Жобаны жер бетіне көшіру сызбасын жасау

 

 

 

 

 

 

 

 

 

Жобаны жер бетіне көшіру сызбасын жасау

                Шаруашылық орталығын анықтау

 

 

 

 

 

 

 

 

                                                   Орал - 2013

 

 

Қолданбалы  немесе инженерлік геодезия іздеулер, құрылыстар мен инженерлік ғимараттарды салу және пайдалану, жабдыктарды құрастыру, сонымен қатар еліміздің табиғат байлықтарын пайдалану кезінде атқарылатын геодезиялық жұмыстардың әдістерін зерттеумен айналысады. Қолданбалы геодезияда геодезиялық әдістері кең пайдаланылады, ал кейбір жағдайларда оны өз тәсілдері мен құралдары арқылы шешеді.

Геодезияның шаруашылықтың түрлі салаларында  практикалық маңызы зор. Мысалы, геодезиялық  олшеулер жолдар, каналдар, жер асты құрылыстары (метро, кабельдер, құбырлар), әуе желілері (электрлік беріліс, байланыс желілер) трассаларын белгілеу кезінде, пайдалы қазба кен орындарын  барлау және игеру кездерінде кең  қолданылады. Геодезия жерді орналастыруда, жерді құрғату мен суландыруда, орман шаруашылығын жүргізу кезінде  қолданылады. Карта әскери істе белгілі  бір жерді зерттеу, оның бетіне әскери жағдайды бейнелеп түсіру, әскери операцияларға  талдау жасау және тағы да басқалары  үшін пайдаланылады. Қазіргі кезде "ОР5" спутниктік нави-гация жүйесінің  пайда болуына байланысты жер  бетіндегі нүктелердің үш өлшемді  координаталарын анықтау тез  және жоғары долдікпен орындалатын  болды. Геодезиялық түсірулерді  жүргізу мақсатымен жетілдірілген  электрондық тахеометрлер, сандық нивелирлер, лазерлік рулеткалар және тағы да басқалары шығарыла бастады. Осыған орай геодезия ғылымында инженерлік-геодезиялық жұмыстарды жургізудің технологиясы мен әдістері біршама езгеруде. Геодезияның, картографияның, аэротүсірудің, электрониканыц және ғарыш геодезиясының соңғы жетістіктері инженерлік объектілерді жобалаудың, салудың және пайдаланудың автоматтандырылған жүйесінің жаңа технологиясын жасауға және оған өтуге мүмкіндік тудыруда

Жоба — жасалуға, қайта құрылуға, қалпына келтірілуге, салынуға тиісті кәсіпорындар мен ғимараттардың, қондырғылар мен жабдықтардың, аппараттардың, т.б. макеттері, есептеулері және принципті дәлелдері көрсетілген техникалық құжаттар жиынтығы. Жобаны ғылыми тұрғыда дайындау үшін жобалық тапсырма беріледі де, сол бойынша есептеу жүргізіліп, Жоба қамтитын мәселелер тұтас шешім табады. Кәсіпорындарды жобалауға тапсырма берілгенде нарықтық экономика жағдайына сәйкес жаңа құрылыстың немесе қайта құрудың тиімділігі ескеріле отырып, техникалық-экономикалық дәлелдерге сүйенеді. Жобалық тапсырмада мынадай негізгі сипаттамалар: үкіметтің тиісті қаулысы, құрылыс салынатын аудан, шығарылатын өнім мен кәсіпорынның өндірістік қуаты, шикізатпен, отынмен, газбен, электр энергиясымен, сумен, т.б. қамтамасыз ететін көздер мен әдістер, өндірісті белгілі бір өнім түрлерін шығаруға ыңғайлау, құрылыстың аяқталу мезгілі және оның кейбір жеке бөліктерінің іске қосылуы, жұмсалатын қаражат мөлшері, өзіндік құн көрсеткіштері, болашақта ұлғайту мүмкіндіктері, т.б. мәліметтер түгел көрсетілуге тиіс.^[1][2][3]

 

 

