Кәсіпорыннын фирмаішілік жоспарлауын уйымдастыру

     Жоспарлау басқару функцияларының ең бастысы  болып табылады. Шет елдік мамандардың  анықтауы бойынша фирманың ішкі жұмыстарын жоспарлау жүйесінде шешім қабылдау фирманың тиімді жұмыс істеуін және болашақта дамуын қамтамасыз етеді. 20-шы жылдары ірі концерндер фирманың ішкі жұмыстарын жоспарлауға аса  зор көңіл бөлді. Бұл кезенде  ірі монополистік бірлестіктер бірыңғай жоспарсыз өмір сүре алмай қалды. Екінші дүниежүзілік соғыстан кейін де мұндай қажеттілік одан әрі қатты сезіле бастады. Мұның негізгі себебі ғылым мен техника жаналықтарына және басқада проблемаларға тығыз байланысты болды. Ғылыми-техникалық прогресс кезеңінде өндірістің жаңа салалары дами бастады. Есептеуіш машиналар өндірісі қаулап дами бастағандықтан, электрондық есептеуіш машиналардың пайда болуы фирманың ішкі жұмыстарын жоспарлауға үлкен өзгерістер еңгізе бастады. Электронды техникалық машинамен бірге жаңаша математикалық әдістер қолданыла бастады. Мұның бәрі жоспарлауды жоғары деңгейге көтерді. Шет елдік кәсіпорындар өз жұмыстарын жоспарлау үшін арнаулы машиналар, техникалар, ақпараттарды қолданды. Қазіргі кезенде ірі өндірістік кәсіпорындар өз жұмыстарын ұзақ мерзімге жоспарлайтын болды. Фирманың ішкі жұмыстарын жоспарлаудың мәні оның негізгі мақсаттарымен анықталды:

• Өзгертулер мен аңықсыздықты бодырмау;
• Негізгі міндеттерге ерекше назар аудару;
• Экономикалық тиімділікке жету және бақылауды күшейту;

 
 
 
 
 
 

Нарықтық экономикадағы кәсіпорын.....

  

 

  

 

  

  

 

 

  

 
 
 
 
 
 

Фирманың ішкі жұмыстарын жоспарлаудың жалпы сызбасы

              Жоспарды әзірлеу кезінде оның тиімділігін арттыру үшін мынадай қағидаларға суйенеді:

• Бейімділіе (икемділік) қағидасы;
• Жоспарды орындау үрдісіне өзгерістер еңгізу қағидасы;
• Ұтымдылық қағидасы;

 

           Әрине, қандай бір жақсы жасалған жоспар болсада оның құрамында түсініктіз элементтер мен қателіктер болуы мүмкін. Сондықтан жоспар өндірістік жағдайларға икемді болуы қажет. Жоспардың икемді болуы күтілмеген жағдайларға жоғалтулар мен кері факторладың әсерін  төмендетеді. Бейімділік (икемділік)қағидасы деп жоспардын бағытын өндірістік жағдайларға байланысты өзгерте алу мүмкіндігін айтады. Мұндай жағдайда тәуекелділікке байланысты шығындар да аз болады. Икемділік қағидасы  белгілі бір оның шектеріне байланысты жүзеге асырылады;

1. Жоспарға толық сенімділік болмай шешім қабылдау көз-жұмбайлылық деп атауға болады;
2. Жоспар өте қымбат болса шығындарды азайту үшін икемді жоспарға өтуді қамтамасыз етуге болады;
3. Жоспарды орындау кезінде оның икемді болуы көп қиыншылықтарға әкеліп соғатын болса, онда икемділік қағидасы өз мағынасын жояды.

