Қаржылық бақылау агенттігінің қаржы нарығы және қаржы ұйымдарына жүргізген бақылауларына талдау

1. қаржылық есеп берулерге бақылау
2. бақылау эффектілігіне
3. сәйкестігіне бақылау.

Осы аталған стандартты көрсеткіштерді бақылау жалпы стандарт (тәуелсіздік, квалификация, конфиденциалдық) жұмыс стандарттары (жоспарлау, бақылау, дәлелдеу, құжаттау), есеп беру стандарты  және басқару стандарты мен сапасына бақылау жатады.

Төменде республикалық  бюджеттің бақылауының жүзеге асырылу  жолдары көрсетілген:

• 1996 ж. сәуір – ҚР Президентінің «Есептік комитеттің республикалық бақылауының расталуы туралы» өкімі бекітілді
• 1996 ж. маусым – ҚР Президентінің «Республикалық бюджеттің орындалуын бақылаудағы Есептік комитет сұрақтары туралы» өкімі бекітілді.
• 2000 ж. мамыр – Сеулде өткен ИНТОСАИ сессиясында республикалық бюджеттің орындалуын бақылаутын Есептік комитет ИНТОСАИ құрамына мүше болып кірді
• 2000 ж, қазан – Тайванда өткен АЗОСАИ сессиясында республикалық бюджеттің орындалуын бақылаутын Есептік комитет АЗОСАИ құраныма енді
• 2000 ж. қараша – ТМД құрамына енетін мемлекеттердің қаржылық бақылауының жоғарғы органдарының Кеңес басқарушылары құрылды
• 2001 ж. қыркүйек – ҚР Үкіметінің «республикалық және жергілікті бюджеттердің жүзеге асырылуын бақылаудың даму концепциясы туралы» өкім шығарылды.
• 2002 ж. ақпан – «Жергілікті және республикалық бюджеттің бақылауы туралы» ҚР заңы қабылданды.
• 2002 ж. тамыз – ҚР Перзидентінің «республикалық бюджеттің орындалуын бақылайтын Есептік комитеттің расталуы туралы» өкім шықты.
• 2002 ж. қазан – республикалық және жергілікті бюджеттердің орындалуы туралы ішкі және сыртқы бақылау стандарттары қабылданды
• 2002 ж. қазан – республикалық және жергілікті бюджеттердің ішкі бақылауын және сыртқы жұмысының этикалық ережелері расталды
• 2003 ж. қазан -  Римде өткен ЕВРОСАИ сессиясында республикалық бюджеттің орындалуын бақылайтын Есептік комитет ЕВРОСАИ құрамына енді.

Қазіргі уақытта Есептік  комитет мына қызметтерге бағытталған:

• Республикалық бюджеттің қамтылуын бақылау және республикалық бюджеттің кірістерінің уақытында және толық түсуіне бақылау жұмыстары жүргізіледі
• Республикалық бюджеттің шығыстары мен кірістерінің нақты проблемаға жұмсалуын қадағалау
• Республикалық бюджеттің кірістері шығыстарын пайдалануды дайындау және мемлекеттік мекемелерінің қаржылық ережелерін жақсарту
• Мемлекеттік қаржылық бақылаудың сапасын және есептік комитеттің мамандандандырылудың квалификациясын жоғарылату
• Мемлекеттік қаржылық бақылаудың Қазақстандық жүйесін жалпы дамыту.

Бақылауды ұйымдастыруда  республикалық бюджеттерді жұмсауға негізгі көңіл бөлінеді. Бақылауды  ұйымдастыруда мемлекеттік қаржысының республикалық бақылауы және дамуы  жүзеге асырады. 2003 жылы Есептік комитеттің бақылау нәтижесінде республикалық бюджеттің жұмсалуы дұрыс жұмсалмағандығын көрсетті. Республикалық бюджеттің дұрыс жұмсалмауы оларды нақты бағытталған бағытқа жетуіне кедергі болып табылады. Мысалы, республикалық бюджеттің көптеген қаржыларының қорлары модернизациялау проектіне жұмсалды. Есептік комитеттің функционалдық жаңа жүйенің жеке аудандарда материалдарға деген шығыстарын төмендегенін байқады.

