Банк өтімділігін басқару және талдау тәсілдері

  2- тарау.   Банк өтімділігін басқару және бағалау 

2.1. Банк өтімділігі  және оған ықпал  етуші факторлар 

    Өтімділік – банктің сенімділігін қамтамасыз ететін, оның қызметінің жалпы сипаттамалардың бірі.  (6: 87- беттер)

    Банк өнімділігі – бұл салымшылар мен қарыз берушілер алдында банктің өз міндеттемелерін уақытында және шығынсыз орындау қабілеттігі.

    Банктің міндеттемелерін нақты және потенциалды деп екіге бөлінеді. Банктің нақты міндеттемелері: талап ету депозиттері, таратылған банкаралық ресурстар, несие берушілердің қаражаттары түрінде банктің баланысында көрсетіледі. Ал, потенциалды немесе баланыстан тыс міндеттемелерге: банктен берген кепіл – хаттар, клиенттерге несие желілерін ашу , т.б. арқылы көрсетіледі.

    Егер коммерциялық банктің борыштық және қаржылық міндеттемелері уақтысында орындау үшін қолма – қол ақшалай қаражаттар мен басқа да өтімді активтері болып, сонымен қатар басқа көздерден қаражаттарды тез арада жұмылдыру мүмкіндігі жеткілікті болса онда, бұл өтімді банк болып табылады.

    Банк өтімділігі аталған барлық міндеттемелерді, сонымен бірге болашақта пайда болуы мүмкін міндет – темелерді уақытында орындауын сипаттайды. Міндеттемелерді орындау үшін кассадағы және корреспонденттік шоттардағы (Орталық банкте және басқа коммерциялық банктерде) қалдықтарымен сипатталатын банктік ақшалардың барлығы; қолма – қол ақшаға тез айналатын активтер; банкаралық нарықтан немесе Орталық банктен алынатын банкаралық несиелер сияқты қаражат көздері пайдаланды.

     Осы аталған қаражат көздерін пайдалану банк үшін шығыстарымен байланысты болмау керек. Мысалы, өтімді қаражаттардың көзі ретінде бағалы қағаздарды немесе басқа активтерді сату қалыпты тәртіпте алдын ала келісіп қойған шарттардың негізінде жүзеге асырылуы керек.

    Банк өтімділігі мынадай қызметтерді атқарады:

• депозиттерді алу мен несиелерге байланысты сұранысты қанағаттандыру;
• тиімділік тәуекелін азайту және банктің сенімділігін қамтамасыз ету;
• активтерді зиянсыз сату;
• таратылған қаражаттары бойынша төлей алмау тәуекелі үшін сыйақы мөлшерін шектеу

      Банк өтімділігінің екі формасы, яғни міндеттемелерді өз уақытында және шығынсыз орындалуы көптеген ішкі және сыртқы факторлардың ықпалымен анықталады.

     Ішкі факторлар қатарына мыналар  жатады:

• банк капиталының базасы;
• банк активтерінің сапасы;
• депозиттердің сапасы;
• сыртқы қаражат көздеріне орташа тәуелдігі;
• мерзімі бойынша активтер мен пассивтердің өзара сәйкестігі;
• сауатты менеджмент;
• банк жоғары дәрежелі беделі.

    Банк  капиталының базасы – бұл салымшылар қаражаттары мен депозиттеріне кепіл беретін және олардың мүдделерін қорғайтын меншікті  капиталдың жеткілікті мөлшерін сипаттайды. Меншікті капиталдың көзіне: жарғылық капитал және әр түрлі мақсаттар үшін бағытталған банктің басқа да қорлары жатады. Банктің меншікті капиталы неғұрлым жоғары болса, оның өтімділігі соғұрлым жоғары болады.

  Банк активтерінің сапалылығы мынадай төрт критерийлермен анықталады өтімділік, тәуекелдік, табыстылық пен диверсификация.

  Активтердің өтімділігі – бұл қарыз алушының міндеттемелерді өтеу немесе осы активтерді сату арқылы олардың қолма – қол ақшаларға айналу қабілеті.

  Активтердің өтімділік дәрежесі олардың айналымына байланысты. Ақшалай формадағы банктің активтері төлем қызметін орындауға бағытталған.

   Активтер тәуекелі критерийі,  олардың ақшалай формаға айналдыру  кезінде шығындарға ұшырау мүмкін  – дігін сипаттайды. Активтердің  тәуекел дәрежесі, олардың әр түрлі үшін ерекше көптеген факторлармен анықталады. Мысалы, ссудалық тәуекел қарыз алушының қаржылық жағдайына, қарыз көлеміне, беру мен өтеу тәртібіне, т.б. факторларға байланысты.

