1991 – 2001 жылдардағы Қазақстан Республикасының әлеуметтік - экономикалық дамуының көрінісі

Деректер: (5,57-б.)

1993 ж қаңтарында шұғыл антидағдарыстық  іс – шаралар және әлеуметтік  – эконмикалық реформаларды тереңдету  жайындағы бағдарлама бекітілді.  Бағдарламаның негізгі міндеті  рыноктық инфрақұрылымды және  қоғамдық, ұдайы өндірістің барлық  салаларында бәсекелестік ортаны  қалыптастыру деп жарияланды.

Бағдарлама, барлығынан бұрын, мемлекет меншігіннен алу және жекешелендіру  концепциясына қатысты түзетулер  енгізді. Қазақстан Республикасы үкіметі  кәсіпорындарды, газ кендері мен  стратегиялық маңызды салаларды  тездетіп сату үлкен қателік деп  тапты, сондықтан да жекешелендіру  бағдарламасына стихиялы түрде емес, мемлекет тарапынан қатал бақылау  орнату арқылы жүргізу ұсынылды.

Қазақстанның экономикалық саясаты  осы кезеңде мынадай принциптермен  жүргізілді.

1) Өндірістің бәсекелестік рыноктық  өзіндік реттеу мен мемлекет  тарапынан экономикалық дамудың  негізгі параметрлік макроэкономикалық  реттеу синтезіне негізделген  әлеуметтік – нысаналық аралас  экономика құру;

2) Ұлттық кәсіпкерліктің барлық  түрлеріне,оның ішінде әсіресе,  материалдық табыс өндіретін,  қызмет көрсету, транспорт және  бөлшек сауда салаларындағы   жеке меншік түріне қолдау  көрсету; 

3) Өндірістің құрылымдық қайта  құрылуына негізделген «жылдам  экономикалық даму стратегиясын»   жүзеге асыру; отын – энергетикалық  және металлургиялық комплекстерге  бірінші кезектілік жүйесін, азық  – түлік және халық тұтыну  тауарлары рыноктарын дамыту, тұрғын  үй мәселесін шешу;

4) Мемелекетаралық байланыстарды  – бірінші кезекте ТМД елдерімен,  Батыспен, Қиыр Шығыс мемлекеттерімен  және Түрік – Азиалық әлем  елдерімен қатынаста, экономикалық  – саяси серіктес таңдауда  пргматизм ұстанымын сақтау. (22,31-б.)

 А) 1993-1997 жж эконмикалық реформалар

Қазақстанда сапалы экономикалық қайта  құрулардың жаңа кезеңі 1993 жылы қарашада ұлттық валюта – теңгенің енгізілуімен, жүйелі қайта құрулар және тұрақты  кредиттер бағдарламасы шеңберінде халықаралық қаржы ұйымдарының  кең көлемде көмегін тартумен басталды.

Бұл кезең өзіндік макроэкономикалық  саясаттың жүргізілуімен, салық  салу, бюджеттік және банктық жүйелерде, сыртқы экономикалық әрекеттестікте, оның ішінде шетел капиталын және кедендік істерді тартуда нормативтік  құқықтық база құрумен, рыноктарды және нарықтық инфрақұрылымдарды дамытумен  сипатталады.

Алайда, 1994 жылдың орта тұсына дейін  Қазақстан үкіметі қабылдаған бағытты  іске асыруда орынсыздық және шегіністік көрсетті. Бірінші кезекте бұл  бүкіл 1994 жыл бойына созылған бағаларды  либералдандыру процессіне қатысты  болды.

Әрі қарай  либералдандыру және сыртқы экономикалық байланыстардағы сапалылықты  өсіру мақсатында Қазақстан Үкіметі  мынадай шешім қабылдады:

• 1994 жылдың басында либералдандыруға ұсынылған тауарлар тізімі маңызды түрде қысқартылды;
• экспорттық квота 1993 жылы белгіленген 25 атаудан 1994 жылы 7 атауға дейін төмендетілді (27,49-б.). Квоталар шикізаттарға ғана сақталды.
• Экспорттық және импорттық пошлиналар мөлшері төмендетілді, осы салықтар салынатын тауарлар түрі қысқартылды, экспорттық салықтарды валюталық төлеу жойылды, бұл жағдай тауарлардың экспорты мен мипортына дем берді, олардың құрылымын жақсарта түсті;
• 1994 ж 1 қаңтарда аукциондық, валюталық рынокта сатылуға міндетті валюталық табыстың пайызы 50 пайызға дейін өсірілді (27,50-б.) және барлық экспорттық түсімдердің республикаға қайтарылу тәртібі енгізілді де бұл жағдай капиталдың кемуін қысқартты.

