Багалы кагаздар нарыгы

 

Мемлекеттік бағалы қағаздар табыстылығына қарай үш түрге бөлінеді:

• Дисконттық , мұндай бағалы қағаздар алғашқы нарықта инвесторларға жеңілдікпен сатылып, номиналдық құны бойынша өтеледі.
• Купондық, яғни номиналдық құнына пайызбен бейнеленген табыс әкелетін бағалы қағаздар. Купон мерзіміне қарай жылына 2 – 4 ретке дейін төленеді.
• Аралас, яғни купон жене дисконт түрінде қатар табыс әкелетін бағалы қағаз. Бұл жағдайда инвестор банктің табысы екі көзден : дисконт түріндегі  және купон мөлшерлемесі түріндегі табыстардан құралады.

 Корпоративті  бағалы қағаздарға мыналар жатады:

• акциялар;
• облигациялар;
• вексель
• чек
• депозиттік және жинақ сертификаттары;
• ипотекалық куәліктер;
• депозитарлық қол хаттар;

      Акция – бұл акционерлік қоғамның жарғылық капиталына үлес         қосқандағын куәландыратын және басқару ісіне қатысуға құқық беретін, сондай – ақ иесіне табыс әкелетін бағалы қағаз.

      Дивиденд төлеу тәсілінің айырмашылығына  байланысты жай және артықшылықты акцияларға бөледі. Жай акция, оның иесіне акционерлік қоғамның табысына байланысты табыс әкеледі және қоғамды басқару ісіне немесе жалпы жиналысқа қатысуға құқық береді. Ал артықшылығы акция иесіне қоғамның табысына байланыссыз тұрақты табыс алуға құқық береді, бірақ басқару ісіне араласуға немесе акционерлер жиналысына қатысуға құқық бермейді. Артықшылықты акцияның келесі бір артықшылығы – қоғам борыштық тұрақсыздыққа ұшыраған жағдайда мүлікті жай акция иесінен бұрын алуға мүмкіндік беруі.

      Акциялар шығару формасына қарай  да ажыратылады: құжатты /сертификатпен/ түрде және құжатсыз /шоттағы бугалтерлік жазулар арқылы/ .

      Облигация – оның иесінің ақшалай қаражат салғандығын куәландыратын және эмитенттің осы қаражат сомасы /номиналдық құны/  мен пайызды қайтарып беру туралы міндеттемесін растайтын бағалы қағаз.

       Қазақстандағы айналыста жүрген облигациялар табыстылығына қарай екі түрге бөлінеді:

• Купондық облигация – инвестор банкке пайыз мөлшерлемесі формасында, яғни алты айда немесе жылына бір рет табыс әкелетін түрі;
• Дисконттық облигация – инвестор банктің облигацияны шығарушыдан номиналдық құнынан төменгі бағада сатып алып, оны өзінің құнымен қайта сату арасындағы айырма түрінде банкке табыс әкелетін түрі.

      Вексель – белгілі бір соманы алдын ала келісілген мерзімде және белгіленген жерде төлейтіндігі туралы борышқордың қарыздық міндеттемесі.

       Вексельдің екі түрі бар: жай және аудармалы.

• Жай вексель /соло/ - вексельді ұстаушыға вексельде көрсетілген соманы белгілі бір уақытта немесе талап етуге байланысты төлеу туралы вексель берушінің еш нәрсемен негізделмеген міндеттемесін сипаттайтын вексель.
• Аудармалы вексель /тррата/ -  вексельде көрсетілген соманы белгілі бір уақытта алғашқы вексельді ұстаушыға төлеу туралы үшінші бір тұлғаға вексель берушінің еш нәрсемен негізделмеген ұсынысын сипаттайтын вексель.

 

Кесте 1- Бағалы қағаздардың жіктелуі.

