Компанияның дебиторлық борышын басқаруды жетілдіру

   КО  қатысушылардың жалпы жиналысныда  бекітілген ішкі кредит саясатының ережесімен байланысты КО қарыз операцияларын жүзеге асырады. КО қатысушыларға берілетін кредиттің барынша сомасы, кредиттендірудің шектемесі, кредиттің орнын жабу мен оның жағдайын қамтамасыз етуі мен оның мерзімі баяндалуы керек. Кредит тек қана КО қатысушыларға беріледі.

   Кредит  одақтастығы , ломбардтармен, ипотекалық компаниялар және өзге ұйымдармен жекелеген банкілік операция түрлерін жүзеге асыратындармен қатар кредиттендіру жүйесіндегі екінші деңгей болып саналады. Сонымен оның борышкерлері болып шағын және орта бизнес, сонымен қатар жеке тұлғалар есептеледі.

   Кредит жүйесіндегі үшінші деңгейдегі тек қана шағын кредитпен айналысатын, яғни өзара кредит қоғамының ұйымдарын құрайды.

                         1.3 Кредит серіктестігі (КС)

   Кредит  серіктестігі - коммерциялық ұйым болып саналады, жауапкершілігі шектеулі серіктестік ретінде ұйымдастыру-құқықты формасында қызметін жүзеге асырады.

   КС  мүліктері меншіктікке құқылы ретінде  өзінің иелігіне жатқызылады және міндетті салымдар есебінен, қатысушылардың қосымша  жарналарынан, КС алынған табыстарынан, Заң рұқсат ететін табыс көздерінен оның қаржысы қалыптасады. КС өзге заңды тұлғалардың жарғылық капиталына қатысуға рұқсат етілмейді.

   Кредит  серіктестіктерінің қатысушылары өкілдік, атқарушы және сот билігі органдарының, мемлекеттік кәсіпорындар мен ұйымдардың мемлекетке жататын жарғылық капиталдың елу пайыздан астамы, сонымен қатар оны тіркеген мемлекеттің заңдарына сәйкес офшорлық аймақта тіркелген компанияның мәртебесі бар заңды тұлғаны қоспағанда үш заңды және жеке тұлғадан аз болмауы керек (резиденттер мен резидент еместер).

   Кредит  серіктестігі ҚР аумағында және одан сыртқары жерде филиалдар, өкілдіктер мен еншілес серіктестіктер құруға құқы жоқ.

   Кредит  серіктестігі мыналарды жүзеге асыра  алады:

• Кассалық операциялар – қабылдау, қайта санау, ұсақтау, айырбастау, сұрыптау, монета мен банкнотты сақтау мен орау;
• Қарыз операциялар кредит серіктестігінің қатысушыларына ақшалай түрде кредиттер ұсыну;
• Аудару операциялары, ақша аудару бойынша кредит серіктестігінің тапсырмасын орындау;
• Сенімгерлік (трастовые) операциясы сенімгердің тапсырмасы бойынша (кредит серіктестігіне қатысушы) және ақшаны мүддеге сай басқару;
• Кредит серіктестігінің қатысушылары үшін клирингтік операциялар-алым, салыстырып тексеру, сұрыптаумен дәлелденген төлемдер, сонымен қатар олардың өзара есепке алуын және клиринг қатысушылары позициясын анықтау (кредит серіктестігі);
• Сейфтік операциялар – бағалы  қағаздарды клиенттің бағалы заттарымен құжаттарын сақтау үшін қызмет көрсету, үй-жай мен шкафтарды, сейф жәшіктерін жалға беру;
• Кредит серіктестігіне қатысушылардың заңды және жеке тұлғалардан депозиттер қабылдау;
• Кредит серіктестігіне қатысушылардың тапсырмасы бойынша олардың банкідегі шотымен есеп айырысуларын жүзеге асыру.

