Лекции по "Стратегическому менеджменту"

 

8.2 Өндiрiстiк  стратегиялар

Өндірісте стратегиялық шешiмдер түсінігі және түрлерi. Өндiрiстiк стратегия - бұл кәсiпорындарың өнiмдерiн жасау және сату бойынша нақты іс-әрекеттердің ұзақ мерзiмдi бағдарламасы. Өндiрiс саласындағы стратегиялық шешiмдер келесi бағыттар бойынша қабылданады:

• өндiрiс қуаттарын шоғырландыру;

• өндiрiстегi қызметкерлер құрамын қолдану;

• өндiрiс ұйымдарын  дамыту;

• өнiм сапасын  басқару;

• өндiрiстiк  инфрақұрылымды дамыту;

• жабдықтаушылармен  және басқа да кооперациялар бойынша  әрiптестермен өзара қатынастарды ұйымдастыру;

• өндiрiсті басқару.

Өндiрiстiң  негiзгi стратегиясы. Бұл стратегияның мән жұмыс күші мен шығарылатын өнiм көлемiнiң өндiрiстік қуаттарының тепе-теңдiктi сақтауынан тұрады. Негiзгi стратегияның құрастыруында есепке алынады:

• өндiрiстiк үрдісінің техникалық деңгей және құрал-жабдықтарды модернизациялау мүмкiндiгi;
• біліктілік әлеует және өндiрiстiк үрдістің еңбек ресурстарымен қамтамасыз етілу  деңгейi;
• құрал-жабдықтардың тез қайта өнделуiнiң мүмкiндiктерi және де құрылымның, өндiрiстiк тапсырыстардың орындалу мерзiмі мен көлемінің өзгеру мүмкіндіктерімен сабақтас басқа да қажетті іс-әрекеттер.

Өндiрiстiң негiзгi стратегияларының үш баламасын ерекшелейдi:

1. Сұранысты  толық қанағаттандыру - кәсiпорын  өнім көлемін нарықтың талабына  сәйкес. Мұнымен өнiмнiң қорлары  минималды, ал оның өндiрiсiне кететін шығындар, шығарылатын өнім көлемінің үнемі өзгертіліп отыруынан тәуелді жоғары болуы мүмкін.

2. Сұраныстың  орташа деңгейi бойынша өнiмнiң  өндiрiсi - сұраныстың азаюынан өнiм  қорларының жинақталуы және осы  жинақтаулар есебінен нарықтың өскен қажеттiліктерін қанағаттандыру.

3. Сұраныстың  төменгi деңгейi бойынша өнiмнiң өндiрiсi (түңiлген адамның стратегиясы)  – нарықтағы тауарлар жетiспеушiлiгін  бәсекелес немесе әріптес кәсiпорындар  өндiреді.

Өндiрiстi орналастыру стратегиясы. Бұл стратегия фирама iшiндегi мамандандыру мен кооперациясы дамыған iрi кәсiпорындар үшiн дайындалады. Орналастыру стратегияларын дайындауда экономикалық, әлеуметтік және географиялық факторлар есепке алынады, соның ішінде негізгілері:

•  филиалдың  алшақтылығы және соған сабақтас көлiк шығындары;

• білікті жұмысшы  күшiнің бар болуы;

• шикiзат көздері  мен өткiзу нарықтарының бар болуы;

• аймақтық басшымен ұсынылатын экономикалық жеңiлдiктер.

Өндiрiстi ұйымдастыру стратегиясы. Өндiрiстi ұйымдастыру стратегиясын өңдеудегі қазiргi тәсілдердің салыстырмалы ерекшелiгi – «тұтынушыларға бағытталу» қажеттiлiгiнiң мойындалуында. Тұтынушыға бағытталған өндіріс ұйымдарын дамыту стратегиясы төмендегiше анықталады: өнімді жеткізу мерзімі, сапасы, ассортименті және шығарылу көлемі, осы тауарларды келешек қолданушылардың қажеттiктерiн болжау арқылы белгіленеді, жеткізу қажетті көлемде және белгіленген уақытта жүзеге асырылады.

Өндiрiстi ұйымдастыру  стратегиясы келесідей 3 бағдарламаларды  өңдеу және орындау арқылы жүзеге асырылады.

