Ақша жүйесі

 
 
 

ҚАЗАҚСТАН  РЕСПУБЛИКАСЫНЫҢ  БІЛІМ  ЖӘНЕ  ҒЫЛЫМ  МИНИСТРЛІГІ

М. Х. Дулати атындағы                                                                     Тараз Мемлекеттік  Университеті 
 
 

Кафедра___________________ 
 
 
 

Магистранттың өзіндік жұмысы 
 

Тақырыбы:______________________________________ 
 
 
 
 
 

Орындаған: ___________________

Тексерген: _____________________ 
 
 
 
 
 

Тараз – 2011  
 
 
 

Жоспар

        

  Кіріспе 

1     Ақша жүйесі және оның даму кезеңдері

1.1   Несие ақшалары және олардың түрлері                

1.2    Экономикасы дамыған елдердің ақша жүйесі 

2       Қазақстан Республикасының ақша-несие саясаты

2.1     Мемлекеттің ақша-несие саясатының  дамуы 

2.2     Мемлекеттің монетарлы саясатының  түрлері,құрылымы және   мақсаттары 

Қорытынды 

Пайдаланған әдебиеттер 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 

Кіріспе 

    Көптеген шетел басылымдарында  ақша айналымы деген ұғым кездеспейді. 90 – жылдардың орта шеңіне  дейін ТМД – мүше елдердің  басылымдарында «ақша айналысы» деген ұғымдарға анықтама беріліп, ол бір – біріне дәл ажыратылады. Ақша айналымы деп қолма – қол ақша мен қолма – қол емес ақшаның қозғалысын білдіретін кең ұғым айтылды. Экономиканың әр үлгісі бар ұғымдардың мәні мен құрылымын өзгеғртпей кейбір ерекшеліктер еңгізді.

     Жоспарлы – орталықтанған экономика  жағдайында ақша айналымының  ерекшеліктері:

     Қолма – қол ақша да, қолма  – қол ақша да емес ақша  да кәсіпорындардың шығаратын  өнімдерін алдын–ала бөлуін қызмет  атқаратын. Барлық қоғамдық өнім өндіру құралдары және тұтыну заттары ( өнімдер мен қызмет көрсету) түрінде, яғни бірінші жағдайда материалдар ттехникалық жабдықтау жүйесі арқылы, ал екінші жағдайда қоғам мүшелерінің табысына ( жалақы, зейнетақы және т.с.с ) сәйкес мемлекеттік сауда жүйесі арқылы бөлінеді.

     Мемлекет заңмен ақша айналымын:  қолма – қол ақша және қолма  – қол емес ақшаға бөліп,  ақша айналымының қай түрі  қандай бөлу жүйесін қызмет  атқаратынын белгілейді. Сөйтіп  қолма – қол ақша қозғалысы  халықтың ақшалай табысын бөлуді көрсетсе, қолма – қол емес ақша қозғалысы өндіріс құрал жабдықтарын бөлуді көрсетті.

     Ақша айналымы мемлекеттік жоспарлау  жүйесін объектісі ретінде директивалық  заңдармен реттеледі.

     Ақша айналымы біртектес мемлекеттік  меншік формасына қызмет көрсетеді.

     Ақша айналымының алғашқы және  қорытынды кезеңдері мемлекеттік  банкте шоғырланып, оған мембанк  бақылау жүргізді.

      Қолма – қол ақша және қолма  – қол ақша емес белгілерін  тек мембанк монополды құқықпен  шығарды.

     Мемлекеттік жүйелер алдын ала өнімге баға белгілеумен және көрсетілген қызметтерге тарифтер бекітумен де щұғылданады.

     Сонымен, ақша айналымы деп  қолма – қол және қолма қол  емес түрінде үзіліссіз қозғалыста  жүретін ақша белгілерін айтады. Бұл анықтама ақша айналымының қазіргі мазмұнына сай келеді, себебі айналымда тек ақша белгілері жүреді. 
 
 
 
 
 
 
 
 

     1     Ақша жүйесі және оның даму кезеңдері

     1.1   Несие ақшалары және олардың түрлері                  

          Әрбір мемлекеттің өзіне тән ұлттық ақша жүйесі болады. Ақша жүйесі - ол тарихи қалыптасқан және мемлекеттің заңдарымен бекітілген біртұтас ақша айналымы. Алғашқы ақша жүйесі ХVІ – ХVІІ ғғ. Капиталистік өндіріс бұл қалыптаса бастағанда пайда болды. Бірақ оның кейбір жекелеген элементтері одан да бұрын айналымда жүре бастады. Капиталистік өндірістің және тауар ақша айналысының қарқынды дамуы ақша жүйесіне өзгеріс енгізді.