Топографиялық түсіріс- жер беті бөлікшесінің жергілікті заттары мен бедерін шартты белгілермен қағазда белгіленген масштабта бейнелеу мақсатымен жүргізілетін далалық және камералық жұмыстар кешені. Топографиялық түсіріс ортогональді проекцияда 1:100 000 және одан ірірек масштабтарда жасалады. Мемлекеттік геодезиялық пландық және биіктік тораптар пункттері Топографиялық түсірістің пландық және биіктік негізі болады. Топографиялық түсіріске қамтылатын шаралар: түсіру торабын құру; аэрофотосуреттерді далалық дайындау және оларды анықтау ісін жүргізу; геодезиялық пункттерден және түсіру желісі нүктелерінен жергілікті жердегі заттардың орындарын анықтау және оларды шартты белгілермен планшетке түсіру масштабына сәйкес дәлдікпен және толықтығымен салу; жергілікті жердің бедерін горизонтальдармен бейнелеу; елді мекендердің, өзендердің, көлдердің, шатқалдардың және т.б. өз атауларын анықтау; картада көрсетілетін жергілікті жердегі кейбір нысандардың сипаттамаларын: өзендердің ағыс жылдамдығын және терендігін, көпірлердің жүккөтергіштігін, ағаш түрін, батпақтан өтпелерді және т.б. тиісті ұйымдардан білу немесе тікелей анықтау. Топографиялық түсіріс аэрофототопографиялық, мензулалық және фототеодолиттік түрлерге бөлінеді. Аэрофототопографиялық түсіріс кезінде аталған жұмыстардың біршамасы фотограмметриялық аспаптарда камералық жағдайда орындалады. Топографиялық түсіріс нәтижелерінің планшеттері түсіріс масштабында шығарылатын топографиялық карталарды жасаудың түпнұсқасы немесе ұсақ масштабтағы картаны жасау үшін негізгі материал болады. Инженерлік құрылыстар үшін орындалатын тахеометриялық және теодолиттік түсірістер инженерлік геодезия саласына жатады.^[1]

Топографиялық түсіру (Топографическая съемка) — жергілікті жердің жоспары мен топографиялық картасын жасау кезіндегі орындалатын жұмыс кешені. Түсіру желісінің дамуы (тірек нуктелерінің жоспарлы және биіктік қалпын анықтау); егжей-тегжейлі түсіру (жергілікті жердің элементтері мен объектілерінің жоспарлы қалпы мен биіктігін анықтау, жергілікті жер объектілерінің өз атауларын, олардың сандық және сапалық. сипаттарын белгілеу, топографиялық шартты белгілермен түсіру немесе кұру түпнұскасын сызу. Топографиялық түсіру түрлері аэрофототопографиялық, мензулалық, тахеөметриялық, жер үсті фотографиялық түсіру. Аэрофототопографиялық түсіру — аспаптар көмегімен жергілікті жерді аэрофотоға түсіру — топографиялық түсірудің негізгі түрі.

Аэрофототопографиялық түсіру стереотопографиялық немесе аралас әдіс бойынша анықталады. Стереотопографиялық  өдісті жергілікті жердің барлық элементтері  камералы фотограмметриялық аспаптарда құрылады; аралас әдісте картаның контурлы бөлімі аэрофототүсіру арқылы, ал жер  бедері мензулалы түсіру төсіддері  арқылы құрыладық. Аэрофототопографиялық  түсіру 1:10 000 — 1: 100 000 масштабтағы топографиялық  карталар жасау кезінде қолданылады.^[

 

 

 

 

 

 

Жобаны жер бетіне түсіру үшін жұмыс сызбасы жасалады. Жер  пайдаланушылықтар мен жер иеліктерінің межелері мемлекеттік геодезиялық  торабымен байланысты.

Жерге орналастыру жобасы мен схемасында көзделген шаралар  мұқият экономикалық және экологиялық  тұрғыдан дәлелденеді. Жобаны жан-жақты  негіздеу жөніндегі агро-экономикалық, инженерлік-экономикалық және сметалық-қаражаттық есептер мен графикалық бәлігіне қатысты құжаттар жалпы жоба-сметалық құжаттаманы құрайды. Осылардың арасында жобалық план негізгі құжат болып саналады. Бұнда жер пайдаланушылықтардың, жеке меншіктегі учаскілердің, өндірістік бөлімшелердің жер алқаптарының ауданы, орналасуы, межелері, сонмен қатар жолдар, каналдар және басқа сызықтық контурлар, яғни жобамен ұсынылған территориялық реттестірудің бүкіл элементтері көрсетіледі. Демек, жобалық план экономикалық жағынан тиімді, территориялық реттестіру формаларының жалпы графикалық сипаттамасы болып табылады.