1. Өндiрiсті синхронизациялау бағдарламасы тұтынушы сұранысының өзгерiсіне жедел еліктейтін өндірістік жүйелердің ұйымдары бойынша іс-әрекеттер жиынтығын анықтайды. Бұл жағдайда өнімнің номенклатурасы, көлемі және жасау мерзiмдерi тапсырыс берушiлермен анықталады;  өндiрiстің монтажымен синхрондалу (бiр уақыттағы) және комлектілеушілер түсетін өндіріспен синхрондалу қамтамасыз етiледi. 
   Осы бағдарлама келесi міндеттердің шешілуін болжамдай ды: жеке кезеңдер және жұмыстардың синхронизациясының әдiстерiнiн анықтау; синхрондалынған өндiрiс ұйымдарының формалары мен ережелерiн анықтау, стратегиялық баламаларды қалыптастырып, оларды жасау.
2. Кәсiпорындағы материалдық ағындарды басқару бағдарламасы материалдық ағындарды басқарудың біріктірілген жүйесін қалыптастыру бойынша  өзара байланысты жұмыстардың кешенiн сипаттайды. Оның iске асырылуы өндiрiсті басқару мен ұйымдастыруға логистикалық тәсілді қалыптастыруын; қағидалардың дәлелденуін және өндiрiстiк логистика жүйелерін өңдеуiн; функцияларды анықтау мен өнімдерді өндіру және өткізу, материалдарды сатып алу сатыларын қамтитын материалдық ағындарды тура басқару жүйелерінің дайындалуын болжамдайды.
3. Өндiрiстiң ұйымдық икемділігін жоғарылату бағдарламасы икемді өндірісті қалыптастырумен байланысты ұйымдық-техникалық және экономикалық шешімдерді белгілеу мен өзара байланыстыру бойынша іс-әрекеттердің жиынтығын сипаттайды. Осы бағдарламаларды өңдеу жүйелердің икемділігін арттыру бойынша шараларды жүзеге асыру жөнінде шешімдер қабылдау процессімен байланысты және келесілерді жорамалдайды: ұйымдастыру икемділігінің негiзгi формалары мен оны жоғарылату бағыттарын анықтау; жүйелердің икемділігін жоспарлауға, талдауға және бағалауға қатысты әдістемелік тәсілдерді дайындау.

 

№ 20 дәріс

 

8.3 НИОКР  стратегиясы

НИОКР-дағы стратегиялық шешiмдердiң түрлерi. НИОКР стратегиясы - бұл жаңа өнiм мен өндiрiс технологиясын  жасаумен байланысты нақты іс-әрекеттердің ұзақ мерзiмдi бағдарламасы. Осы бағыт  бойынша келесi  стратегиялық қызметтердiң  құрамаларын ерекшелейдi:

1.Технологиялық болжау және жоспарлау. Технологиялық болжам сыртқы ортаны талдаудың бір бөлшегi болып саналады; ол шамаланған технологиялық трендтер, жаңа ашылымдар, сондай-ақ инновациялық «сілкініс» туралы мәлiметтер бередi.  Ғылыми-техникалық даму жоспары бар ықыласын өндірістің технологиялық дайындығына, тәжірибелік-конструкторлық әзірлемелерге, iшкі ғылыми зерттеулерде ресурстардың бөлінуiне  шоғырландырады.

2. НИОКР құрылымы. НИОКР функционалдық стратегиян  жасау кезінде келесідей инновациялық  жұмыстардың бағыттарын бөлген дұрыс:  а) меншiктi НИОКРлардың толық көлемде өткiзілуінiң аралығындағы ең тиiмдi қатынастарды анықтау және кәсіпорынның жаңа техникалық саясаттың өткiзілуi үшiн лицензиялар, ноу-хау, патенттер сатып алумен байланысты  фирама аралық ынтымақтастыққа қатысуын  анықтау; ә) ғылыми-зерттеу және тәжірибелік-конструкторлық жұмыстардың қажетті көлемін анықтау; б) нарыққа әсер ету деңгейі бойынша НИОКР сыныптамасы (жаңа нарықтарға шығу және қазіргі өндіріс үшiн НИОКР).