Алайда, менің ойымша, 1992-1994 жж үкіметтің  сыртқы экономикалық қатынасына қатысты  қабылданған шешімдері, көбіне қарама – қайшылықты және жеткілікті дәрежеде сапалы болмады. Оның салдарынан өнімдердің экспортына мемлекеттік компаниялардың монополиясы түрінде сыртқы саудаға  мемлекеттің тікелей қатысуы  маңызды болып қала берді; жеке кәсіпорындарға кедендік және салықтық жеңілдіктердің берілуі сыртқы экономикалық байланысқа (СЭБ) қатысушыларды тең емес жағдайға дұшар етті; экспортты лицензиялау және квоталау түрінде реттеу ұлттық валютаның іс жүзіндегі айырбас бағамын айқындауға ммүкіндік бермеді, ТМД елдерімен саудадағы көптеген мәселелердің реттелмеуі сауда байланыстарының тарылуына, бартерлік операциялардың кеңейюіне (1994 жылы 30 пайыз экспорттық және 14,2 пайыз импорттық заттар тікелей тауар айырбасы тәртібінде жүзеге асырылды) алып келді. (29,  54-б.)

1994 жылы шілдеде кезекті антидағыдарыстық  бағдарлама қабылданды, оның басты  мақсаты 1995 жылдың соңына қарай  макроэкономикалық тұрақтандыру  және жүйелі институтционалдық  қайта құрулар жасау болып  табылды. Аталмыш бағдарламаны  жүзеге асыру бұрынғыға қарағанда  дәйектірек және мақсаттырақ  жүргізілді (әсіресе ақша – кредиттік  және бюджеттік саясатты қатал  жүргізуге байланысты).

Дәл осы кезеңде, Қазақстанның ұлттық Банкі (ҚҰБ) ақша саясатын жүзеге асыруда, басты назарын, инфляцияны төмендетуді  қамтамасыз ететін ақша массасын сандық көлемде басқаруға, сондай – ақ өндірістің әрі қарай дамуы үшін айырбас  бағамының тұрақтылығын қамтамасыз етуге шоғырландырды. Қайта қаржыландыру мөлшері инфляцияның іс жүзіндегі  қарқынына байланысты анықталынды, ал мемлекеттік қүнды қағаздар мөлшері  аукциондарда белгіленді. Кредиттік  ресурстарды орналастыруда аукциондар арқылы жүргізілді. Екінші дәрежедегі банкілерге резервтік талаптарды белгілеу де реттеу икемдірек жүргізілді.

Антиинфляциялық қатал саясат жүргізудің нәтижесінде қаржы тұрақтылығындағы алғашқы жетістікке , тұтыну бағасы индексін 1992 ж 3061 пайыз деп, 1997 ж 111 пайызға  дейін жеткізуге ( 3 –кесте) тенгенің валюталық бағамын тұрақтандыруға, бюджеттің дефецитін азайтуға (1997 – 3,7 пайыз ЖІӨ - нің) (45, 39-б), өндірістің экспортқа бейімделген салаларындағы  өндірісті тұрақтандыруға және біршама  жандандыруға қол жеткізілді .(4 –кесте).

4 - кесте

1993-1997 жылдар аралығындағы  өнеркәсіп өндірісі 

көлемінің динамикасы

Деректер: (45,362-б.)