           Өндірісте кездесетін өзгерістерге  жоспарға түзетулер мен толықтырулар  еңгізіледі:

           Жоспардың ұтымды варианттарын (жолдарын) анықтау қағидасы үш бағытта  жүргізіледі:

1. Күрделі қаржының ең тиімді варианттарын анықтау, перспективалы  жоспардың негізгі көрсеткішіне күрделі қаржының құрылымы мен көлемі жататын жағдайда;
2. Өндіріс үшін тиімді құрал-жабдықтардың ұтымды варианттарын анықтап алу;
3. Сатылып алынатын шикізат пен материалдардың көлемі кәсіпорынның өнім көлемін арттыратын жағдайда.

 

Фирмаішілік жоспарлау элементтері  мен кезеңдері 

           Фирманың ішкі жұмыстарын жоспарлаудың негізгі элементтеріне мыналар жатады:

1. Болжау;
2. Мақсатты анықтау (міндет коя білу);
3. Жоспарға түзету еңгізу;
4. Бюджетті құрау;
5. Жоспарды нақтылау.

               Болжау. Болжаудың құралына жеке салалардағы эканомиканы, жеке аймақтардың даму перспективасын оқып үйрену жатады. Соның негізінде компаниялар мен жеке бөлімшелер өзінің міндеттері мен мақсаттарын анықтайды. Болжау-фирманың нарықтық стратегиясы мен маркетинг жұмыстарына тығыз байланысты болады.

            Міндеттерді қоя білу. Болжау жасаудың негізінде жалпы мндеттер анықталады. Олардың жуық уақыттары белгіленеді. Ресурстар мен қамтамасыз ету мүмкіншіліктері анықталады.

            Жоспарды түзету. Жоспардың бағдарламасы жасалу кезінде оның орындалу мерзімдріне түзетулер еңгізіледі. Бағдарламаның жеке сатылары бойынша шикізат пен материалдармен жабдақтаушылардың, өндірістік және өнім өткізу операцияларының арасындағы байланыс анықталады.

           Бюджетті құрау. Бюджет дегеніміз-ақшамен есептелінген жоспар, кірістер мен шығыстар балансы және натуралдық шамадағы кәсіпорынның дүние-мүлкі жатады. Бюджеттің негізгі түрлеріне мыналар жатады: кірістер мен шығыстар сметасы, материал шығындарының сметасы, күрделі қаржы сметасы, кассалық бюджет және тағы басқалар. Сонымен бірге әрбір операцияға жауапты адамдардың функциялары анықталады.

         Жоспарға түзету еңгізу және оны нақтылау. Жоспарға түзетулер еңгізу және жоспарды нақтылау жүргізілгеннен кейін жоспарды жүзеге асыру басталады. Түзетулер кәсіпорында болатын отын, энергия, шикізат пен материалдардың уақытылы келіп түсінуіне байланысты еңгізіледі. Түзетулер еңгізуді негізінен әкімшілік жүргізеді. Түзетулер мен жоспарды нақтылау табыстын мөлшеріне де байланысты болады.  

        Жоспарлаудың кезеңдері: Жоспарлау үрдісі үш кезеңнен тұрады:

1. Стратегиялық  мәселелрді  талдау;
2. Фирма болашағын болжау  және міндеттерді анықтау;
3. Дамудын утымды вариантн таңдау:

 

          Бірінші кезеңде фирма жұмыс  істейтін нарық талданады.

Талдау екі жакты  болады:

1. Нарықтық ортада фирма қызметінің оңтайлы сәттерін ойластыруы керек;
2. Нарықтық ортадағы фирма қызметінің кемшіліктері қарастырылады.

        Фирма нарықта өз орның табу  кезіңде әр түрлі кездейсоқ  проблемаларды кездестіруі мүмкін: тұтынушылардың талабының өзгеруі, ғылым мен техниканың жаңа жетістіктерінің еңгізілуі, нарықтын өзгеруі және бәсекелестердің стратегиясының өзгеруі, қаржы қиыншылықтары тууы мүмкін. Осы мәселерді шешкеннен кейін келесі кезеңге өтуге болады.

        Екінші кезеңде фирманың күшті  және әлсіз жақтары жөніңде  каталог жасалынады. Бұл каталогта  нарықтық орта жөніңдегі өзгерістер  еңгізіледі. Осы каталогтың көмегімен  қол жеткізуге болатын мақсаттар  анықталады.