Бақылау шараларының  жоспарлауы жанында үлкен акцент республикалық қаражат құралдарының шығындар нәтижелілігін бағалауға  бағытталады. Осы қаражаттық бағдарламалауды енгізу нәтижесінде қаражаттық тәртіптер айқын жақсарумен ескертілінген және елдің әлеуметтік-экономикалық дамуы болатын шарттарымен, үнемділік бағалаулары талап ететіндермен, өнімділіктің және басқару нәтижелілігінің мемлекеттік қаражаттық қорларымен анықталады. Есептік комитетпен өткізілген бақылау шараларының нәтижелері көрсеткендей, 2003 жылы республикалық қаражаттардың шығындары маңызды құралдарға жұмсалмағанын анықтады. Республикалық қаражаттардың дұрыс жұмсалмауы, шығындардың ақырғы мақсаттарына жетуі нәтижесіз болуына әкеліп соғады. Мысалы, республикалық қаражаттардың көбісі қаржы мекемесінің жаңартуына жұмсалған болатын. Есептік комитетпен анықталғандай жаңа жүйеде жұмыс жасау, қаржы мекемесінің жаңартуларының жеке-жеке аудандарда жүзеге асыру республикалық қаражаттардың шығындарын азайтқан жоқ, трансакцияны шапшаң өңдеуді, тұрақтылық пен күнделікті қанаудың үздіксіздігін қамсыздандырмады. Сонымен қатар, жұмыстағы қателердің және жүйелердің тоқтауында әлсіз талқылаулар белгіленген, және қауіпсіздіктің байланыс каналдары жүйесіндегі биік құнын және әлсіз еріп жүруі байқалады. Сайып келгенде, жобаның орындалуына қойылған мақсаттарға жетпеді, және Есептік комитетпен нәтисіз деп бағаланды. Есептік комитетпен, сонымен қатар республикалық қаражаттардың дұрыс жұмсалуы туралы көптеген шаралар жүргізіліп жатыр. Есептік комитет күннен күнге аналитикалық бағыттағы қызметте үлкен мағынаға ие болуда. Мысалы, 2002-2003 жылдары республикалық қаражаттардың дұрыс жұмсалуын қадағалаған. Нәтижесінде, республикалық қаражат резервтері толтырылған, соның ішінде салықтың әсерінен емес, әкімшілік шоттардың арқасында толған болатын. Пайдалылықты және бақылауды жоғарылату мақсатында, аналитикалық қызмет конструктивтілігінің Есептік комитетпен бақылау шараларының нәтижесінде аналитикалық зертеулерді жоюмен нақтылы кепілдемелерді әзірледі және бұзулардың ескерілуін, қаражаттық шаралардың жақсаруын көрсеткен болатын. Сонымен қатар, Есептік комитеттің соңғы жылдық есептеу нәтижесінде Қазақстан Республикасының үкіметіне келесі негізгі кепілдемелерді берді: акциялардың пакеттеріне жарнакірістердің толы түсуін қамтамасыз етудің комплексті механизмін өңдеу, республикалық меншіктің құрамындағыларды, және мониторингінің толықтылығын және дер кезінде төлеуін, нормативтік заңға сәйкес актілердің толық жетілуін, республикалық мемлекеттік кәсіпорындардың қаражаттық-шаруашылық қызметке бақылауды жоғарылату, және республикалық қаражаттардың толық және өз уақытында төлеуін қамсыздандыру, мемлекеттік, салалық, аймақтық бағдарламалармен даму жоспарларының толық қамсыздандыру және бюджеттік бағдарламалардың ұсақ көлемді қаражаттардың дамуын қамтамасыз етуді көрсетті. Реформалау шарттарында жұмыс жасау мемлекетік қаражаттық бақылаудың методологиялық базаларын жетілдіруді талап етеді. Бақылау қабылданған стандарттарының орындау мақсаттарында Есептік комитетпен жоспарлау ережелерін, бақылау шараларының өткізулері мен нәтижелердің дайындаулары өңделген және бекітілген, Есептік комитет қаулылары қабылданған. Қазіргі уақытта бақылаудың әдістемелік кепілдемелердің жобасы дайын. Ұсынылатын құжаттардың өңдеуі, қаражаттық бақылауының өткізуі, сапа бақылауының және т.б. жобаланып отыр. Есептік комитеттің бақылау шараларының жоғары сапамен қамтамасыз ету үшін қызметкерлердің мамандығын жоғарылату шаралары өткізілуде. Мемлекеттік қаражаттық бақылау жүйелерінің толық жетілдіру барысында Есептік комитет белсенді қатысып жүр. Есептік комитет Қазақстан Республикасының қаржылық бақылауындағы ең жоғарғы орган болып табылады. Қаражаттық кодекспен сәйкес, 2005 жылдан бері Еесптік комитет сыртқы мемлекеттік бюджетті бақылауды да жүзеге асыруда. 2010 жылға дейін Есептік комитетпен Қазақстан Респубилкасының мемлекеттік қаржылық бақылауының стратегиясы жасалды. Осы жоба дөңгелек үстелде қаралған, оған парламент өкілдері, Үкімет, халықаралық эксперттер, ғалымдар қатысып талқыланған. Стратегияның орындалуы мемлекетік бюджеттің нәтижелі жүйелерін құруға бағытталған және төмендегілерді қамтамасыз етеді:

• Мемлекеттік қаражаттардың қазіргі заманға сай бақылауларын
• Құқықтық, нормативтік, методологиялық және қорлық базадағы мемлекеттік қаржылық бақылаудың халықаралық стандарттарға сай келуін,
• бақылау шараларының сапасының жоғарылауын.

Стратегияның табысты  болуы келесі мемлекетік қаржылық бақылаудың құрылымын болжайды:

Кесте – 5  Мемлекеттік қаржылық бақылау құрылымы

Республикалық бюджет

                                                             

Қаржылық бақылаудың    Мемлекетің қаржылық        Ішкі бақылау жоғарғы иорганы                        қоры                                           қызметі

                                                              

Жергілікті  бюджет

Есептік комитет көбінесе халықаралық ынтымақтастыққа назар  аударады. Перспективті бағыттарының ынтымақтастығындағы жоғарғы қаржылық бақылау органдарындары – ЕВРОСАИ мүшесі болып:

• мемлекеттік қаражаттардың бақылау сферасында жиналған теориялық және практикалық тәжірибе зерттеуіндегі бірігіп шараларды өткізу (симпозиумдер, халықаралық ғылыми-практикалық мәслихаттар, дөңгелек үстелдер)
• мемлекетік қаражатың бақылауындағы методологиялық базаны толық жетілдіруін сәнді әдістемелік кепілдемелердің өңдеу жолымен бақылауды өткізу
• бірігіп және паралельді бақылау шараларының өткізуі
• тұрақты бағыттардың өткізілуі мемлекетік қаражаттық бақылау қызметкерлердің мамандығының жоғарылату шараларын өткізу.

2004 жылы Ресей Федерациясындағы  Есептік төлеу және Қазақстан  республикасының мемлекеттік қаражаттарының  бақылауының  Есептік комитеті  арасында ынтымақтастық туралы  келісім құрды.  

 

Қорытынды

 

 

Қорытындылай келе, бұл  курстық жұмыс барысында біздер қаржылық бақылаудың функциялары, ҚР қаржылық бақылаудың ұйымдастырылуы, қаржылық бақылаудың  әдістері, нысандары, ұйымдастырылуы, аудиторлық бақылаудың мемлекеттік  бақылаудан айырмашылықтарына байланысты көптеген мәліметтер қарастырылып өтті.

