Қыналар – LICHENOPHYTA Бөлімі

Қыналар – LICHENOPHYTA Бөлімі

Қыналар – төменгі сатыдағы өсімдіктердің ішіндегі ең көп тараған, күй талғамайтын, ерекше құрылысты  организмдер тобы. Олардың 20000-нан  астам түрлері белгілі. Бұлар  – автотрофты фикобионттар мен гетеротрофты микобионттардың селбесіп тіршілік етуінің нәтижесінде құралған морфологиялық, физиологиялық және экологиялық өз алдына жеке қасиеттері бар өсімдік. Кейде бұлардың кейбір сыртқы құрылысына қарай мүктермен шатастырып, оларды «бұғы мүгі» және «исландия мүктері» деп атайды. Қыналардың түсі сұр, сұр жасылдау, қоңыр, сары, сарғыш, кейде қара болып келеді.       Қыналардың морфологиялық құрылысы. Қыналардың сыртқы пішіні мен көлемі – алуан түрлі. Оларды сыртқы пішініне қарай 3 топқа бөледі.

1. Қабықты (қаспақты) қынаның құрылысы басқаларына қарағанда қарапайым. Бұлардың талломы төсемікке тығыз жабысып өседі де, оны алғанда бұзылады және көпшілік уақытта ұнтақ, дән, кедір-бұдырлы немесе тегіс қаспақ сияқтанып келеді. Барлық қыналардың 80% - тейі қаспақты қынаға жатады.
2. Жапырақты қыналардың құрылысы күрделірек. Төсемікке жайылып жататын пластинка пішінді, төменгі жағында резина деп аталатын гифалардың ұштары арқылы бекінеді. Төсеміктен оңай алынады және дорзовентральды құрылысты келеді.
3. Бұталы қына күрделі құрылысты төсеміктен сабақ тәрізді көтеріліп тұрады да, одан жан-жаққа тармақталған бұтақшалар кетеді. Бұлар тік өседі немесе орманды жерлерде ағаштың қабығында төмен қарап салбырап тұрады. Жапырақты қыналармен салыстырғанда, бұл керісінше, радиальды құрылысты келеді.    

