Жанама салықтардың теориялық аспектлері

 ҚР өндірілетін, өткізілетін акцизделетін тауарларға және акцизделетін қызмет түрлеріне салық салу

     Салық салу объектісі мыналар:

• акциз төлеушінің өзі жасап шығарған және (немесе) өндірген және (немесе) ыдысқа құйылған акцизделетін тауарлармен жүзеге асырылатын мынадай операциялары:  
• акцизделетін тауарларды өткізуі ;
• акцизделетін тауарларды алыс-беріс негізінде ұқсатуға беруі;
• алыс-беріс, оның ішінде акцизделетін шикізат пен материалдарды ұқсату өнімдері болып табылатын акцизделетін тауарларды беру;
• жарғылық капиталға жарнасы;
• заттай ақы төлеген кезде акцизделетін тауарларды пайдалануы;
• тауар өндірушінің акцизделетін тауарларды өзінің құрылымдық бөлімшелеріне тиеп жөнелтуі;
• тауар өндірушілердің жасап шығарған және (немесе) өндірген және (немесе) ыдысқа құйылған тауарларды өздерінің өндірістік  мұқтаждарына пайдалануы;
• бензинді және дизель отынын көтерме саудада өткізуі;
• бензинді және дизель отынын бөлшек саудада өткізуі;
• тәркіленген және (немесе) иесі жоқ, мұрагерлік құқығы бойынша мемлекетке өткен және мемлекет меншігіне өтеусіз берілген акцизделген тауарларды өткізуі;
• ойын бизнесі саласындағы қызметті жүзеге асыруы;
• лотереяларды ұйымдастыруы және өткізуі;                                            
• акцизделетін тауарлардың ,акциз алымы маркаларының бүлінуі , жоғалуы акциз алынатын объект болып табылады.                                                                              

              Салық салу базасы төмендегілер:   

• Тұрлаулы акциз ставкасы белгіленген акцизделетін тауарлар бойынша салық базасы өндірілген, өткізілген заттай нысандағы акцизделетін тауарлар көлемі ретінде белгіленеді.
• Адвалорлық акциз ставкалары белгіленген акцизделетін тауарлар бойынша салық базасы өндіруші осы тауарды акциздер мен ҚҚС енгізбей беретін бағалар бойынша анықталатын өндірілген, өткізілген акцизделетін тауарлар құны ретінде белгіленеді . 
• Лотереяларды ұйымдастыру және өткізу жөніндегі қызметті жүзеге асыру кезіндегі салық базасы лотереяны ұйымдастырушы салық органында лотерея билеттерін сатуға шығаруды тіркеген кезде жүлде қорына жатқызылатын сома алып тасталған, оған акциз сомасы қосылмай мәлімдеген түсім сомасы ретінде анықталады және шығарылым тіркелгеннен кейін ол өзгертілмеуге тиіс.

     Түрлі ставкалар белгіленген  жағдайда спирттің барлық түріне  салық салу ерекшеліктері: 

Спирттің барлық түріне әртүрлі  акциз ставкалары белгіленген жағдайда, салық базасы сол бір ставкамен салық салынатын операциялар бойынша жеке-жеке анықталады.

Алкоголь өнімін өндірушілер  базалық ставкадан төмен акцизбен сатып алған спиртті алкоголь өнімін өндіруден басқа мақсатқа пайдаланған кезде осы спирт  бойынша акциз сомасы алкоголь өнімін өндірушісі болып табылмайтын тұлғаларға сатылатын спирттің барлық түрлері үшін белгіленген акциздің базалық ставкасы бойынша қайта есептеліп, бюджетке төленуге тиіс. Қайта есептеу мен төлеуді спиртті алушы жүргізеді.

Емдік және фармацевтік дәрі-дәрімек өндіру және медициналық қызмет көрсету үшін алынған спирт мақсатқа сай пайдаланылмаған жағдайда да қолданылады.

   Акцизделетін тауарлардың бүлінуі, жоғалуы төтенше оқиғалар салдарынан болған жағдайларды қоспағанда, өндірілген акцизделетін тауарлар бүлінген, жоғалған кезде акциз толық мөлшерде төленеді .Осы ереже одан әрі өткізу үшін сатып алынған бензин (авиациялық бензинді қоспағанда), дизель отыны бүлінген ,жоғалған жағдайда да қолданады.