   Банк активтердің тәуекелі неғұрлым  жоғары болған сайын, банктің өтімділігі соғұрлым төмен болады.

  Активтердің  табыстылығының критерийі ретінде:  активтердің жұмыс жасау қабілеті, тиімділігі, яғни табысты әкелу  қабілеті, сонымен қатар банктің дамуы үшін қаражат көзін табу және банктің капитал базасын нығайту қабілеті. Табыстылық дәрежесі бойынша активтер: табыс әкелетін және табыс әкелмейтін болып екіге бөлінеді.

   Активтердің диверсификациясы критерийі  банктің ресурстарын әр түрлі  орналастыру аялары бойынша бөлу  дәрежесін сипаттайды. Активтерді  диверсификациялау көрсеткіштері мынадай: ресуртарды орналастыру бағыттары бойынша банк активтерінің құрылымы, объектілер мен субъектілері бойынша несиелік жұмсалымдардың құрлымы; бағалы қағаздар портфелінің құрылымы, валюталар құрылымы; корреспонденттік және несиелік қатынастарда болатын басқа банктердің құрлымдық құрамы. Активтер неғұрлым көп диверсификацияланса, соғұрлым банктің өтімділігі жоғары болады.

  Банк  өтімділігін анықтайтын фактор  – банктің депозиттік базасының  сапалылығы. Депозиттік базаны мерзімді  депозиттік және жинақ салымдары, есеп айырысу және ағымдағы шоттардағы қаражаттары ретінде банкте жинақталған заңды және жеке тұлғалардың қаражаттары құрайды. Депозиттердің сапалылығының басты критерийі олардың тұрақтылығын сипаттайды. Депозиттердің тұрақты бөлігі неғұрлым көп болса, банктің өтімділігі соғұрлым жоғары болады. Депозиттердің тұрақты бөлігінің көбеюі банктің өтімді активтерге мұқтаждығын азайтады. Талап етілгенге дейінгі дипозиттер жоғары тұрақтылыққа ие, өйткені бұл депозиттердің түрі сыйақы мөлшер – лемесіне байланыссыз. Банкте осы депозит түрінің көп болуы банктің қызмет етудің сапалылығы мен жылдамдығы, банктің клиентке жақын орналасуы сияқты факторларға байланысты. Ал, мерзімді және жинақ  депозиттеріндегі қалдықтары тұрақтылықтың төмен дәрежесіне ие, себебі оған банктің сыйақы мөлшерлемесі ықпал етеді.

  Банк  өтімділігі оның сыртқы қаражат  көздеріне, яғни банкаралық несиелерге  деген тәуелділігімен де сипатталады.  Банкаралық несие өтімді қаражаттарға деген қысқа мерзімді жетіспеушілікті жоя алады, бірақ осы несиенің жалпы тартылған ресурстардың құрамындағы үлесі жоғары болса, онда оның бизнес үшін өз базасының дамуы перспективаларының жоқтығын көрсетеді.

  Банк  активтері мен пассивтерінің  арасында мерзім мен сома бойынша  сәйкестілігі де банк өтімділігін  анықтайды. Банктің клиенттер  алдында міндеттемелерді орындауы  салымшылары берген ақша қаражаттарының  мерзімдері сәйкес болуын білдіреді.

  Менеджмент, яғни жалпы банктің қызметін және өтімділігін басқару жүйесі де банк өтімділігін анықтайтын ішкі факторлардың біріне жатады. Банкті басқару сапасы мыналармен анықталады:    

• банк саясатының болуы және оның мазмұны;
• стратегиялық және ағымдағы міндеттерді жоғары деңгейде шешуге мүмкіндік беретін банктің аймақтық ұйымдастыру құрылымы;
• банктің активтері мен пассивтерін басқару механизмі;
• әр түрлі процедуралардың нақты мазмұнын анықтау;
• білікті мамандардың болуы ;
• қажетті ақпарат базасының болуы;
• банк қызметін басқару жүйесінің ғылымилығы.

   Банктің беделі де банк өтімділігін  анықтайды. Жақсы беделі бар  банк депозиттік базасының тұрақтылығын  оңай қамтамасыз ете алады.