3. НИОКР басқару.  Кез келген стратегияның iске асырылуы басқарудың  баламалы жүйесiн жасауды талап етедi. НИОКР ерекшелiк санында келесiлерді атауға болатын, инновациялық процесстерді басқару жүйесiне айрықша талаптар қояды: біліктілікті потенциалды тиiмдi қолдану; жұмыстардың мерзімінде және тиiмдi орындалуын қатал бақылаудың бар болуы мен тез қайта құру мүмкiндiгі.

НИОКРдың негiзгi стратегиялары. НИОКР шабуылдық  стратегиясы - қарқынды өсу және диверсификация стратегияларын жүзеге асыру  үшiн  жаңа технологиялық шешiмдердi өңдеуге  бағытталған. НИОКР қорғаныс стратегиясы кәсіпорынның бәсекелестік ұстанымын сақтауға бағытталған. Ол өзінде, қысқа және орта мерзімде бәсекелестік күрестің табысты жүргiзуiн жақсарту бойынша технологиялық шешiмдерді қамтиды.

Лицензиялау немесе жұтып алатын стратегия - НИОКР барысында басқа кәсіпорындардың алған ең күшті ғылыми-техникалық нәтижелерін қолдану есебінен, жеке бәсекелестік ұстанымын жақсарту мүмкіндігін иемденуге негізделген. Қарақшы стратегия НИОКР саласында кәсiпорынның негізгі құзыретіне бағытталған және де бастапқы енгізу сатысында жоғары пайда алуға мүмкіндік береді. Ұзақ мерзімді болашақта бұл стратегия  шабуылдық болып қалыптасса ғана  табысты болып өнедi.

 

8.4 Бәсекелестiк  маркетинг стратегиясы

Бәсеке болмаған жағдайда компаниямен ұсынылатын тауарлар мен қызмет көрсету деңгейлері қанағаттанарлықтай болуы мүмкін, бірақ тамаша бола алмайды, өйткені тұтынушылардың толық қанағаттануы мен өз шығындарын төмендету арасында таңдау кезінде, фирмалар артықшылықты соңғысынан көреді.  Яғни тұтынушылардың таңдау мүмкіндігі жоқ, ал шығындарды қысқарту - бұл өндірушілердің қол жетімді нәтижесі. Осылайша бәсеке тек тұтынушының өзіне ғана пайдалы.

Компаниялар маркетингілік  стратегияны дайындауда күшті және әлсіз жақтарды ескеру қажет. Компанияның  табыстылығының критериі  - бәсекелестерден асып түсу және сатып алушының қажеттілігін жақсылап қанағаттандыру.

Ұйымның бәсекелестiк  стратегиясы бәсекелестiк артықшылықтарға  қол жеткізуге бағытталған.

Бәсекелестік  жағдайлардың бес типі бар:

1.Дау-жанжал  – бәсекелестерден арылу мақсатымен жүргізілетін агрессивті саясатты сипаттайды. Мысалы, British Airways және TWA фирмалары әуе тасымалдаудың бағасын төмендетпен болған Laker Airlines компаниясымен сәтті біріккен күресін айтуға болады. Кейіннен British Airways фирмасы Virgin Atlantic компаниясына қарсы жалақор компанияны ұйымдастыра отырып, барынша беделін түсіруге тырысты.

2. Бәсеке –  нарықтың көлемін ұлғайту немесе  сондағы өзіңнің үлесіңді арттыру,  табысты өсіру немесе өткізуді  жылдамдату жолдары арқылы бәсекелестермен салыстыру бойынша фирма қызметінің тиімділігін арттыру мақсатын иеленеді. Бәсекелестер арасындағы жарыста агрессия тек белгілі бір шеңберде орын алуы мүмкін, өйткені нақты стратегияны таңдау кезінде бәсекелестердің реакциясын көре білу қажет.  Бәсекелестер – нарық ойыншылары және де олар ережеге сәйкес оның тұрақтылығын бұзбауға және сала құрылымына зиян келтірмеуге тырысады. Бәсекелестер бағалар арасындағы тартыстың, саланың ұзақмерзімді табыстылығын төмендетуге алып келетінін түсінгендіктен , бәсекелестер мұндай тартыстан бас тартуға тырысады.

