Кассадағы қолма-қол ақшаның есебі

       Мұндай жағдайда алушылар мен  тапсырысшылар кәсіпорынға тек  қана өнімнің (жұмыстардың, қызметтердің)құны  емес, оған қоса төлемдердің мерзімін  ұзартқаны үшін өсім – коммерциялық  несие үшін процентін аударады. Дәл осындай мәмілелерді жасау  үшін вексельді пайдалану өте  қолайлы. 

       Вексель бірнеше рет  пайдаланылуы мүмкін,  сөйтіп  әмбебап  несиелік - есеп  айырысу құжатының  рөлін  атқарады.  Вексель қаражат-тардың айналымын,   банктегі   вексельдердің   есебін   (дисконттеуді)   жылдамдатады.  Мұндай   жағдайда   вексель   ұстаушы   индосаменттің  көмегімен вексельді төлем мерзімі басталғанға дейін банкке табыстайды және банк пайдасына берілетін есептік процентті (дисконтты) шегеріп тастап, вексель сомасын алады. Бухгалтерлік есепте вексель емес, вексельді қамта-масыз ететін берешек сомасы көрсетіледі. Ал вексельдің өзі баланстан тыс 1070 - "Қатаң есеп беру бланкілері" шотында ескерілуі мүмкін. Алынған (жөнелтілген) өнімдер, жұмыстар мен вексельге алынған қызметтер үшін сатып алушылармөн және тапсырыс берушілермен есеп айырысудың есебі 1210 - "Алынған вексельдер" шотында жүргізіледі.

    Кәсіпорындар қолма қол ақша  қаражаттарын есеп айырысу шотына немесе субъектінің басқа шотына есептеу үшін банктердің, халықтық банктің немесе пошта бөлімшесінің кассасына өткізу арқылы операция жасайды. Ақша қаражатын табыстау мен оларды есеп айырысу шотына есептеу уақыты бойынша сәйкес келмейді. Кейде есепті кезеңнің соңында мынадай жағдай кездесуі мүмкін: ақша қаражаты пошта аударымы арқылы, халықтық банктің немесе банк мекемесінің кассаларына еткізу жолымен аударылған, алайда ай соңына дейін олар есеп айырысу шотына есептелмеген. Мұндай сомалар жолдағы ақша аударымдары деп аталады және олар 1030-"Жолдағы ақша аударымдары" шотында ескеріледі      

   

2. Чектермен есеп айырысу.

 

      Есеп айырысу чегі - чек берушінң шотынан чекте көрсетілген соманы аудару жөнінде банкіге жазбаша түрде тапсырма. Біз сатып алушының банкісімен ісіміз болғандықтан, одан ақша алу процесі тездетіледі.

      Чектер лимиттік және лимитсіз  кітапшалардың чектері болып  бөлінеді. Лимиттік кітапшалардың  чектерімен тауарлар мен қөлік  және байланыс қызметтері үшін  есеп айырысулар жасалады. Кітапшада  лимиттің сомасы мен оған белгіленген  мерзімі көрсетіледі.

      Лимитсіз кітапшалардың чектерін  банкіден жолдағы есепті құжаттар  есебінен несиені қолданатын  кәсіпорындар алады. Олар бойынша  сомалар шектелмейді. Олар жіберу  стансасынан қабылдау стансасына  дейін жүктеррді тасымалдау үшін  темір жол тарифінің сомасына  сәйкес темір жолдың стансасына  өнімнің өткізу барсыс бойынша  жасалады.

        Чектермен есеп айырысу. Есеп  айырысудың бұл нысаны бойынша  шоттың иесі (чек беруші) өзінің  шотынан сатып алушының (чек ұстаушы)  шотына қаражаттың белгілі бір  сомасын аудару жөнінде өзіне  қызмет көрсететін банкке чек  түрінде жазбаша тапсырма береді.