Оларға  мыналар жатады:              

• елдегі жалпы саяси және экономикалық жағдай;
• бағалы қағаздар нарығының дамуы;
• банкаралық несие нарығының дамуы;
• қайта қаржылындару жүйесін ұйымдастыру;
• Орталық банкінің қадағалау қызметінің тиімділігі. (21:  111- беттер)

Елдегі  жалпы саяси және экономикалық жағдай банк операцияларының дамуының және банк жүйесінің сәтті жұмыс істеуінің алғышарттарын қалыптастырады, банктер қызметінің экономикалық негізінің тұрақтылығын қамтамасыз етеді, банктерге деген отандық және шетелдік инвесторлардың сенімділігін арттырады. Осы аталған жағдайларсыз банктердің тұрақты депозиттік базаны құру, операциялардың рентабельдігінің сапалығын жоғары – латуы және басқару жүйесін жетілдіруі мүмкін емес.

  Бағалы  қағаздар нарығының дамуы өтімді  қаражаттар құрудың оңтайлы вариантын  қамтамасыз ете алады, себебі  көптеген шетел мемлекеттерінде банктің активтерін ақшалай қаражаттарға тез арада айналдыру жолы қор нарығының жұмысымен байланысты.

  Банкаралық  нарықтық дамуы уақытша бос  ақшалай ресурстарды банктер  арасында жылдам қайта бөлуге  көмектеседі. Банк өз өтімділігін  ұстап тұру үшін банкаралық нарықтан әр түрлі мерзімге, сонымен қатар бір күнге болсын, қаражаттарды тарта алады. Банкаралық нарықтан қаражаттарды тарату жылдамдығы жалпы қаржылық коъюкураға, банкаралық нарықтың ұйымдастырылуына және банктің беделіне байланысты.

  Орталық банкі коммерциялық банктерді қайта қаржыландыру жүйесі банктердің өтімді активтерін Орталық банктен алынған несиелер арқылы жабуға мүмкіндік береді.

  Орталық  банкінің қадағалау қызметінің  тиімділігі өтімділікті басқарудағы  коммерциялық банктер мен мемлекеттік қадағалау органы арасындағы қарым – қатынастың дәрежесін көрсетеді. Қазақстан Республикасы Ұлттық банкінің екінші деңгейдегі банктер үшін өтімділіктің белгілі бір нормативтерін белгілеуге мүмкіндігі бар. Көрсеткіштер банктің өтімділік жағдайын неғұрлым нақты көрсететін болса, соғұрлым банктің өзі және қадағалау органы өтімділікпен байланысты проблеманы уақтысында шешуге мүмкіндігі бар.

  Банктің  өтімділігі тұрақты өзгерісте  болатын көптеген факторларымен  анықталынатын банк қызметінің  сапасын сипаттайды. Сондықтан банктің өтімділігі бірте – бірте қалыптасатын және тұрақты факторлармен және әр түрлі тенденцияларымен сипатталатын динамикалық жағдайды білдіреді.

         
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 

2.2. Банк өтімділігін  басқару әдістері   

    

       Әлемдік банктік тәжірибеде өтімділікті басқару бірқатар әдістер арқылы жүзеге асырылады. Ондай әдістерге мыналар жатады:

1. «Қаражаттардың ортақ қоры» әдісі негізінде банк ресурстарының жалпы сомасын ресурстардың құралу көздеріне қарамастан, активтердің әр түрлі түрлеріне бөлу жатыр. Сызба түрінде бұл әдісті төмендегідей түрде көрсетуге болады.

      Осы әдісте қаражат өтімділігінің адекватты деңгейінің, яғни «табыстылық - өтімділік» арасындағы тепе – тендіктің сақталу шарт. Ең біріншіден, активтердің алғашқы резервтер тобында орналасатын қаражаттардың үлесі анықталады. Содан кейін банк қаражаттары активтердің екінші ретті резервтер тобына орналастырылады. Екінші ретті резервтер көлемі несиеге сұраныс пен салымдардың мөлшерімен анықталады, демек, олар неғұрлым көп болса, соғұрлым салымдар көлемі бойынша көп резервтер талап етіледі. Активтердің үшінші тобына, яғни клиенттерге қарызға орналастырылатын қаражаттардың үлкен үлес келеді. Ең соңғы активтердің тобына салыстырмалы түрде өтелу мерзімі ұзақ жоғары дәрежелі бағалы қағаздар жатады.

Қаражаттардың                                          Қаражаттардың             

көздері                                                         орналасуы

Талап ету                     Қаражат                 Алғаш резервтер

депозиттері                   тардың                  Екінші ретті

Мерзімді                       ортақ                      резервтер

депозиттер                     қоры                     Ссудалар

Акционерлік                                                Бағалы қағаздар

капитал мен резерв                                     Ғимараттар мен 

қорлар                                                           жабдықтар 

                 «Қаражаттардың ортақ қоры» әдісі