Акциз алымы маркалары  жоғалған, бүлінген кезде акциз мәлімделген ассортимент мөлшерінде төленеді.

     Алкоголь  өнімін таңбалауға арналған акциз  алымының бүлінген немесе жоғалған(оның  ішінде ұрланған) маркалары бойынша  акцизді есептеу маркада көрсетілген  сауыттың (ыдыстың) көлеміне қолданылатын  белгіленген ставка негізге алынып жүргізіледі.

   Маркада сауыттың  көлемі белгіленбеген жағдайда, акциз алымының бүлінген немесе  жоғалған маркалары бойынша акцизді  есептеу акциз алымы маркалары  бүлінген , жоғалған кезеңнің алдындағы  салық кезеңі ішінде өнім құю (орау) жүргізілген сауыттың неғұрлым үлкен көлемі негізге алынып жүргізіледі.

Акциз алымы маркалары  бүлінген, жоғалған кезде мынадай  жағдайларда:

1) акциз алымы маркалары  төтенше жағдайлар салдарынан  бүлінсе, жоғалса; 

2) акциз алымының бүлінген  маркаларын салық органдары жоюға жасалған есептен шығару актісі негізінде қабылдаса, акциз төленбейді.

     ҚР аумағында  жүзеге асырылатын бензин) мен  дизель отынын көтерме және  бөлшек саудада өткізуге жатқызу  өлшемдері. Егер сатып алу-сату шартты бойынша сатып алушы аталған акцизделетін тауарларды қабылдауға және оларды одан әрі өткізу үшін пайдалануға міндеттенсе, осы сатып алу –сату шартты бойынша:

1) бензин (авиациялық  бензинді қоспағанда)мен дизель  отынын өндіруші;

2)бензин мен дизель  отынын одан әрі өткізу мақсатында сатып алуды не олардың импортын жүзеге асырған салық төлеуші өнім берушілер болып табылған жағдайда, бензинді және дизель отынын өткізу көтерме саудада өткізу саласына жатқызылады.

     Бензин  мен дизель отынын бөлшек саудада  өткізу саласына жоғарда аталған берушілер жүзеге асыратын мыналар:

• бензин мен дизель отынын  заңды тұлғаларға (оның ішінде шетелдік заңды тұлғаларға) және жеке кәсіпкерлерге олардың өндірістік қажеттері үшін өткізу;
• бензин мен дизель отынын жеке тұлғаларға өткізу;
• өндірілген немесе одан әрі өткізу үшін сатып алынған бензин (авиациялық бензинді қоспағанда)мен дизель отынын өзінің өндірістік қажеттеріне пайдалану операциялары жатады.

    Ойын бизнесі саласындағы қызметке салық салу

Ойын бизнесі(лотереяларды қоспағанда) саласындағы қызметті жүзеге асыру кезінде мыналар:

• ойын столы;
• ақшалай ұтысы бар ойын автоматы;
• тотализатор кассасы;
• букмекер кеңселерінің кассасы салық салу объектісі болып табылады.

      Лотереяларды ұйымдастыруға және өткізуге салық салу.

Лотерея ұйымдастырушысының лотерея билеттерін сатуға шығаруы лотерея бойынша салық салу объектісі болып табылады. Лотерея билеттерін сатуға шығарудың әрбір шығарылымы және оның ақша түріндегі көлемі лотерея билеттерін өткізу басталғанға дейін он күнтізбелік күннен кешіктірмей салық органдарында міндетті түрде тіркелуі тиіс. Лотерея билеттерін сатуға шығаруды тіркеу тәртібін уәкілетті мемлекеттік орган белгілейді.

    Акцизделетін тауарлар экспортын растау. Акцизделетін тауарларды экспортқа өткізу кезінде салық салудан босатудың негізділігін растау үшін салық төлеуші тіркелген орны бойынша салық органына алпыс жұмыс күнінің ішінде міндетті түрде мына құжаттарды тапсыру керек:

• экспортталатын акцизделетін тауарларды берушіге шартты (келісім шартты);
• акцизделетін тауарларды экспорт режимінде шығаруды жүзеге асырған кеден органының белгілері бар кедендік жүк декларациясын немесе оның кеден органы куәландырған көшірмесін табыс етеді;

   Акцизделетін  тауарларды экспорт режимінде  магистральдық құбыр жүйесімен  немесе электр берілісі желілерімен не толық емес мерзімдік декларациялау рәсімін қолдана отырып әкеткен жағдайда, кеден рәсімдеуін жүргізген кеден органының белгілері соғылған толық кедендік жүк декларациясы экспортты куәландыру болып табылады.