                            

                                               

                                             

                                                          

             

                                              

 
 
 
 

      
 
 
 
 
 

    

  

 

 1.2. Бағалы қағаздарды  шығару және олардың эмитенттері

    Шығаруы жөнінен бағалы қағаздар  нарықтық және нарықтан тыс  болып та екігк бөлінеді. Нарықтан тыс бағалы қағаздар әлеуметтік-нарықтық қатынсатардың дамуы негізінде пайда болған қағаздардың ерекше түрі. Оларға жинақ облигациялары, зейнетақы қорларының облигациялары, депозиттік (салым) облигациялары және сол сияқты жатады. Жинақ облигациялары негізінен жеке тұлғалар арасында орналастырылады. Бұл бағалы қағаздар қазіргі кезде АҚШ-та кең тараған. Зейнетақы қорларынын облигациялары және жеке зейнетақы облигациялары, оларға, мысалы, АҚШ-та біреуге жалданбай-ақ өзалдына қызмет істейтін адамдардың ақшасына шығарылған облигациялар жатады. Ал депозиттік облигациялар қысқа мерзімді, орта мерзімді, ұзақ мерзімдіболып үшке бөлініп,тек жергілікті басқару органдарына ғана сатылады. Бұл ұйымдар шамалы болса да табыс әкелетін, бірақ салық төлеуден босатылған өздерінің облигацияларын шығаруы мүмкін. Нарықтан тыс бағалы қағаздар әртүрлі қорларға немесе банктерге, оның ішінде шетел банктеріне және кәсіпорын, ұйымдарға салған капиталдан түскен табысты иемденуге құқық береді. Бұл бағалы қағаздарды шығыру шарты бойыша иемденуші – заңды немесе жеке тұлғалар – олардан басқа иемденушіге беруге құқығы жоқ. Сондықтан бұл қағаздар нарықта еркін айналымға түсе алмайды. Сонымен қатар, нарықтан тыс бағалы қағаздарға (мысалы, АҚШ-та және кейбір басқа елдерде тараған) басқа мемлекеттердің Орталық банктерінде орналастыру үшін шығарылуы кең өрістеген облигациялар жатады. Соңғы кездерде барлық дамыған елдерде нарықтан тыс бағалы қағаздарды шығаруды кеңейту және олардың түрлері мен санын көбейту тенденциялары байқалуда. Ал айналымға түсетін бағалы қағаздарды нарықтық бағалы қағаздар деп атайды. Бағалы қағаздар айналысы деп оларды сатып алу – сатуды заң жүзінде олардың иемденушісін өзгерту әрекеттерін айтады. Бағалы қағаздарды шығарып айналымға түсірушіні эмитент деп атайды.  

Кесте 2 - Бағалы қағаздарды шығарушылар 

 

 
 
 
 
 
 

                                                                                                                                                                                                                                                                                                                  

             

            

 

 

 

 
 
 

 

1.3. Бағалы қағаздар  нарығы – қаржы  нарығының құрамдас бөлігі

      Қазақстан Республикасынын жоспарлы  экономикадан түбегейлі жаңа, нарықтық, мемлекет реттейтін экономикаға өтуі елімізде қаржы нарығын және оның қызметін қамтамасыз ететін институттардың құрылуын талап етеді. Қаржы нарығы – мемлекеттің бүкіл ақша қорларынын жиынтығы. Бұл қорлар экономиканың әртүрлі субъектілерінің сұранысы мен ұсынысы әсерінен өзгеріп ардайым қозғалыста болады. Қазіргі кезде дүниежүзінде АҚШ-тың, Еуропа бірлестігі мен Жапонияның қаржы нарығы ең үлкен қорларды иемденуде. Ал Қазақстан Республикасының нарықтық экономикаға өтпелі кезеңінде оның қаржы нарығынын қоры мол, өз өркендеуіне жетеді деуге әзір ерте. Жалпы қаржы нарығы біріне-бірі байланысты және бірін-бірі толықтырып тұратын, бірақ әрқайсысы өз алдына қызмет жасайтын үш нарықтан тұрады.

