Молекулярная генетика

Ғ9 ұрпақта  белгілердің фенотипі бойынша ажырауы  мынадай 9:3:3:1 сандар қатынасында болған. Сонда 9 өсімдіктің тұқымы сары, тегіс; 3 өсімдіктің тұқымы сары, бұдыр; 3 өсімдіктің тұқымы жасыл, тегіс; 1 өсімдіктің тұқымы жасыл, бұдыр болған. Дигибридті будандастыруда Ғ2 кезінде генотип бойынша ажырауы (1:2:1:2:4:2:1:2:1) белгілердің екі жұбының  әрқайсысының 1:2:1 қатынасында ажырауын көрсетеді.

Мендель дигибридті будандастыру кезіндегі  екінші ұрпақта белгілердің 9:3:3:1 қатынасында  ажырауын сараптай келе белгілердің  тәуелсіз ажырау заңын тұжырымдады. Бұл заңда "будандастыру жағдайында жұп қарама-қарсы белгілер бір-бірінен  тәуелсіз тұқым қуалайды және әр жұп  белгілердің ажырауы 3:1 қатынасында  жүреді" делінген.

Екі және одан көп қарама-қарсы жұп белгілері  бойынша гетерозиготалы екі дараларды  будандастырғанда, гендер және олар анықтайтын белгілер бір-бірінен тәуелсіз тұқым  қуалайды және мүмкін болғанша үйлесімдер түзе алады.

Енді  әр жұп белгінің тұқым қуалау ерекшелігін  көрейік. Тұқымның түсі бойынша қарасақ, онда алынған 16 өсімдіктің ішінде сары тұқымды 9 + 3 = 12 бөлікті, ал жасыл тұқымды 3 + 1 = 4 бөлікті құрайды. Сонда сары тұқымды өсімдікпен жасыл тұқымды өсімдіктің ара қатынасы 12:4 немесе 3:1 тең болады. бұл моногибридті будандастырудағы белгілердің ажырауын көрсетіп тұр. Егер тұқымдардың пішіні бойынша алсақ, онда тегіс пішінділері 9+3=12 бөлікті, ал бұдыр пішінділері 3+1=4 бөлікті құрайды.

11

Тұқымның пішіні бойынша белгілер 12:4 немесе 3:1 қатынасында ажырайды. Сонымен дигибридті будандастыруды екі моногибридті будандастырудың көбейтіндісі деп атауға болады. Мысалы, (3 сары: 1 жасыл) х (3 тегіс: 1 бұдыр) = 9 сары, тегіс : 3 сары, бұдыр : 3 жасыл, тегіс : 1 жасыл, бұдыр.

Мендель ашқан бұл құбылыс кейін белгілердің  тәуелсіз тұқым қуалау заңы немесе Мендельдің үшінші заңы деп аталды. бұл заңның орындалуы үшін екі  жағдай болуы қажет. Будандастыру кезінде  бір белгі екінші белгіден толық  басымдылық көрсетуі тиіс. Екіншіден, тұқым қуалайтын гендер әр түрлі хромосомада орналасуы керек.

   Осыған  сәйкес екінші ұрпақта ата-аналарынан өзгеше жаңа белгілері бар өсімдіктер пайда болады. Мысалы, тұқымы сары, бұдыр (Aabb) және тұқымы жасыл, тегіс (ааВb). Белгілердің  бір-бірінен тәуелсіз тұқым қуалау заңына сәйкес, бұл әр хромосомада  орналасқан гендердің тәуелсіз алмасуының нәтижесінде түзіледі. Мұның селекция үшін үлкен маңызы бар. 

   2.5 Генетикалық есептерді тиімді шығару жолдары

   1-мысал

     
 
 

  
 
 
 
 
 
 

12

2-мысал 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 

3-мысал

 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 

13

4- мысал 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 

5 –  мысал

 
 
 
 
 
 
 
 
 
 

14

6-мысал 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 

7-мысал

 
 
 
 
 
 
 
 
 
 

15

8-мысал

Н сау адам (гемофилиямен ауырмайтын адам), һ гемофиялия гені. Есептің шарты бойынша анасы  сау, бірақ гемофилия генін тасымалдаушы, әкесі сау. Ұрпақта гемофилияның гені кімге беріледі? 

9-мысал

Қара көзділік гені доминантты, көк көзділік гені рецессивті. Әкесі де, шешесі де герезиготалы қаракөз жұбайлардан көк көз баланың дүниеге келуі мүмкін бе?

А- қаракөз доминантты гені

а – көк көз  рецессивті гені 
 

16

Қорытынды

Сонымен, генетика - белгілердің тұқым қуалау заңдылықтарын және олардың өзгергіштіктерін зерттейтін ғылым. Тұқым қуалау белгілерін қай заң бойынша анықтау - міне, бұл генетиканың міндеті.

   Ғылым ретінде генетиканың негізін  салушы чех жаратылыс зерттеушісі  Грегор (Иоганн) Мендель (1822-1884) деп есептеледі. Атап айтқанда, оған бірінші рет  ата-анадан ұрпақтарына белгілер беру заңдылығын байқап көрудің сәті түсті.

Генетикада тұқым  қуалау белгілерін анықтау үшін генетикалық  есептер шығарылады . Ал, оларды тиімді шығару – біздің мақсатымыз. Есеп шығарудың бірден-бір тиімді жолы бұл – дұрыс таңбалау, теңдеу құрай білу, формулаларды пайдалана отырып шығару, кейбір есептерде тиімділік үшін Пеннет торы арқылы шығару. 
 

Пайдаланылған әдебиеттер

1. sohauezov.narod.ru/papk/metodika/Monogibrid.ppt
2. irbis.ppi.kz/.../cgiirbis_64.exe
3. ru.wikipedia.org
4. luts.ucoz.ru
5. genetika.aiq.ru/teorija/teorija.php
6. bio.1september.ru/2001/07/5.htm
7. ↑ ред. М.С. Гиляров Большой энциклопедический словарь. Биология — 3. — Москва: Большая российская энциклопедия, 1999.
8. "Дидактические материалы. Человек. Общая биология", Т. А. Дмитриева и др., Москва, Дрофа

 
 
 
 
 

17

Жоспар

1. Кіріспе.......................................................................................3
2. Негізгі бөлім..............................................................................5

1. Генетикадағы алғашқы сынақтар.......................................5

2. Генетикадағы Мендель тәжірибелері.....................................6
3. Генетикалық есептеулердегі таңбалау...................................9
4. Пеннет торы............................................................................11
5. Генетикалық есептерді тиімді шығару жолдары.................12

3. Қорытынды....................................................................................17

Пайдаланылған әдебиеттер 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 

Қазақстан Республткасы Білім  және ғылым министрлігі 
 
 
 
 

Реферат 

Тақырыбы: Генетикалық есептерді  тиімді шығару жолдары 
 
 
 

Орындаған: Сұлтанбек К.

Қабылдаған: Есенова Г. 
 
 
 
 

Шымкент қаласы