3. Қатар өмір  сүру әдетте 3типке бөлінеді:

• нарық секторлары, шекаралары нақты бөлінбегендіктен, фирмалар нарықтың басқа қатысушыларын бәсекелестер деп есептемейді (мысалы, қауырсынан әзірленген автоқаламды өндірушілер ювелир тарапынан бәсекені елемеуі мүмкін, егер де соңғысы нарыққа емес, сол өнімді өндіруге бағдарланатын болса);
• компаниялар нарықтың түрлі сегментінде қызмет еткендіктен, олар бәсекелестер болып есептелмейді;
• фирмалар қарсыласының аумағына көзі түсуі мүмкін (мысалы, географиялық аймақ, жеке таңбасы, нарық сегменті немесе өндірістік технология)

4. Ынтымақтастық  – бұл екі немесе одан көп  фирмалардың бар мәселелерді  шешу және жаңа мүмкіндіктерді  сәтті пайдалану үшін өз ресурстары  мен білімдерін бірігіп қолдану формасы. Осындай ынтымақтастық формаларының бірі – стратегиялық одақтың құрылуы болып табылады. Стратегиялық одақ – бұл НИОКР-ға бақылауды ортақ орындау немесе лицензиялық келісімдер жасау, ортақ кәсіпорындар құру жолымен біріктірілетін фирмалар. Стратегиялық одақтар фирмаларға ұзақ уақыт бойы бәсекелестік артықшылықтарын сақтауға мүмкіндік береді. Ірі көлемдегі кәсіпорындар артықшылықтың негізгі көзі немесе көптеген мәселелердің себебі болып табылатын қазіргі әлем нарығында, ынтымақтастық бәсекелестік тәртіптің негізгі түрі болып табылады. 

5. Жасырын келісім  – нарықтағы бәсекелестерді ығыстыру  мақсатында құрылған фирмалар  арасындағы келісім. Мысалы, 70 ж.  мұнай дағдарысынан кейін 23 көшбасшы  еуропалық химиялық компаниялар  бағаны төмендету есебінен қандайда бір фирманың нарықтағы үлесін ұлғайту мүмкіндіктерін шектеу үшін өткізуге сәйкес квоталар жөнінде өзара келісіп алды. Сатып алушыларға арзан мәміле жасасуға мүмкіндік бермейтін тіркелінген бағалар анықталынды. Жасырын келісім мынадай ұлттық нарықтарда жиі орын алады: жеткізушілер саны өте аз, өнім бағасы көтере сатып алушының шығынынан көп емес бөлікті құрайды, халықаралық сауда жоғары таривтік тосқауылдармен немесе тасымалдауға тыйым салынатын баждармен шектеледі, ал көтере сатып алушы тауарды соңғы тұтынушыларға сату кезінде тауарға жоғары баға қоюға мүмкіндігі бар. Бірқатар мемлекеттерде (АҚШ) бәсекелестерді ығыстыруға бағытталған жасырын келісім заңмен қудаланады (мысалы, 1911 жылы Д.Ж.Рокфеллердің мұнай империясын соттық тәртіпте бөліп-бөліп жіберу).

 

№ 21 дәріс

 

8.5 Тұрақты  даму стратегиясы

XX ғасырда адам  өмiрiнің барлық салаларында iрi  өзгерістер орын алды, соның iшiнде:

- демографиялық  өзгерiстер: егер 1900 жылға әлем тұрғыны  1.6 миллиардқа жетсе,  ХХ ғасырдың  соңына қарай ол 6,5 млрд. адамға жақындады, яғни тек қана бiр жүз жылдықтың өзінде (адам баласының дамуының барлық кезеңімен салыстыру бойынша) 4 есеге өсті;  
   - әлемдiк экономиканың өсуi: әлемде қазiр бiр жұмыс күнiне қаншама тауарлар мен қызметтер өндірілуде, ал мұндай өндіру көлемі 1900 жылдары толық бір жыл аралығын қамтыған болатын;

- саяси өзгерiстер: ұлы империялардың күйреуi, либералды  экономикаға және плюралистік  азаматтық қоғамға өтуі, авторитарлық  және тоталитарлық жүйелердiң  бiртiндеп жоғалуы;

- қиратушы соғыстардың  тоқтатылуы: ядролық қаруды жасау, әскери және интеграциялық одақтар құру (НАТО, Еуроодақ, ГАТТ/ДСҰ) , ірі соғыстар экономикалық тиiмсіз екенін түсіну;