     Чектер алынған өнімдер, кәрсетілген қызметтер үшін есеп      айырысқанда және "Қазақстан Республикасында чектермен есеп айырысу ережесінде" көзделген басқа жағдайларда қолданылады. Чек кітапшасын алу үшін банкке өтініш беріледі. Лимиттелген чек кіталшасы иесінің жеке шотындағы қаражатты депоненттеуге арналған, субъектінің шоты бойынша операциялар жасауға арналған құжаттарға қол коюға құқығы бар адамдардың қолы қойылған төлем тапсырмасы мөртаңбасы қойылып, оған қоса беріледі. Чек кітапшасының лимиті чек жазып беріле алатын және банк төлеуге тиіс шекті соманы білдіреді. Ол банк белгілеген сомадан кем болуы мүмкін емес, бірақ тауарлар мен қызметтерді төлеуге арналған қаражаттардың айлық тутынысынан әдетте көп болуы да мүмкін.

      Есеп айырысу чектер кітапшасын  алу үшін дағдылы чек кітапшасын  алу үшін жазылғандай үлгіде  өтініш жазылады. Одан басқа есеп  айырысу чектер бойынша шығыс  ету үшін арнайы шотқа есеп  айырысу шотынан белгіленген  сомасы аудару нұскауымен банкіге  төлем тапсырмасы басылуы тиіс.

      Материалдық құндылықтарды сатып  алу тапсырылған қәсіпорынның  қызметкеріне есеп айырысу чектер  кітапшасы мен оны пайдалану  үшін типтік үлгідегі сенім  хат беріледі.

       Қазіргі уақытта жалған істелген  чектердің көбеіп кетуіне байланысты  елімізде чектердің жүруі уақытша  тоқтатылып тұр. 

     Чек беру төлемді жүзеге асырудың  бір тәсілі болып табылады, онда  төлем чек беруші аттас төлем  құжатын ұстауға беру жолмен  жасайды. Чек беру өз мәні  бойынша чекті ұстаушының ақшалаай  міндеттемесін орындау болып  табылмайды, бірақ ол соны жазуға  болса да. Аталған міндеттемені  орындау тек чек бойынша ақшаны  алатын кезде ғана болады. Чектер  жабылатын және жабылмайтын болып  бөлінеді. Біріншісі- депозиттермен  қамтылған, ал екіншісі- қамтылған  болып бөлінеді. Бұл кезде чектердің  төленетіндігі жөнінде банктердің  кепілдік беруі мүмкін, оның ішінде жабылмайтын чектер бойынша да. Чекті қолданумен байланысты банк пен чек берушінің міндеті мен құқығы, чекті қолдану туралы жасалған келісім- шарттың негізінен шығады, яғни бұл келісім- шартта, банк өз клиенттеріне чек берушіге чегін төлеуді, яғни чек берушінің міндеті өзіне алынады, ал клиенттер өз кезегінде банкі белгіленген ережелерін сақтауға міндетті. Чек ұстаушылардың құқығы чек берушіден чекті алған кезінен бастап пайда болады.Чектерге, есеп айырысу шотының төлем құжаттарына кітапша иесінің мөрінің таңбасы болуы керек. Чектер жарамсыз болып қалатындықтан чекте жазылғандарды түзету және өшіруге болмайдщы. Егер чекті толтыру кезінде қателіктер жіберілсе, онда чекті және чектің түбіртегінде қиғашынан «бүлінген» деп жазу жазылады, мерзімі және кітапша иесінің қолы қойылады.

     Чекті чек ұстаушыға төлеуге  чек жазылған күні қабылдайды  және төлеуге қабылданған күннің  ертеңіне чек ұстаушы арқылы  қызмет көрсететін банкке ұсынылуы  тиіс. Чек кітапшпсынан алынған  чектің күшінде боуы мерзімі,  жазылған күгіг есептемегенде,  әдетте, 10 күннен аспайды.