ҚР кеден шекарасындағы өткізу пунктінде орналасқан кеден органының белгісі соғылған тауарға ілеспе құжаттардың көшірмелерін табыс етеді;

   Акцизделетін  тауарларды экспорт режимінде  магистральдық құбыр жүйесімен  немесе электр берілісі желілерімен  әкеткен жағдайда, тауарға ілеспе  құжаттар көшірмелерінің орнына тауарларды қабылдау-тапсыру актісі табыс етіледі. Салық төлеушінің ҚР заңдарына сәйкес ҚР ашылған шоттарына акцизделетін тауарлар өткізуден түскен нақты түсімді растайтын төлем құжаттары мен банк көшірмесін табыс етеді.

    Акциз сомасын есептеу белгіленген акциз ставкасын салық базасына қолдану арқылы жүргізіледі. Ойын бизнесі бойынша акциз сомасын есептеу салық кезеңіне белгіленген акциз ставкасын салық салынатын объектілердің санына қолдану арқылы анықталады. Салық кезеңінде салық салынатын объектілердің саны өзгерсе, енгізілген объектіге акциз сомасы толық көлемде төленеді.

    Акциз салығы  бойынша шегерімдер. Акцизделетін  тауарларды сатып алған немесе  оны ҚР кеден аумағына импорттаған  кезде, егер аталған тауарлар  бұдан әрі акцизделетін тауарлар өндіру үшін негізгі шикізат ретінде пайдаланылған болса, ҚР аумағына төленген акциз шегерілуге тиіс.Осыған сәйкес салық кезеңінде акцизделетін тауарлар дайындауға нақты пайдаланылған акцизделетін шикізат көлемі негізге алынып анықталған акциз сомасына шегерім жасалады.

     Акциз төлеу мерзімдері: 1) салық кезеңінің алғашқы он күні ішінде жасалған операциялар бойынша айдың он үшінші күнінен; 2) салық кезеңінің екінші он күні ішінде жасалған операциялар бойынша айдың жиырма үшінші күнінен; 3) салық кезеңінің қалған күндерінде жасалған операциялар бойынша есепті айдан кейінгі айдың үшінші күнінен кешіктірілмей бюджетке аударылуға тиіс.

   Акцизделетін тауарлардың импортына салық салу

• Импортталатын акцизделетін тауарлардың  салық базасы мынадай:         Тұрлаулы акциз ставкалары белгіленген акцизделетін тауарларды ҚР кеден аумағына импорттау кезінде салық базасы импортталатын акцизделетін тауарлардың заттай түрдегі көлемі ретінде белгіленеді.
• Адвалорлық акциз ставкалары белгіленген акцизделетін тауарларды импорттау кезінде салық салынатын база импортталатын акцизделетін тауарлардың ҚР кеден заңдарына сәйкес айқындалатын кедендік құны ретінде анықталады.   

     Акцизден  босатылған акцизделетін тауарлардың  импорты. Жеке тұлғалардың   ҚР  Үкіметі бекіткен нормалар бойынша импорттайтын акцизделетін тауарларына акциз төленбейді. Олардың тізімі мынадай: жол бойы бағытында және аралық аялдама пункттерінде халықаралық тасымалдарды жүзеге асыратын көлік құралдарын пайдалану үшін қажетті, сондай-ақ аварияны (сынып қалуды) жою үшін шет елден сатып алынған акцизделетін тауарлар; ҚР кеден шекарасы арқылы өткізгенге дейін бүлінуі салдарынан бұйым және материал ретінде пайдалануға жарамсыз болып қалған тауарлар; шетелдік дипломатиялық және оларға теңестірілген өкілдіктердің ресми пайдалануы үшін, сондай-ақ осы өкілдіктердің дипломатиялық және әкімшілік- техникалық қызметкерлерінің, олармен бірге тұратын отбасы мүшелерін қоса алғанда, жеке пайдалануы үшін әкелінген және ҚР қатысушысы болып табылатын халықаралық шарттарға сәйкес акцизден босатылатын тауарлар; ҚР кеден шекарасы арқылы өткізілетін, «Еркін айналыс үшін тауарлар шығару» режимін қоспағанда, ҚР кеден заңдарымен белгіленген кеден режимі шеңберінде акцизден босатылатын тауарлар; сиымдылығы 0,1 литрден аспайтын тұтынушы ыдысына құйылған және ҚР заңдарына сәйкес тіркелген, құрамында спирті бар медициналық мақсаттағы өнім (бальзамдардан басқа) акциз төлеуден босатылады.