Планнан басқа, жобаны жер  бетіне түсіру мақсатымен жұмыс сызбалары жасалады. Қалған құжаттардың керектігі арнайы әдістемелік нұсқаулармен анықталып отырады. Жерді рекультивациялауға (қалпына келтіруге) немесе алаптарды жақсартуға қатысты жоба бөліктерін толық жүзеге асыру үшін, әрбір жұмыс түрі бойынша сметалық-қаражаттық есептер жүргізіле отырып, арнайы жұмыс сызбасы жасалады.

Жобаның жазба бөлігі (түсініктеме) агроэкономикалық негіздеу мен сметалық-қаражаттық есептер енеді. Сонымен бірге бұнда жобаны құқықтық тұрғыдан рәсімдеу материалдары қамтылады. Бұл бөлектің соңында жобаның жоспарлаған тиімділігін сипаттайтын техникалық-экономикалық және экономикалық көрсеткіштер келтіріледі.

Жерге орналастырулық жобалаудың принциптері – оның алдында қойылған мақсат-міндеттердің сипатына қарай туындайды. Жалпы алғанда, жобалауды мынадай бірқатар қағидаларды ескере отырып жүргізген қажетті:

• жерге орналастыру міндеттерін орындау барысында республика заңдарын қатаң сақтау;
• территорияны аймақтау материалдарын пайдалану;
• жерге орналастыру объектілерінің табиғи, экономикалық, әлеуметтік және экологиялық жағдайлары мен жердің кеңістік қасиеттерін мұқият ескеріп отыру;
• бүкіл халық шаруашылығының мұқтаждықтарын ескере отырып, ауылшаруашылығының жерге деген приоритетін сақтау;
• қала мен ауыл арасындағы маңызды әлеуметтік және мәдени-тұрмыстық айырмашылықтары жою, ауыл тұрғындарының тұрмыс деңгейін көтеру;
• ауылшаруашылқ бірлестіктердің, кәсіпорындардың, кооперативтердің, шаруа қожалықтарының, сонымен бірге жеке меншік қосалқы шаруашылықтардың жер иеліктері мен жер пайдаланушылықтарын жетілдіре отырып, олардың тұрақтылығын қамтамсыз ету;

осы принцептерге сәйкес жерге  орналастыруды жобалаудың алдына бір  қатар жеке талаптар қойылады. Солардың ішінде:

• ауылшаруашылығы емес мұқтаждықтарға жердің жұмсалуын барынша шектеу және жердің әрбір учаскілерінің пайдалануымен үнемі жақсартып отыру;
• жобалық шараларды жер иеліктерінің қаржы мүмкіншілктеріне егіншілікке және мал шаруашылығына еңбекті ұйымдастырудың прогрессивті формаларын енгізуге қолайлы жағдайдар жасау;
• топырақ эрозиясын тоқтау және оның салдарын жою, сонымен қатар жерге теріс әсер ететін басқа да табиғи және антропогендік құбылыстарға қарсы бағытталған шараларды жобалық ұсыныстарда қамтып отыру;
• жобалық міндеттерде жерді тиімді пайдалануға және қорғауға қатысты басқа да инженерлік шаралармен (жерді мелиорациялау, рекультивациялау, жақсарту, территорияны жабдықтау және т.б.) кешенді және өзара байланысты түрде жүзеге асыру;
• жер кадастры, жерді бағалау және көптеген іздестіру жұмыстары мен зерттеулер арқылы алынған мәліметтерді барынша толық пайдалану;

Атап өткен жалпы принциптер мен талаптардан жерге орналастыруды  жобалаудың мынадай ең басты 5 түрлі  принциптері туындайды.

1) Жобалық ұсыныстардың  экономикалық, экологиялық және  әлеуметтік тиімлідігін қамтамасыз  ету. Әрбір жобалық шешім экономикалық  жағынан жан-жақты негізделуге  тиісті. Ондай негіздеу ретінде,  қазіргі жағдаймен салыстыра  отырып, ұсынылған шараларды жүзеге  асыру нәтежиесінде, жердің пайдалануын  жақсартудан алынатын қосымша  өнімді есептеу болып табылады. Осымен қатар, жобада қазіргі  экономикалық және әлеуметік  талаптарға сай қажетті шаралар  кешені әрқашанда ескерілге тиісті.

2) жердің ысырапты пайдалануын,  тиімсіз шаруашылықтық іс-әрекететерден  және жағымсыз табиғи құбылыстардан  қорғалуын қамтамасыз ету. Әрбір  жобалық шешімдер құқықық тұрғыдан  міндетті түрде дәлелді болуға  тиісті. Жердің әрбір учаскісі  әрі қарай пайдалану жөніндегі  ұсыныстар, топырақтың құнарлылығын  сақтауға және арттыруға, мәдени  агроландшарфтарды дамуына арналаған  нормативтік актілермен негізделуге  тиісті.