     Ақша жүйесінің типі: ақша –  ерекше тауар ретінде өсуіне, яғни жалпыға ортақ эквивалент  болуына немесе ақша құн - өлшемі  қызметін атқаруына байланысты қалыптасады. Сондықтан әлем тарихында ақша жүйесінің типтері кездеседі:

• Металл ақша айналысы, бұл жүйеде ақша тауары, яғни толық құнды ақша айналыста жүреді және ол ақшаның барлық қызметтерін орындайды. Ал несие ақшалары металға айырбасталады;
• Несие ақшалары және қағаз ақша айналысы, бұл жүйеде атына сай, айналыстан толық құнды ақша, яғни алтын біржолата ығыстырылып, айналыста тек ақша белгілері жүреді.

     Әрбір мемлекетте жалпыға ортақ  құн эквиваленті қабылданған  металға байланысты металл ақша жүйесі: биметаллизм және монометаллизм болып бөлінеді.

     Алғашқы капитал жинау кезінде  (XVI – XVII ғғ.) биметаллизм ақша  жүйесі пайда болып, одан әрі  дамыды. Онда ақша айналысын   толық құнды ақшалар қамтамасыз  етті. Биметаллизм – ол мемлекет заңды түрде жалпыға ортақ мемлекет ролін алтын мен күміске бекітке ақша жүйесі. Бұл жүйеде алтын мен күміс тең құқықты ақша қос – металды валюта, онда екі металдан да кең көлемде монета соғылып, айналыста шектеусіз қатар жүрген.

     Биметаллизмнің үш түрі болған:

1. Қатар жүретін валюта жүйесі-онда   алтын  мен  күміс  монеталардың

арақатынасы стихиялы түрде металдың нарықтық бағасына байланысты бекітілген.

2. Қос валюталы жүйе – онда металдардың санының арақатынасын мемлекет бекітіп, алтын мен күміс монеталар сол қатынаспен соғылды.
3. “Қосалқы валюта жүйесі”- онда алтын мен күміс монеталар заңды төлем құралы деп саналғанмен іс жүзінде күміс монета алтынның белгісі ретінде жүреді.

     Биметаллизм жүйесі Батыс Еуропа  мемлекеттерінде XVI – XVII ғғ. Пайда  болып, тіпті ХІХ ғ. аяғына дейін қолданылып. Ақша ретінде екі металды қолдану ақшаның жалпыға ортақ эквивалент қасиетіне қайшы келді. Алтын мен күмістің арақатынасын айқындағанда да қиындықтар кездесті. Дегенмен 1865 ж. Франция, Бельгия, Швеция және Италия биметализмді сақтап қалу мақсатында келісім жүргізе бастады. Нәтижесінде (1865 – 1878 жж.) Латын монеталық одағы конвенциясы бекітіліп, ол бойынша металдан да құны 5 франк және одан да жоғары болатын монеталар соғылып, күміс пен алтынның арақатынасына тең болды. Бірақ екі валютаның арақатынасы алтын мен күмістің нарықтық құнына сәйкес келмеді.

     Биметаллизм жүйесі өскелең капиталистік  шаруашылықтың талабын қанағаттандыра  алмады, себебі құн өлшемі ретінде  екі металды қатар қолдану  ақшаның бұл қызметіне қайшы  келді. Жалпыға бірдей құн өлшемі ретінде тек тауар жүреді. Ондай тауар не алтын, не күміс. Оған  қоса ХІХ ғ. аяқ шегінде күміс шығарудың арзандауына байланысты күмістін құны кеми бастады. Бұл кезде алтын мен күмістің нарықтық арақатынасы 1:20, 1:22 тең болды. Ал заң жүзінде алтын мен күмістің арақатынасы бұдан әлдеқайда төмен болғандықтан алтын монеталар айналысқа шығып, қазына қорына айналды. Алтын ақша айналыстан шығуы Коперник – Грешем заңына айтылған “жаңа жақсы ақшаны айналыстан ығыстырды” деген ақшаның өмірдегі көрінісі.

     Монометаллизм жүйесі. Капиталистік  тауарлы өндірістің қарқынды  дамуы тұрақты ақшаны, яғни жалпыға  бірдей бір эквивалентті қажет  етті. Сондықтан биметаллизмнің  орнына монометаллизм ақша жүйесі  өмірге келді.

     Монометаллизм – ол жалпы эквивалент ретінде тек бір ғана металл(не алтын, не күміс) қолданылатын ақша жүйесі. Айналыстағы құн белгілері мен монеталар алтынға немесе күміске айырбасталды. Күміс монометаллизм Қазақстанда 1852 – 1893 жж., Голландияда 1847 – 1875 жж., Ресейде 1843 -1852 жж., қолданылды.