Жапырақты және нағыз бұталы қыналардың арасын бір-бірімен байланыстырушы буын – талломы лента тәрізді, дорзовентральды құрылысы бар Evernia prunastri не Anaptychia ciliaris сияқты төменгі жағымен бекінетін қына. Бұл үш морфологиялық типтердің систематикалық жағынан алғанда аса күрделі маңызы болмайды. Кейде бір туысқа жататын түрлердің ішінде жапырақты және бұталы қыналар да кездеседі.                             Қыналардың құрамына кіретін фикобионттардың көпшілігі жасыл, көк-жасыл, сирек әр түрлі талшықты және қоңыр балдырлар. Табиғатта бос тіршілік ететін балдырларға қарағанда олар аз өзгерген. Жасыл балдырлардың ішінде көпшілігі хлорококтар қатарына жататын – цистококк - Cystococcus не Trebouxia туыстары. Цистококк өзіне жақын хлорококк туысынан хлоропластасының дененің орталық бөлімінде орналасу арқылы айырылады. Басқа бір клеткалы жасыл балдырлардың ішінен хлорелла – Chlorella т.б. кездеседі. Жіп тәрізді жасыл балдырлардың ішінде трентополия – Trentepholia және кладофора - Cladophora туыстары қыналардың құрамында жиі кездесіп, олардың талломына жасыл түс беріп тұрады. Көк-жасыл балдырлардың ішінде қыналардың құрамында Nostoc, Gloeococapsa, Chroococcus, Hyella, Anabaena, Calothrix, Dichothrix, Stigonema, Rivularia, Scytonema т.б., ал басқа түрлер аз кездеседі. Жасыл-сары балдырлардың фикобионт есебінде қына құрамына Heterococcus енеді. Қыналардың әрбір түріне балдырлардың белгілі бір туыстарының қатысуы, олардың негізгі айырмашылық қасиеті. Мұның әрбір түрінің құрамында кездесетін фикобионт түрлерін бір-бірінен айыру өте қиын, себебі, олар өте ұсақ, сондықтан олардың айырмашылықтарын көрсету әзірше мүмкін емес. Қыналардың құрамына кіретін микобионттардың басым көпшілігі аскомицеттердің ішіндегі пиреномицеттер мен дискомицеттер. Тек тропикте өсетін он шақты қына түрлерінде ғана бизидиомицеттердің ішіндегі телефора – Telephora  туысы қатысады. Саңырауқұлақ гифалары көлденең перделерге бөлінген. Гифа клеткасының протоплазмасы клетка қабықшасындағы тесіктерінен шығып жататын жіңішке цитоплазматикалық жіпшелер арқылы байланысып жатады. Кейбір гифалардың суды сіңіріп ісінетін қасиеті бар қалың қабығы болады. Гифа қабықтарына қыналарға әр түрлі түс беретін бояулар жиналады. Қыналардың құрамына кіретін микробионттарды табиғатта бос күйінде кездесетін саңырауқұлақтардың белгілі бір түрлеріне ұқсату мүмкін емес. Оның басты себебі микобионттар фикобионттармен бірігіп тіршілік етуі нәтижесінде балдырға қарағанда тек физиологиялық жағынан ғана өзгеріске ұшырап қоймай морфологиялық және анатомиялық жағынан өзгеріске ұшырауында.   Қыналардың анатомиялық құрылысы. Бұларды қабаттарының анатомиясына қарай гомеомерлі және гетеромерлі болып бөледі. Гомеомерлі құрылысты қабаты бар қыналар қарапайым, оларда саңырауқұлақ жіпшелері мен балдыр клеткалары біркелкі таралған. Бұлар көбінесе балдырлар бөліп шығаратын кілегейге байланысты,  кілегейленіп жатады. Кепкен уақытта тез сынғыш, қабыршақ,  жапырақ немесе белгілі бір пішіні жоқ жастықша тәрізді келеді. Егер суға салса, тез ісініп кілегейленудің нәтижесінде көлемі ұлғаяды. Мысалы, түсі қара, жастық пішінді, оңтүстікте жартастарда өсетін коллеманы – Collema алуға болады.   Оны көлденең кесіп қарағанда кілегейдің өн бойына тарап жатқан ностоктың колониясын, ондағы гетероцист клеткасын және саңырауқұлақ жіпшелерін көреміз. Лептогиум қынасында анатомиялық құрылысының біртіндеп күрделене бастағандығы байқалады. Мұнда қабықтың жоғары және төменгі қабаты болады, олар саңырауқұлақ гифаларының тығыз өрімденуінен құралады және төменгі жағынан субстартқа бекіну қызметін атқаратын резиналар кетеді. Ортаңғы бөлімі коллемаға ұқсас, онда саңырауқұлақ гифалары мен балдыр клеткалары ретсіз орналасады.                                          Гетеромерлі қабаты бар қыналардың құрылысы күрделі келеді. Оның көлденең кесіндісін микроскоппен қарағанда үстіңгі бетінде саңырауқұлақ гифаларының өзара тығыз өрімделуінен құралған плектенхима деп аталатын қабығы байқалады. Плектенхиманың (жалған паренхима) астында гифалардың бос матасуынан құралған гонидиальды қабаты жатады, олардың арасында балдыр клеткалары орналасады. Гонидиальды қабаттан кейін ауаға толы кеңістіктері бар саңырауқұлақ жіпшелерінің бос оралуынан құралған «өзектік» қабат орналасады. Оның астыңғы жағындағы қабықты қабат құрылысы жағынан үстіңгі қабатқа ұқсас  келеді. Қабықты қабаттан субстартқа бекініп тұрады.   Қаспақты қыналардың астыңғы қабығы болмайды, сондықтан олар субстартқа гифаларының төменгі жағы арқылы тығыз орналасады. Радиальды (сәулесі) құрылысты бұталы қыналардың шеттерінде қабығы, оның астыңғы жағында гонидиальды қабат, ал ортаңғы бөлімінде «өзегі» болады.         Қыналардың көбеюі. Бұлар әр түрлі жолмен көбейеді. Олардағы балдыр клеткалары жай екіге бөлінуі немесе қозғалмайтын автоспоралар түзу арқылы көбейеді. Қыналардан бөлініп алынған балдырлар бұрын ата тегінде бар, бірақ кейін жойылып кеткен зооспоралар құруға қабілеттілігі, кейде гаметалар арқылы жынысты көбеюді қайталайтындығы байқалады.     Қыналар құрамындағы саңырауқұлақтар өздеріне сай спора құратын орган түзеді. Перитецийлер қына қабатына еніп жатады және оны қара нүкте түрінде томпиып жатуынан айырады. Апотецийі қына қабатының  үстіңгі бетінде кішкене дөңгелек не төмпешік түрінде жатады. Апотецийлер лецидеиналы және леканориналы болып екіге бөлінеді. Бұл апотецийлердің аттары лецидея және леканора  қыналары туыстасының атына байланысты қойылған. Лецидейналы апотеций саңырауқұлақ гифаларынан құралған бір ғана  реңде болады. Леканориналы апотецийде балдырлардың болуы гимений қабатының қоректік заттармен жақсы қамтамасыз етілуіне әсерін тигізеді. Бұл – қыналардың эволюциялық дамуының бір белгісі.        Біраз қыналарда қалталы спора түзуші орган пайда болудан бұрын жыныс процесі байқалады. Ол уақытта аскоген қынадан аздап шығып тұрған трихоген арқылы спермациямен ұрықтанады. Спермация – бір клеткалы спора, кейде оны пикноспора деп те атайды. Олар ерекше спорангиялардың немесе пикнидалардың ішінде жетіледі. Қыналардың көбінде нағыз жыныс процесі редукцияланған, бірақ дикарион  ядролары  және олардың қосылу процесі әр уақытта орын алады.Аскомицеттердегі сияқты қалталардан төгілген аскоспоралар қолайлы жағдайларда өсіп, мицелий түзейді, егер ол жерде саңырауқұлақ гифалары оны жан-жағынан орап, біртіндеп қынаның жаңа қабатына айналады.   Қыналар қабаттардың үзіліп түсуі және соредий, изидий деп аталатын ерекше органы арқылы вегетативтік жолмен көбейеді. Соредий арқылы көбею жапырақты қыналарда және бұталы қыналарда жиі кездеседі. Соредий гонидиальды қабаттарда түзіледі. Балдырдың бірнеше клеткаларын саңырауқұлақ гифалары жан-жағынан шырмайды, одан соредий деп аталатын оқшауланған шумақтар құралады.    Ол қабықтық қабаттың жыртылуы нәтижесінде сыртқа шығып, жел мен су арқылы  таралады. Қолайлы жағдайға кез болса соредийлер өсіп, қынаның жаңа қабатына айналады. Изидий арқылы көбею, соредийге қарағанда сирек кездеседі. Мұнда қынаның жоғарғы қабаттарынан саңырауқұлақ гифалары мен балдыр клеткалары бар қоңыр түсті өсінділер пайда болады. Осы өсінділер үзіліп, жаңа қабатқа айналады.          Соредий және изидий арқылы көбейетін қыналарда қалталы спора түзуші органы сирек кездеседі. Қыналардың соредий және изидий арқылы көбеюі эволюция процесінің нәтижесінде кейін пайда болған.                      Қына организмінде балдырлар мен саңырауқұлақтардың селбесіп тіршілік етуі ондағы балдырдың құрылысына аз әсер еткен. Сол себепті қынаның құрамындағы балдырлар өз беттерімен тіршілік етулеріне байланысты аз өзгерген. Ал саңырауқұлақтар бұл селбесуде басым болғанымен жаңа тіршілік