Реформалардың екінші кезеңінің басты  нәтижесі принципиалды жаңа экономикалық ахуал болды, оның нәтижесінде әкімшілік  – командалық экономиканы рыноктық экономикаға трансформациялау процессі өзгертілген сипатқа ие болды. Негізгі  жүйелік қайта құрулардың арасында мыналарды бөліп қарауға болады:

• Экономиканың либералдандырылуы. Шаруашылық өмірдегі мемлекеттік түрлердің қысқартылуы, СЭБ либералдандырылуы, шетелдік капитал үшін елдің ашылуы, салыстырмалы түрде тұрақты валюталық режимнің қалыптастырлуы. Мемлекет өзінің қажеттіліктерін қанағаттандыру үшін форвардтық, фъючерлік және т.б келісім түрлерін қолданып биржалық сауданы дамыта отырып, басқа да субъектілермен ішкі және сыртқы рыноктарда тең шарттар жағдайында өзара қатынас жасауды бастады. Еркін баға белгілеу және олардың құрылымын қалыптастыру принциптерін іс жүзінде асыру басталды, онда мемлекеттік реттеу механизмі өкімдер мен қызмет көрсету түрлерінің шектеулі түрлеріне сақталды, баға ұсыныс пен сұраныс талаптарына жауап беретін болды.
• Жалпы экономикалық ортаны өзгерткен, жекеменшік секторы басым конукладты экономика негіздері қалыптасты. Рыногқа бейімделген шаруашылық құрылымдарының дамуы шын мәнінде жағдайлардың жасалынуына, конукладты экономика негіздерінің қалыптасуы мен кеңейуіне, сапалы және жауапекршілікті жекеменшік иелерінің қалыптасуына бастама жасалынды. Шығындарымен кең көлемді жекешелендіру процессі аяқталынуға жақын қалды. Мемлекетсіздендіру және жекешелендірудің алдыңғы кезеңдерінің заңды салдары ретінде, осы кезеңдегі мемлекет мүлкін жекешелендіру және қацта құру кәсіпорындарды қайта ұйымдастыру және демонополизаиялау бағдарламасы жүзеге асырылуымен эконмикада дамыған жеке меншік секторының қалыптасуы, тәртіптің рыноктық моделіне бейімделген. Сапалы жеке меншік иесінің пайда болуы, сондай – ақ ұсақ және орта бизнестегі кәсіпкерліктің дамуы, сапалы рыноктық бәсеке үшін база мен қажетті жағдайлардың кеңейюі басталды (1991 жылы басталған жекешелендірудің нәтижесінде 1996 жылдың соңына қарай жекешелендірілген кәсіпорындар мен обьектілер саны 20,2 мың болды, оның ішінде өнеркәсіпте – 1,7; ауыл шаруушылығындп – 2,5, құрылыста – 0,8; транспортта – 0,9; сауда мен тамақ кәсіпорындарында – 7,1; тұрғындарға тұрмыстық қызмет көрсету мен тұрғын үй коммуналдық шаруашылықтарында – 28,8) [45,356-б.]
• Рыноктық экономика және инфрақұрылым институттарының дамуы шаруашылық жүргізуші субъекттерге қызмет көрсететін, олардың шығарған өнісдерін өткізуге, т.б көмектесетін құрамында банктер жүйесі, инвестициялық және сақтандыру компаниялары, биржалар, аудиторлық фирмалар және т.б бар рыноктық инфрақұрылымының негіздері құрылды. (1996 ж соңына қарай республикада жұмыс істейтін банктер саны 101 [45,360-б.] Еңбек, капитал және тауарлар рыноктарындағы қатынастарды реттейтін заңдар жетілдірілді. Сауданың, қаржы – кредиттік және рыноктық эконмикалық басқа да институттарының дамуы республиканың өндірістік потенциаоына құрылымында өзгеріске ұшыратты, онда қызмет көрсету саласының үлес салмағы жүйелі т.рде өсе түсті (қызмет көрсету саласының ЖІӨ құрылымындағы үлесі 1993ж 40,2 пайыз болса, 1997ж 57,5 пайызды құрады [23,153-б.];
• Салыстырмалы түрде тең салмақты тұтыну рыногының құрылуы. Қазақстанның экономикалық жүйесінің тарнсформациялануы аз уақыт ішінде сұраныс пен ұсынысты теңестіруге және де тұтыну рыногында белгілі бір теңдікке қол жеткізуге мүмкінлік берді. Тұтынуға арналған тауарлардың көпшілігі бойынша ұсыныстар төлеу сұраныстың төлем қабілетінен асып түсе бастады. Бұл факт, менің ойымша импорттың интенсивті түрде өсуінен, тұрғындардың жиған қорының құнсыздануынан, өндірістердің тоқтап, тұтыну бағаларының өсуінен туындады.
• Қаржының тұрақтануы. Мұны инфляция қарқынының төмендеуі динамикасы және қаржы рыногының пайыздану мөлшері дәлелдейді. (инфляия 1993ж 2200 пайыз болса, 1997 ж 11,2 пайызды құрады[25,58-б.] Мемлекеттің алтын валюталық қорының бағамы тұрақтанды. Мемлекеттік бюджет дефециті мен сыртқы сауда балансы сальдосына қатысты жағымды тенденциялар көрініс тапты, ол инфляциялық емес әдістермен қаржыландырыла бастады. Өнеркәсіптің бірқатар салаларында өндірістің тұрақтану тендениялары байқалды. 