    

      

                                   1.3 Төлем карточкарының  есебі

  

    Инкссациялау шығындарын қысқарту; бухгалтерияның жұмысын женілдету,  Қазақстаннаң әлемнің кез келген  нүктесінен тез автоматталған  ақша аударымын жасау мақсатында  төлем карточкаларын пайдаланады.

    Төлем қарточкалары- ақша қаражатына электрондық терминал немесе басқа да қондырғылар арқылы қол жеткізу, ондағы ақпараттар валютаны айырбастауға, қолма-қол ақшаны жасауға мүмкіндік береді.

     Төлем карточкалары: дебеттік, кредиттік  және коорпоративтік болып бөлінеді.

      Дебеттік карточкалар қаржы-шотындағы ақша сомасың шегінде оның ұстаушысына ( иесіне) төлем жасауына мүмкіндік береді және оны ұстаушылар, өздерінің қарызын банк берген қаржы қөлемінде төлей алады.

       Кредиттік карточкалар бойынша банк берген қарыз сомасының шегінде оның ұстаушылары төлем жасай алады.

       Одан басқа кәсңпорын іс-сапарының  шығыстарын төлеуге, офистік,  үстеме шығыстары үшін корпоративтік  төлем карточкаларын ашуына болады.

        Коорпоративтік карточкалар –бұл да төлем карточкалары, ол оны ұстауышыға банк пен занды тұлғалардың арасында жасалған келісім шарттың негізінде беріледі.

         Бүгінде әлемнің көптеген елдерінде  ол қазіргі шақтың қаржылық  тегігі (инструменті)ретінде 2 млн.  Карточкалар қолданыста жүр. 30 жылдан  астам кезең ішінде Viza және Master Card халықаралық карточка жүйесі  үлкен жетістіктерге жетті. Сондықтан  оны 14 млн. Кәсіпорын төлем  карточкалары ретінде өздерінің  күнделікті оміріне пайдаланады.  Олардың қатарына: супермаркеттер, авиакомпаниялар, ресторандар, түнгі  клубтар, аяқ киім сататын дүкендер  т.б. жатады.

        Қазақстан Республикасының аймағында  Ұлттық банкінің лицензиялауымен  шығарылған төлем карточкалары  пайдаланады.

        Төлем карточкалары келесі көрсеткіштерден  тұрады:

• төлем карточкаларын берудің жағдайы;
• төлем карточкаларымен жасалатын төлем түрлері және оның жағдайы;
• төлем карточкаларын алған тұлғалардың тізімі;
• төлем карточкаларын қайтарып алудың және тоқтатудың (блокирования) жағдайы;
• төлем карточкаларының әрекет ету мерзімі;
• тараптардың құқықтары мен міндеттері;
• тараптардың жауапкершілігі.

         Қазақстан Республикасының аймағында  төлем карточкалары теқ теңгемен  төленеді.

      Төлем карточкаларымен төлем  жүйесін жүзеге асырмастан бұрын  оларға авторизация жасау керек.  Авторизация процесі автоматталған  тәртіпте немесе телефон байланыстары  арқылы жүреді.

      Төлем құжаттары эквайерге көрсетілген  қызметке немесе сатып алынған  тауарға ақша төлеу нұскау  береді. Қолма-қол ақша алған кезде  төлем құжаттары карточка ұстаушыларға  төлемдердің берілгені бойынша  банк эквайері қолма-қол ақшаның  орнын толтыру туралы нұскау  береді.

    Төлем карточкаларымен операцияларды  жүзеге асыру кезінде міндетті түрде  не қағаз, не электрондық нысанда  жасалса, онда ол: электрондық журнал құжаттарынан немесе банкоматынан алынады.

    Қазақстан Республикасында тауар мен қызметін төлеу үшін төлем карточкасының  пайдаланғаны слиппен немесе сатып  алынған сомасына екі данада берілген сауда чегімен расталуы мүмкін. Слип үш данада рәсімделеді: біріншісі банкке, екіншісі кәсіпорынға, үшіншісі карточка иесіне беріледі.