   Жоғарыда  аталған операциялармен қатар, Ұлттық банктің лицензиясы болған жағдайда кредит серіктестігі келесі операцияларды жүзеге асыруға құқылы:

• Факторингілік операциялар – төленбеген төлемді тәуекелдікке барумен қабылдаудың тауар сатып алушының төлем талаптарының құқығын сатып алу (қызмет көрсету, жұмыс);
• Форфейтинг операциялары – сатушыға айналымсыз келмейтін вексельді сатып алу жолымен тауарларды сатып алушы борышқорлық міндеттемесін өтеу (төлеу) (қызмет көрсету, жұмыс);
• Жалға берілген мүліктің келісімшарт күшінің барлық мерзімінде жалға берушінің жалға берілген мүлкіне меншіктік құқығының сақталуы (лизинг).

   КС  қатысушыларға кредит қамтамасыз етіліп немесе қамтамасыз етілмей берілуі  мүмкін. Кредиттің қайтарымын кепіл  мен кепілдеме беруші қамтамасыз ету мүмкін.

   Өздерінің қызметтерін  үйлестіру үшін, ұсынылатын жалпы мүдделерді қорғау, бірлескен жобаларды жүзеге асыру мен өзге де жалпы міндеттерді шешуде КС ассоцияция түрінде, кредит серіктестігінің бірлестігін, сонымен қатар бірлескен қызмет тыралы келісімшарттың негізінде,  консорциум құра алады.

   ҚР  қадағалау және реттеу жөніндегі  агенттігі КС міндетті пруденциялды нормативтің және лимит (шектеме) пен  басқа міндетті белгілейді. Сонымен  қатар ол нормативтер мен лимиттердің  орындалуын, формаларын, тәртібін кезеңдігін және қаржылық реттеуіш пен бухгалтерлік есептеме ұсынудың мезгілін белгілейді.

   2006 ж 1 қаңтарындағы мәлімен бойынша  Қазақстанда 80-нен астам кредит  серіктестігі жұмыс істейді, жиынтық  активтерінің мөлшері 10,0 млрд  теңгеден астам, міндеттемелері  – 5,0 млрд астам, баланс бойынша меншік капиталы – 5,0 млрд теңгеден астам.

   КС 2006 ж 1 қаңтарындағы құрылымының стандарт кредит үлесі – 84%, күмәнді кредиттер  – 15,9%, үмітсіздер – 0,1% 09райды7

   КС  алуан  түрлілігінің бірі ауыл шаруашылық кредит серіктестігі болып табылады (АКС). Олардың негізгі құрылтайшылары – ауыл шаруашылық кооперативтері, фермерлер, шаруа қожалықтары және т.б. АКС қызметіндегі басты бағыттары – ауыл шаруашылығына кредит-есеп айырысу үшін қызмет көрсетуге, мал сатып алу шағындарына, тұқым, тыңайтқыш, себу мен жинау жұмыстарына және т.б кредит беруге жәрдемдесу. АКС қызметінің негізгі операциясы – қысқа және орта мерзімді қарыздарды береді және салымдарды қабылдайды, сонымен қатар делдалдық қызметті де атқарады. (6) 
 
 

               ІІ тарау. Қор түрлері және қызметтері.

                                   2.1 Қор биржалары.

   Қаржылық  қолдауды қосқанда ресурстардың бөлінісі жаңа экономикалық шарттардың формасына  сәйкес экономикада қайта құруды міндет  етіп қойып отыр. Нарық  қатынасы дамыған елдерде қаржы  ресірстарын тиімді түрде қайта бөлу қор биржалары арқылы жүзеге асады.қор биржасы – құнды қағаздардың қалыпты айналымы  үшін қажетті жағдайлардың жұмысын қамтамасыз ететін ұйым. Қор биржасының барынша толық мәні экономикада төмендегідей қызметтерді орындау кезінде көрінеді:

• Қор нарығында биржалық делдалдармен  бағалы қағаздарды сату жолымен ауқытша жинақталған және қорланған еркін  ақшаларды жұмылдыру және шоғырландыру;
• Ел үкіметінің шығындар мен  өндірісті қаржыландыруы және кредиттендіруі;
• Жалған капиталдың қалыптасыу және ұсыныс  пен сұраныстың деңгейіндегі көрінетін бағаларды белгілец, құнды қағаздармен болатын операцияларды шоғырландыру.