2. . Жанама салықтардың бюджеттің кіріс бөлігін қалыптастырудағы алатын орны және атқаратын рөлі

Нарықтық экономика  жағдайында  дамып келе  жатқан мемлекетке  экономикалық, әлеуметтік  және тағыда басқа  мақсаттарға жету  үшін ақша қаражаттар  қажет.

     Үкіметтің   негізгі  мақсаты болып мемлекеттің   табыстарын  толтыратын қатаң   салықтық және кедендік  әкімшіліктер  арқылы  мемлекеттің  қаржылық  тұрақтылығын  сақтау болып табылады. Сонымен  қатар  еске алатын жағдай, ол  «бюджеттің негізгі  мінездемесі  ретінде  дефицит болып табылады».¹⁹

     Сонымен   бірге  айта  кететін  жағдай,   К. Тоқаевтың  айтуы бойынша «бірінші рет соңғы жылдарда  мемлекеттік  бюджет орындалады».²⁰  

     Болжамдық  деректердің  орындалу  кезінде  салықтық түсімдерді республикалық   және жергілікті бюджет арасында  бөлудің  экономикалық  мәні  бар, өйткені бұл  аймақтың   әлеуметтік  және  экономикалық  дамуына  өз ықпалын тигізеді. Әр  аумақ  мынадай  салықтардың: корпоративтік  табыс салығы, жеке табыс салығы,  ҚҚС, әлеуметтік салықтардың көп бөлігінің  жергілікті  бюджетте  қалуында  қызығушылық  білдіруде. Бірақта  мемлекеттің  мақсаттарын  орындау үшін республикалық бюджетте  ақша  ресурстарының  болуы қажет. Қаржы министрлігі  және  аумақ әкімшілігі  арасында  осы  сұрақ  бойынша  бәсекелер әлі тоқтаған жоқ. Әсіресе  әлеуметтік  салықты және жеке табыс салығын  жергілікті бюджетте қалдыруды ұсынды, ал корпоративтік  табыс салығын республикалық бюджетке  қалдыруды ұсынды.     

Н. Кучукованың  пікірі бойынша, «ҚҚС, акциздер жанама салықтар болып табылады, яғни  олар  республика  тұрғындарының иығына аударылады  және  жалпы  мемлекеттік  функцияларды қамтамасыз ету үшін республикалық бюджетте қалу қажет» .²¹ Осы пікірмен біз толық келісеміз.   

     Қазіргі  кезде бюджет  табыстарына   түсетін  ақша қаражаттарының  болжамдары, ең  негізгі  сұрақтардың  бірі болып табылады. Барлық деңгейдегі қаржы органдары, маслихаттар, әкімшіліктер қатысу арқылы болжамды құрайды және жыл сайын  болжам жоғарлап барады. Осыған байланысты біз «салық органдарының болжам деректерінің анықтауына қатыспайтындығын  және түсіндірілмеген болжамның орындалуына жауапты» осы пікірмен келісеміз.

      Ең  бірінші   айта кететін жағдай, фискалды  органдардың жұмысы мемлекеттік   қазына  түсімін  жоғарлатуға бағытталған, ал  өз  кезегінде   көп  күшті  қажет етеді.

     Кестедегі    деректерге  сәйкес бюджеттің негізгі  табыс көздері  болып жанама салықтар болып табылады, яғни  ҚҚС   пен акциз, одан кейін корпоративтік табыс салығы. Талдау  жасалған кезеңдердің нәтижесі бойынша 2000-2002  жылдары ҚҚС үлесі жоғарылады.