Қаржылық бақылаудың ҚР аймағында қандай жағдайда дамып  жатқаны туралы көптеген қаржы нарығы мен қаржылық ұйымдардың мәліметтері  арқылы талдаулар жүргізіп оны қарастырдық. Біздің байқауымыз бойынша қаржылық бақылаудың мемлекет аймағында дамуы жақсы көрсеткіштермен байқалды. Бұл дегеніміз елдегі қаржы жағдайы болашақта қазіргі жағдайдан да жоғары көрсеткіштерге жететініне үміт беріп отыр.

Осы қаржылық бақылаудың Есептік комитеті ЕВРОСАИ, АЗОСИА, ИНТОСАИ құрамына мүше болып қабылданған. Бұл бізге болашақтағы қаржылық бақылауды дамытуға үлкен үлестер қосып отыр.

Сонымен қатар, біздің елде осы қаржы жағдайына байланысты көптеген заңдар шығарылып, олар қазіргі  кезеңде жүзеге асырылуда. Есептік  комитет қаржының дұрыс жұмсалуын қадағалап отырушы комитет болып табылады. Осы орган қаржының дұрыс жұмсалғаны немесе дұрыс жұмсалмағаны туралы көптеген көрсеткіштерді реттейді.

Есептік комитеттің мәліметтері бойынша  қазіргі кезеңде мемлекеттік  қаржы көздерінің дұрыс жұмсалмауы, яғни мақсатты жұмсалмауы деңгейі төмен. Өйткені Есептік комитет алдыңғы бірнеше жылдар бойы қызметкерлерді мамандандыру квалификациясын жоғарылату үшін көптеген шаралар жүргізді. Бұл да біздің ел үшін көптеген жақсы жақтарды көрсетті.

ҚР Есептік комитеті Ресей федерациясының Есептік төлеу  комитетімен ынтымақтастық туралы келісімге қол қойды. Есептік  комитет сыртқы қаржылық бақылауды  да жүзеге асырушы орган болып  табылады. ҚР Есептік комитетінің 2010 жылға дейінгі стратегиясы жасалып, қазір ол өз шараларын жүзеге асыруда. Стратегияның дұрыс жүргізілуі мемлекеттің бюджетің дұрыс жұмсалуына бағдар болып келеді.

Есептік комитет көбінесе халықаралық ынтымақтастыққа көңіл  бөледі. Себебі көрші мемлекеттермен жақсы деңгейде болу елдің ынтымақтастығына әсер етеді. Біздің ел ЕВРОСАИ, ИНТОСАИ, АЗОСАИ құрамына енгелі бері елдің жағдайы біршама жақсарып қалды.

Сонымен қорытындылай келе біздің елдегі қаржылық бақылау жақсы  дамып келе жатыр. Мемлекеттік бюджеттің  дұрыс жұмсалуы мемлекеттің экономикасына үлес қосушы объект.

 

 

 

 

Қолданылған әдебиеттер:

1. Ілиясов Қ. Қ.; Құлпыбаев С. -  «Қаржы» Алматы 2005 ж.
2. Байдәулетов М., Байдәулетов С. М. – «Аудит» Алматы «Қазақ униыверситеті» 2004 ж.
3. Исақова С. А. – «Аудит теориясы» Тараз 2004 ж.
4. Даниловский Ю.А. Мезенцев Т.М. Финансовый контроль в отраслях народного хозяйства при различных формах собственности. – М. Финансы и статистика 2002 г.
5. Мельников В.Д. Государственное финансовое регулирование экономики Казахстана – Алматы, Қаржы-Қаражат 2004 ж.
6. Журнал «Финансы Кредит», №12 Декабрь 2007 г.
7. Журнал «Финансы Кредит», №11 Ноябрь 2007 г.
8. Журнал «Финансы Кредит», №10 Октябрь 2007 г.
9. Журнал «Финансы Кредит», №9 Сентябрь 2007 г.
10. Журнал «Қаржы қаражаты» 2006 ж.