Жоғарыда айтылған Қазақстан эконмикасын  реформалардың кезеңіндегі жетістіктерімен  бірге, бұл уақытта бірқатар өткір  мәселелер де орын алды. Атап айтқанда, экономикалық қайта құрудың алғашқы  жылдарында өндірістің айтарлықтай  құлдырауы (1991-1996жж республиканың ЖІӨ  жартысына дейін қысқарды)бұл  жағдай әлеуметтік саладағы проблемалардың шиеленісуін туғызды. 1996ж тұрғындардың ақшалай кірісі 1991 жылғы дәреженің 11 пайызын құрады. [45,128-б.]. Тұрғындарды  жұмыспен қамту проблемасы да шиеленісті. 1996 ж ресми түрде тіркелген  жұмыссыздар белсенді тұрғындардың 13 пайызын құрады [Сонда].жұмыссыздардың саны (тіркеуде тұрған) Қазақстанның жұмыспен қамту қызметіне келіп түскен шағымдардың (жұмысшыларды қажет еткендерден) 25 есе көп болды. Мәжбүрлі ұзақ демалыста  жүрген және толық емес жұмыс уақытымен  еңбек етіп жатқандардың саны 1996 жылы эконмикалық белсенді тұрғындардың шамамен 7 пайызын құрады.

Өндірістің құлдырауы және әлеуметтік мәселелерден бөлек республикада мынадай  проблемалар болды: біріншіден, айналымдағы  қаржыларын тауысқан және қажетті кредиттік  ресурстарды алуға мүмкіндігі жоқ  кәсіпорындардың қаржылық жағдайының нашарлығынан төлемдік дағдарыс. Екіншіден, инвестициялық саладағы проблемалар  қиындай түсті. Инвестицияның қысқару  көлемі эконмиканың басқа да салаларындағы  құлдырау параметрінен асып түсті. Тек 1993-1995жж өзінде капитал салу жартыдан да көп қысқарды: 6068 млн нан 2961 млн  тенгеге дейін [сонда].

Маңызды проблемалардың болуына қарамастан Қазақстанның эконмикасын реформалаудың  екінші кезеңінде, жүзеге асырлыған  институтционалдық қайта құрулардың жағымды макроэконмикалық тенденциялардың  тұрақтануы және қалыптасудың негізін  қалады. Бұл жағдайлар 1998-2002жж республиканың  экономикалық дамуының үшінші кезеңінде  көрініс тапты.

Б)  1998- 2002 жж экономикалық реформалар.

Негізгі макроэкономикалық көрсеткіштердің  динмикасының сипатына бұл жылдарды бөлек алып қарауға болады. Аталған  жылдар салыстырмалы түрде тұрақтылығымен ерекшеленеді. № 5 кесте Қазақстанның 1998 – 2002 ж экономикасының даму динамикасындағы  тенденцияларды сипаттайды.

5- кесте

1998-2002 жылдар аралығындағы  Қазақстан республикасындағы негізгі  макроэкономикалық  көрсеткіштер  динамикасы