   Қаржылық  ресурстарды қайта бөлу мен жұмылдыру, шоғырландыру процесінде қызмет етуші  қор биржасы экономиканың маңызды  буындарының бірі болып табылады. Ол қаржылық және өндірістік капиталдың арасындағы делдалы ретінде алға шығып және экономикалық дамудың қозғаушы бірден бір күші болып табылатын инвестициялық процеске ықпал жасайды

   Қор биржасы өзінің қызметін келесі принциптерге сай құрады:

• Брокер және клиентпен арадағы жеке сенімділік, өйткені биржадағы мәміле ауызша жасалып, кейін заңды түрде рәсімделеді;
• Биржада жасалатын барлық мәмілелер туралы жариялық пен ашықтық;
• Сауда мен есепке алу дәрежесін белгілеу жолымен қаржылық делдалдар қызметін аудитрлар мен қор биржасы әкімшілігі тарапынан қатаң реттеулер.

   Баға  белгілеуге рұқсат етілген құнды  қағаздары мен акционерлік қоғамның экономикалық жай-күйін биржа мұқиятназарда  ұстап отырады. Бейнелеп айтқанда қолын  осы компаниялардың қан тамырына қойып, тамыр соғысын қадағалап отырады. Ал қажет болған жағдайда (экономикалық жағдайының  шұғыл түрде нашарланғанда немесе тоқырағанда) бағалы қағаздарын тізімнен шығарып дели-стинг рәсімін қолдануы мүмкін.

   ТМД елдері қор биржасының тәжірибесінде  листинг рәсімі біртіндеп болса да еніп келе жатыр. Бағалы қағаздар инвесторлардың сеніміне кіруі қазіргі кезде маңызды мәселенің бірі. Себебі, кәсіпорындарды жаппай акционерлік қоғамға айналдыру алдында инвесторлардың салынғанжұмсалымдардың сенімділігіне кепілдеме беріп және бағалы қағаздар нарығындағы қаржылық күйреу тәуекелін азайту өте маңызды.

   Барлық  күрделі жағдайларда, инвестициялық  процестегі қор нарығының атқаратын  рөлі арта түседі. Бұл ең алдымен  кәсіпорындарды көптеп ( жаппай) акцияландырумен  байланысты. Өйткені олардың көп бөлігі қаржыландыру үшін күрделі қаржы ресурстарының салымын қажет етеді. Өндіріс пен инфрақұрылымдарға шетелдік инвестиция үшін, қор нарығы арқылы жүзеге асатын барынша қолайлы жағдайдың негізі жасалады.

   Сонымен қатар бюджеттен тыс түрлі  қорлар қалыптасады. Қаржының жинақталу  шамасына қарай олар құнды қағаздарға инвестиция жасайды. Осы және басқа  факторлар инвестиция үшін қаржыларды жинақтау ретінде қор нарығының  әоуетінің арту мүмкіндігінің салынуын көрсетеді.

   Қазақстандық  бағалы қағаздар нарығын келешектегі  дамуы үшін ресурстардың құрылу мәселесін  ғана қамтымай (материалдық база, адамдарды  оқыту, заң шығару ісін құру, ақпараттық және технологиялық базасы т.б.) бағалы қағаздар нарығын  ұзақ мерзімді дамытудың саясаты керек. Сонымен қатар нарыққа қарай жылжыған кезде туындайтын басқару мәселелері мен макроэкономикалық талдау шешімдері қажет.

   Соншама, осы бағдарламаның әрекеті мемлекеттік  шеңберде, оның қаржылық саясатында қалыптасатынын күту, әрине қиындау. Мемлекеттік қазыналық мүддесінің әлсіздігі мен оның құрылымдарының арасындағы қайшылықары бұл міндеттің шешілуіне мүмкіндік бермейді. Сондықтан, атап айтқанда  қаржылық тұрақтылыққа барынша толық жәрдемдесу үшін және республикада жаңа өндірістің кеңеюінің бастау алуы мен ұзақ мерзімді биржалық мүдделерінің,  брокерлік фирмалардың және т.б келісім әрекеттерін қамтитын жаңадан құрылып жатқан бағалы қағаздар нарығының стратегиясына кәсіби қатысушылар бірлестіктерінің дербес өнімдерінің маңызы зор. (11) 
 
 
 
 
 
 
 
 

                        2.2. Инвестициялық қорлар

   7 шілде 2004 ж ҚР «Инвестициялық  қорлар туралы» №576-11 заңына сәкес  инвестициялық үлестік жарна  немесе акционерлік қоры (ИҚ) құрылған  болатын.