        Үшінші кезеңде жасалынған каталогтың  негізінде фирманың дамуының барлық материалдық және ұйымдастырушылық құралдары анықталынып, сөйтіп үш негізгі көрсеткіш талданады.

1. Фирманың нарқтағы орны;
2. Фирманың қайсы сала мен шаруашылық секторына жататындығы;
3. Өндірістік бағдарламаның ассартименттік құрылымы.

        Бұл кезең ең күрделі кезеңге жатады. Себебі алдыңғы екі кезеңнің ақпараттық негізінде тлдау жасалынып, фирманың дамуының ұтымды варианты анықталынады. 

 

 

Жоспарлаудың  түрлері  

Жаспарлаудың үш түрі бар:

1. Ұзақ мерзімді жоспарлау;
2. Орташа мерзімді жоспарлау;
3. Қысқа мерзімді жоспарлау.

 

        Фирмаішілік жоспарлаудың негізгі  мақсаттарына мынадай көрсеткіштерді  анықтау жатады:

1. Сату көлемі;
2. Тауарлық масса;
3. Табыс;
4. Фирманың нарықтағы үлесі.

 

         Әлемдік тәжірибеде ұзақ мерзімді жоспарлау кең қолдалынады және оның құрамына орташа және қысқа мерзімдік жоспарлар кіреді. Жапонияда компаниялардың 70-80 % ұзақ мерзімді жоспарлаумен айналысады. Ұзақ мерзімді жоспар үш жылдық және бес жылдық мерзімге жасалынады. Ұзақ мерзімді жоспарда компанияның, фирманың ұзақ уақыттағы  стратегиялық мақсаттары анықталынады және оны компанияның басшылары дайындайды. Бұл жоспарда өндірістің кеңею варианттары, шығындардың азаюы, табысты арттыру жолдары қарастырылады.

          Орта мерзімдік жоспар ұзақ  мерзімдік  жоспарға қарағанда  нақты мақсаттар мен сандық  сипаттамалар берумен ерекшелінеді. Бұл жоспар екі немесе үш  жылға жасалынады. Орта мерзімдік  жоспарда ресурстарды бөлу негізгі орын алады. Орта мерзімдік жоспар үш кезеңнен тұрады.

1. Әрбір бөлімше өзінің мәліметтері негізінде дамудың болжамын жасайды;
2. Болжамдар салыстырылады және олардың арасындағы айырмашылықтар анықталынады;
3. Дамудың жалпы ценарийі дайындалынып, ол жоғары басшыларға ұсынылады

 

         Қысқа мерзімді жоспар бір  жылға, жарты жылға, бір айға  әзірленеді. Бір жылдық жоспар  мынадай бөлімдердн тұрады:

1. Өнім өндіру мен өткізуді жоспарлау;
2. Материалдық-техникалық жабдықтау жоспары
3. Күрделі қаржыны жоспарлау;
4. Еңбек ақы мен мамандарды жоспарлау;
5. Толық өзіндік құн, табыс пен табыстылықты жоспарлау;
6. Қаржыны жоспарлау және т.б.

 

Қысқа мерзімдік жоспарда серіктестіктер мен жабдықтаушылардың  арасындағы байланысты нығайту жөніңдгі мәселелер келісіледі. Айлық жоспар екі кезеннен тұрады:

1. Жоспарлаудан екі ай бұрын өндірілетін өнімнің көлемі мен модификациясы анықталынады;
2. Толықтырылған жоспар әзірленіледі.

 

 

   

       
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 

Фирма экономикасының теориялары. 

1.1. Фирма  стратегиясының теориясы және оның шаруашылықты жүргізудегі негізгі ережесі.

"Фирма" –  көп профилді өндіріс. Мысалы, Италия фирмасы "Фиат" тек қана автомобиль шыгарып коймайды, теңіз кемелерін және т.б. шығарады.