3) жобалық мақсат-міндеттердің  кешенді түрде жүзеге асырылуын  ескерту. Жобаның құрам бөліктері  мен элементтері бір-бірімен,  сондай-ақ жерді пайдалану және  жақсарту жөніндегі болжау, жоспарлау  және жобалау жұмыстарының қорытындыларымен, жермен үзілмес байланыстағы  өндірістік құрылымдарының орналасуымен  өзара сәйкесті болуға тиісті. Мұндайларға, ең бірінші кезекте,  облыстық, аудандық жерге орналастыру  схемалары, жерді бағалық аймақтау  материалдары, әр түрлі мелиорациялау,  жол құрылысы жөніндегі және  тағы да басқа құжаттар жатады.

4) жобалауда аймақтық  табиғи-экономикалық ерекшеліктерді  ескеріп отыру. Жобалау процесінде  табиғи-ауылшаруашылқ аудандау жөніндегі  материалдарды, жобалау объектісі  орналасқан аймақтық табиғи-экономикалық  жағдайларын, сонымен бірге жердің  кеңістік қасиеттерін барынша  толығырақ ескерген жөн. Ол  үшін жер кадастры мәліметтері  мен әр түрлі зерттеу және  іздестіру материалдарын кеңінен  пайдаланған жөн.

5) жерді нарықтық механизм  объектісіне қосатын, қазіргі  кездегі жер құқықтық қатынастарды  есепке алу. 

 

Мемлекеттік жерлердің нысаналы мақсатына сәйкес жер қорын үлестіруді, әр түрлі  шаруашылық субъектілерінің жеке жер  учаскілеріне иелік етуге, пайдалануға  құқық беруді жүзеге асырады. Осы  іс-қимылдарды орындау барысында  шаруашылықаралық жерге ораластыру арқылы жаңа жер пайдаланушылықтар  мен жеке меншік жер иеліктері  құралады.

Жердің  тікелей пайдалануын заң негізінде  жер пайдаланушылар мен жер иелері, яғни азаматтар мен заңды тұлғалар (мемлекеттік, кооперативтік, қоғамдық кәсіпорындар мен ұйымдар) жүзеге асырады. Демек, шаруашылық аралық жерге орналастыру  жер иеліктері мен жер пайдаланушылықтар  жүйесін құру арқылы жерді үлестіруді жүзеге асыратын мемлекет құралы болып  табылады.

Жер иелігі және жер пайдаланушылық ұғымдары бір  мағына емес, өткені олардың құқықтық та, экономикалық та мәні әр түрлі. Егер де «жер иелігі» ұғымы азаматтар  мен заңды тұлға\ларға жеке меншікке, яғни иеленуге, пайдалануға және еркін  билік етуге берілген (сатып алынған) жер учаскісін білдірсе, «жер пайдаланушылық»  ұғымы бұл сондайларға тұрақты  немесе уақытша пайдалануға бөлінген жер үлесі. Демек, оны сату, сыйға  тарту, мұраға қалдыру және тағы басқа  осы тәріздес іс-әрекеттерге бару заңсыз деп танылады.

Экономикалық  мағынада «жер пайдаланушылық» және «жер иелігі» терминдері шаруашылық жүргізу формасы мен процесін білдіреді, өндірісті жүргізу объектісі  болып табылады.

Құқықтық тұрғыдан алғанда «жер пайдаланушылық» ұғымы бұл жерді пайдалану түрлері мен мерзімін, формалары мен шарттарын және т.б. қамтиды. Ол ақыл және ақысыз, алғашқы және қайтара немесе уақытша болуы мүмкін.

Сонымен, жер иелігі мен жер пайдаланушылық бұл азаматтарға, заңды тұлғаларға жеке меншікке немесе пайдалануға нысаналытүрде  бөлінген, нақты межелері мен тұрғын орны белгіленген, көлемі анықталған және құқықтық тұрғыдан рәсімделген жер  учаскісі.

Алғашқы жер пайдаланушылықтар жерді және жер пайдалану құқығын тікелей мемлекеттен немесе жер иеленушіден сол құқықты оқшаулау тәртібімен алған шаруашылықтардың, кәсіпорындардың, ұйымдардың, мекемелердің немесе азаматтардың жер учаскілері.