   Соның үшіншісі, бағалы қағаздар нарығы.  Бұл нарықтың кейбір белгілері КСРО-дан қазан революциясына дейін болғанымен, соңғы 70 жыл бойы оның ешқандай өсу белгісі болған жоқ. Ал 90-шы жылдардын басында ТМД елдерінде, оның ішінде Қазақстанда басталған нарық қатынастары даму және одан әрі жетілу үшін белгілі бір уақыт қажет. Себебі, нарық меншік қатынастарын және мемлекет пен жергілікті басқару органдарының қаржы саясатын өзгертуден басталады. Айта кету керек, нарық ең бірінші меншікті жекеменшіктендіру және мемлекеттік кәсіпорындарды акцияландырудан басталады. Қазіргі кезде егемен жас мемлекеттер бюджет тапшылығын толтыру мақсатындабұрынғы үйренген әдіс – ақша белгілерін шығыарумен шұғылданбай, оның орнына мемлекеттік бағалы қағаздардын бірі  - қысқа мерзімді мемлекеттік вексельдерді (ГКО) шығарумен айналысуда. Жергілікті басқару органдары да дәл осы жолды пайдалануда. Бағалы қағаздар нарығы экономиканын кез-келген саласының өз қажетіне ақша қорын алуын жолашуда. Мысалы, акция шығарып осы қорды үнемі, яғни кәсіпорын жабылғанша пайдалануға болады, ал облигацияны шығару несиені банктен алудан тиімділеу жағдай жасайды. Бұл айтылғандар бағалы қағаздар нарығын өрістеуге мүмкіндік береді. Қаржы нарығында мемлекеттік үстемдікті жойған кезде, ол әкімшілік емес, тек экономикалық заңдардын әсерімен қызмет жасайды. Егер қаржы нарығы жеке меншікке негізделсе, әрине оның әкімшілік тәсілімен қызмет етуі мүмкін емес. Кәсіпорын мемлекеттік меншіктен акционерлік меншікке өткенде бүкіл табыстың салық төлегеннен кейін қалғаны өз меншігінде болады. Кәсіпорындар осы уақытша бос қаржысына коммерциялық банктердің төлейтін проценттік мөлшері нарық деңгейіне сай келгенде ғана есепшотта сақтайды. Сонымен, шаруашылықты экономикалық әдістермен жіргізу - өндірістің өсуін қамтамасыз етіп, қаржы қорларын көбейтіп, қоғамда әлеуметтік оң өзгерістердің болуының кепілі. 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 

             2 Тарау. Бағалы қағаздар нарығының қызмет ету жағдайына талдау

        2.1. Қазақстан Республикасында бағалы қағаздар нарғының пайда болуы

     Бағалы қағаздар нарығының кейбір  элементтері 20-шы жылдары КСРО-да  жаңа экономикалық саясат негізінде  болған. Ал қазіргі егемен Қазақстанда бағалы қағаздар нарығының алғашқы нұсқалары Кеңес одағы заңдары негізінде 90-жылдардың басынан бастап пайда бола бастады.

     Елде дамыған бағалы қағаздар  нарығы қалыптасуы үшін оның құрамдас бөліктері болуы қажет. Олар:

   сұраныс пен ұсыныс;

• делдалдар мен басқа қатысушылар;
• нарықтық инфрақұрылым яғни коммерциялық банктер, қор биржалары, инвестициялық институттаржәне с.с;
• нарықты реттейтің және өзін-өзі реттейтін жүйелер;

     Нарықтың осы құрамдас бөліктері  қазіргі уақытта негізінен құрылып болады. Бұл жөнінде елімізде экономикалық жүйені реформалануды тереңдету жолында қабылданған Қазақстанда мемлекеттік меншікті жекеменшіктендіру Ұлттық бағдарламасы бағалы қағаздар нарығының негізгі субъектілері – акционерлік қоғамдардың құрылуын тездетуде шешуші роль атқарады.

     Дегенмен, Қазақстан экономикасының  дағдарысы жағдайында толыққанды  бағалы қағаздар нарығы болуы  мүмкін емес. Бағалы қағаздар  нарығының даму деңгейі көп  жағдайда халықтың ел ауқатына  байланысты. Себебі бағалы қағаздарға  сұраныс халықтың тұрмысын айқындайды. Соңдықтан халықтың табысының өсуі – Қазақстанда бағалы қағаздар нарығыны дамуының басты шарты.

     Қазақстандағы бағалы қағаыздар  нарығының құрылымы және өтімдісі  қандай ? Республикада қалыптасқан  жағдай сипаттағанындай баағалы қағаздардың  көлемдісі және ең өтімдісі мемлекеттік қарыз міндеттемелері. Міндеттемелі қарыз нарығының ерекшелігі оған қатысушыларға байланысты:

     Біріншіден, мемлекеттік бағалы  қағаздардың эмитенті – Қаржы  Министрлігі;

     Екіншіден, Ұлттық банк – оның  (Қаржы министрлігінің) қаржы агенті (уәкілі), сонмен бірге мемлекеттік бағалы қағаздардың дилері. Дегенмен, бағалы қағаздар нарығына бұл қатысушылар мемлекеттік бағалы қағаздарды шығару мен оларды айналымға түсіру шарттарын анықтаушылар.