     Патшалық Ресейде күміс монометаллизм  1839 – 1843 жж. Жүргізілген ақша реформасының  нәтижесінде енгізіліп, ақша өлшемі  болып құрамында таза күмістің 4 мысқалы 21 бөлігі бар күміс  рубль есептелді. Сонымен қатар  айналысқакүміске еркін айырбасталатын несие ақшалары да шығарылды. Дегенмен күміс ақша елдің күйзеліске шығарған ақша айналысын түбегейлі ретке келтіре алмады. Себебі бұл кезде басыбайлы шаруашылық (крепостничество) құлдырап, мемлекет бюджетті мен сыртқы сауда балансының шаруашылығы елде жүргізілген ақша реформасын нәтижелі ете алмады. Оған қоса, 1853 – 1856 жж. болған Қырым соғысының шығындарын өтеу мақсатында айналысқа қосымша несие ақшалары шығарылды, іс – жүзінде олар қарыз ақшаға айналды. Сөйтіп Ресейде күміс монометаллизм орнына алтын монометаллизмі келді.

     Алғашқыда алтын монометаллизм  ақша жүйесі ретінде ХYІІІ ғ.  аяғында Ұлыбританияда қалыптасып, ол 1816ж. Алтын жүзінде бекітілді.  Ал басқа мемлекеттердің көпшілігінде  ХІХ ғ. үштігінде: яғни Германияда 1871 – 1873 жж., Скандинавия мемлекеттерінде (Швеция, Норвегия, Дания) 1873ж.,  Австрияда – 1892 және Жапонияда – 1897 ж., АҚШ – та  1900ж. енгізілді.

     Құн белгілерінің алтынға айырбасталу  ерекшеліктеріне байланысты алтын  монометаллизмнің үш түрі болады.

     Алтын монеталы стандарт оған негізгі төмендегі белгілер тән:

• Елдің ішкі айналымында алтын монеталар жүреді не ол ақшаның барлық қызметтерін тақарады;
• Алтын монеталарды еркін соғу рұқсат етілген;
• Айналымдағы несие ақшалары ( банкнота, майда металл монеталар) көрсетілген құнымен еркін және шектеусіз алтын монеталар айырбасталады;
• Алтынды, шетел валютасы елден еркін алып шығып және елге әкелуге, сондай ақ алтын нарығының екін жұмыс істеуіне рұқсат берілген.

     Алтын монеталы стандарт капитализмнің  алғашқы сатысы – еркін бәсеке кезінде пайда болып, өндірістің, несие жүйесінің, әлемдік сауданың өркендеуіне және капитализм шетелге шығаруға жол ашты. Алтын елдің ішінде сыртқы саудада да еркін жүруі үшін мемлекеттің эмиссиялық банкінде алтынның сақтаудағы қоры болуы шарт.

     Бірінші дүниежүзілік соғыс бюджеттің тапшылығын арттырды. Оны жабу мақсатында айналысқа шығарған ақша массасы эмиссиялық банктің сақтаудағы қорынан асып кетті. Сондықтан кембағалы ақшаларды алтын монетаға еркін айырбастау мүмкіндігі жойылды. Осы кезде алтын монеталы ақша стандарт соғысқа қатынасқан елдердің барлығында және басқа да көптеген мемлекеттерде жойылды.Банкнотаны алтынға айырбастау тоқталып, алтынды шетелге шығаруға тиым салынды. Алтын монета айналыстан шығару қор жинау және байлық құру құралына айналды. Алтын монеталы стандарттың орнына алтын құймалы стандарт айналымға түсті.

     Алтын құймалы стандарт – оның  алтын монеталы стандарттан айырмашылығы  бұнда алтын монета айналымы  құймайды және оны еркін соғу  жойылды. Алтын құймалы стандартта  банкнотаның белгілі бір сомасы алтын массасының белгілі бір салмағына айырбасталды.

     Алтын девизді стандарт - ол девиздерге (яғни, белгілі бір шетел  валютасына) айырбасталатын ақша жүйесі. Бұл  жүйе Австрияда, Германияда, Данияда,  Норвегияда және басқа да елдерде жүрді. Осы кезде алтын монетаның еркін соғылуы жойылып, ол айналыстан да алынып тасталды. Міне тек осындай қосалқы алтын девизді ақша жүретін елдердең алтынмен айналысы сақталды. Ұлттық валютаның тұрақтылығын сақтау девиздік саясат әдісімен, яғни нарықта валютаның курсының төмендеуіне немесе сату арқылы жүзеге асырылды. Сөйтіп, алтын девизді стандарт кезінде бір елдің валютасы басқа елдердің валютасына байланысты болды.