    Төлем карточкадан қолма-қол ақшаны  алған кезде есеп беретін адамған  ақша қаражатын берген сияқты  рәсімделеді,операциялар одан әрі  қарай жалпы қабылданған тәртіп  бойынша көрініс табады.

   Мысал. Қолма-қол ақшаны және  оны есептеумен байланысты уақытың  және басқа да шығындарын қысқарту  мақсатында кәсіпорын еңбеккерлердің  еңбек ақысын төлем карточкасында  төлеуді ұйғарған.

    Сонымен, пластикалық карточканың,яғни  төлем карточкаларының бірқатар  артықшылықтары бар: сатып алушы  клиент үшін пайдалануға ынғайлы;  сауда ұйымының тауар айналымын  арттырады; банк шоттарында ақша  қаражаттының әжептеуір сомасы  жинақталады, бірақ осы артықшылықтардың  бәрі бухгалтерді қуантып отырған  жоқ, өйткені жаңа проблемалар  туындауда.

     Төлемнің бұл түрі – касса  арқылы қолма-қол ақшасыз есеп  айырысу есем екенін ,  демек  кассир – операционист  кітабында  нақты өткізілген

 төмен  сома көрсетіле ме немесе оның  банкке немесе кәсіпорын кассасына  өткізілген сомаға сәйкес келмеуіне  бола ма? –деген сұрақ пайда  болатының бәрі де жақсы түсінеді.

        
 

                  1.4 Төлем талап - тапсырмалары арқылы есеп айырысу.  

       Төлем талап-тапсырмаларымен  есеп айырысу. Мүндай нысан болған кезде жеткізуші жөнелтілген өнімге төлем талап - тапсырмасын ресімдейді де,  оны төлеушіге бағыттайды. Ол бұнымен танысқаннан кейін төлем жайында шешім қабылдайды. Төлеуге шешім қабылдағаннан кейін төлеуші оған қол қояды, мөрін басады және оны өзінің банкіне өткізеді. Төлеушінің банкі  ақшаны оның есеп айырысу шотынан есептен шығарады және оны жеткізушінің шотына есептеу үшін соның банкіне аударады. Есептен шығарылған және есептелген сомалардың бухгалтерлік жазбалары есеп айрысу шотынан банк беретін көшірмеснің негізінде жүргізіледі.

    Төлем талап-тапсырмасы тауарларды  алғанда, жұмысты орындағанда,  қызметі көрсеткенде бенефициарлардың  ақшаны төлеушіге жіберген талабы  болып табылады.

      Бенефициар төлем талап-тапсырмарны   банкке ұсынады және төлем  талап тапсырмалар белгіленген  бланктердің нысанында тиісті  реестрлеріне тіркеледі.

     Төлем талап-тапсырмасы реестрмен  бірге бенефициар - банкісіне ұсыныады, ал бенефициар барлық реквизиттердің  толық толтырылғанын тексеріп,төлем  талап-тапсырманы ақша жіберуші  банкке бағыттайды.

    Егер де бенефициарға қызмет  көрсететін де, ақшаны жіберуші  де бір банк болса, онда бенефициар  банкісін жанай өтіп, төлем талап-тапсырмасы  реестрсіз бірден жіберушінің  банкісіне ұсынылады.

    Егер де төлем талап-тапсырманы  орындау үшін қажетті ақша  қаражаты болмаса, онда төлем  талап-тапсырманы сақтау мерзімі  және реестрінің мерзімі бөлініп  төленуі мүмкін. Сондықтан алушы  – банк тек акциптелген немесе  акцептті қажет етпейтін бөлігін  ғана сақтауы мүмкін.

   Осы туралы төлем талап-тапсырманың  бет жағына белгі соғады.