередi.

    Шетел  валютасы халықаралық төлем айналымында  ең бастысы банктiк және несиелiк  айналыс құралдары-телеграфтық және  пошталық аударымдар, гектер,тратталартүрiнде болады.Әр түрлi елдердiң валюталарының салыстырылуы олардың өндiрiс және айырбас процесiнде қалыптасатын объективтi құндық қатынастарына  негiзделедi.

    Валюталық  нарықтарды валюталық операцияларды  жүргiзудiң негiзiнде халықаралық сауда, сонымен байланысты көрсетiлген қызметтер мен капиталдар мен несиелердiң халықаралық қозғалысы жатады. Валюталық нарықтар валютаға деген сұраныс пен ұсыныс негiзiнде валюталарды сатып алу-сату операциялары жүргiзiлетiн ресми орталықтарды бiлдiредi. Валюталық операциялардың көлемiне байланысты валюталық нарықтар халықаралық, аймақтық және ұлттық болып бөлiнедi.

   Валюталық  нарықтардың қатысушыларын екi басты  топқа бөледi:пассивтi, валюталық  операцияларды жүргiзу қажет болғанда  басқа банктерден және брокерлiк фирмалардан баға белгiленiмiн белгiсi келетiндер, активтi баға белгiленiмiн сұрағандар үшiн банктерге бағаны қоюшылар.

   Сауда-өнеркәсiптiк  клиенттер үшiн валюталар баға  белгiлеу кросс-бағам негiзiнде  бекiтiледi, ол екi валютаның өзара қатынасының үшiншi валютаға қатысты анықталуын сипаттайды.

   Мемлекеттiң  валюта бағамына әсер ету шаралары  валюталық интервенция, диконттық  саясат және протекционеттiк шаралар  болып табылады.

   Әсер  етудiң ең тиiмдi әдiсi-валюталық  интервенция. Орталық банктердiң әлемнiң жүргiзушi валюталарына қарсы валюта нарықтарында ұлттық валютаны сатып алу-сату операциялары.

   Валюта  бағамымен манипуляция жасау   елдiң сыртқы сауда операцияларына  айтарлықтай  әсер етедi. Ұлттық  валютаның төмендетiлген бағамы  экспортерлерге тиiмдi, ал жоғарылатылған бағам импортты арзандатады.

   Қ.Р Ұлттық Банкi валюталық реттеу функцияларын  жүзеге асыратын негiзгi валюталық  реттеу органы. ҚР Үкiметi және  басқа да мемлекеттiк органдар  ҚР заңдарына сәйкес валюталық  реттеудi жүзеге асыра алады.

Бұдан басқа, халықаралық  мiндеттемелердiң орындауы мақсаттары және төтенше жағдайлардың пайда  болуын жағдайдағы Қазақстан республикасының  президентi кез келген валюталық  операциялардың шектеуге немесе тоқтатуы бойынша шешiм қабылдауға құқықты. Қазақстан республикасының Президентасы жарлықпен сәйкес Қазақстан ұлттық бангi, "Қазақстан республикасының ұлттық бангi заң күшi бар, туралы" операциялардың шетелдiк валютасындағы өткiзуге қажеттi шектеулер енгiзуге құқықты, соның iшiнде (мүдде ) сыйлық беру мөлшерлерiнiң мұндай операциялардың көлемi және деңгейiне. Қазақстан ұлттық бангi "валюталық реттеу туралы" Қазақстан республикасы заңға сәйкес резиденттердiң экспорттық операцияларының төлеу валютасы және сөзсiз экспорттық валюталық көмек көрсетудi сатуды тәртiпке шектеу орнатуға құқықты.