   ҚР-да инвестициялық қордың 2 түрі бар:

1. Акционерлік инвестициялық қор (АИҚ);
2. Үлестік жарна инвестициялық қоры (ҮЖИҚ); олар келесі формада болуы мүмкін: ашық, аралық немесе жабық.

   Ашық  ҮЖИҚ ҚР «инвестициялық қорлар туралы»  заңында белгіленген тәртіп пен  шарт негізінде компания басқарушысынан оның үлестік жарна иесіне үлестік жарнасын сатып алуды талап ететін құқықты ұсынады. Осы инвестициялық қордың (ИҚ) ережесіне сай 2 аптада 1 рет ал ҮЖИҚ аралығында – ұзартпай жылына 1 рет сатып алуды ұсынылады. Жабық ҮЖИҚ оның үлес жарнасының иеленушісіне осы қордың үлес жарнасын иеленушісінен жалпы жиналысына қатысу құқығын табыс етеді. Сонымен қатар қордың қарастырылған ережесімен үлес жарнасы бойынша және шарт тәртібінде дивиденттерді алуды ұсынады.

   Жабық түрдегі ҮЖИҚ үлес жарнасын иеленушіге өзіне жататын үлес жарнасын компания басқарушысынан сатып алуды талап етуге құқы жоқ.

   ИҚ  инвестициялық қызметі лицензиясының  бар кезінде дербес АИҚ инвестицияларының  немесе осы қордағы жарналық  үлесті иеленушілердің  немесе басқарушы  компания қоры акционерлерінің табыс  алу мақсатының жинақталуымен анықталады.

   Басқарушы компания – бағалы қағаздар нарығында кәсіби қатысушы, инвестициялық қоржынды лицензияның негізінде басқаруға және ИҚ активтерін сенімгерлікпен басқарып жүзеге асырушы.

   Инвестициялық деклорация – ИҚ активтеріне қатысты инвестициялық қызметтің шектеу және мақсатын, стратегиясын сақтандыру шарттарын және қор активтерін әртараптандыратын инвестициялық объектілер тізбесін анықтайтын құжат.

   Инвестициялық кіріс (табыс) – олардың инвестициялар нәтижесінде алынған ақша түріндегі ИҚ активтерінің өсімі.

1. Инвестициялық акционерлік қор (ИАҚ) ҚР «Инвестициялық қорлартуралы» белгіленген заңның талаптарына сәйкес жинақтау мен инвестициялаудың айрықша қызмет түрі болып табылатын  акционерлік қоғам. Сонымен қатар, осы қоғам акционерлері енгізген оның  инвестициялық декларациясын, ақшасын және оның акциясын, осындай инвестициялаудың алынған нәтижесінде төлейді.

   АИҚ жоғарыда көрсетілген өзге қызметті іске асыруға, «алтын акцияны» енгізуге, еншілес ұйым құруға, жай акциядан басқадай қаржылық құралдарын шығарып және орналастыруға құқығы жоқ.

   Офшорлық  аймақта тіркелген заңды тұлғалар, осы компаниямен келісімшарт  жасасқан басқарушы компания, тіркеуші мен кастодиян ИҚ құрылтайшысы немесе акционері бола алмайды.

   Басқарушы компания, кастодиян мен тіркеуші өзара байланыста болмауы керек.

   АМҚ жарғысында ҚР «Инвистициялық қорлар туралы» Заңнын белгіленген талаптары  мен оның  оның инвестициялық декларациясының шартына сәйкес  инвестициялау қызметі ИҚ-дың айрықша түрі болып табылатыны, АИҚ органдарын ұстаудағы шығынның ең көп мөлшері, түрлері мен тәртібі инвестициялық декларацияда белгіленуі керек.(8)

   АИҚ ақшалары тек қана ұлттық валютаның  ақшасымен төленеді. Оларды орналастыру  кезінде акциялардың жарым жартылай төлемдеріне жол берілмейді.