жағдайына бейімделгендігі  сонша, табиғи жағдайда балдырсыз өз беттерінше дұрыс дами алмайды. Саңырауқұлақтар мен балдырлардың қыналардағы өзара қарым-қатынасын жиі мутуалистикалық селбесу деп атайды. Бұл қарым-қатынаста екі организм бір-бірімен бәсекелес болған жағдайда, мұндай үйлесімді қарым-қатынастың болуы өте күмәнді. Кейбір тәжірибелерге қарағанда, қарапайым құрылысты қыналарда саңырауқұлақ гифалары балдырлардың тіршілігіне зиян келтіретіні, яғни оның клеткасының ішіне қарай өтетін не жанасып жататын гаусториялар түзетіні байқалады. Сондықтан қыналардағы қарым-қатынасты жеңіл паразитизм немесе аллелопаразитизм деп атайды.

Қыналар суды жаңбыр жауғанда және ауадағы судың буын бүкіл  денесіне сіңіреді. Ол су гифалардың арасындағы кеңістікте және олардың ісінетін қабықтарында сақталады.  Көмір қышқыл газын ауадан алады. Ал басқа органикалық және органикалық емес қоректік заттарды су ерітінділерінен барлық денесімен қабылдайды. Қына ауадағы шаңмен де қоректенеді. Қоректену процесінде қабықты немесе қаспақты қынадан, жапырақты, одан бұталы қыналардан ауадағы шаңның маңызы арта түседі. Төсемік – қына үшін тек бекіну орны ғана болып есептеледі.  Барлық қоректік затты қыналар ауадан, ондағы ылғал мен шаң-тозаңнан алады.  Қыналар – күй талғамайтын өсімдік, ол өте баяу өседі, көпшілік жағдайларда олардың мөлшері бірнеше сантиметрден артпайды, тек кейбір түрлерінің ғана ұзындығы жарты метрге жетеді. Тіршілік ету ұзақтығы бірнеше ондаған жылдарға созылады. Олар жақсы өскен жылы 1-35 мм дейін өседі. Олай болса бұғылар жайлап кеткен жайылымдар 10-20 жыл дегенде барып қалпына келеді.      Қыналарды төсемікке қатысына қарай эволюциялық үш топқа: топырақта, ағашта және жартастарда өсетін деп бөлуге болады. Олар ағаш қабығының оңтүстік жағына қарағанда солтүстік жағында көбірек, таудың етегіне қарағанда басында көп өседі. Қыналар толық кеуіп қалғанда да тіршілігін сақтауға қабілетті, олар алғашқы жаңбыр жауысымен ісініп, өсе бастайды. Қыналар таза ауада жақсы өседі, сондықтан ауасы онша таза болмайтын үлкен қаланың маңында өте сирек кездеседі.  Қыналардың басты ерекшелігі – басқа ешбір жерде кездеспейтін қына қышқылын түзуінде. Оның дәмі ащы және қышқыл реакция береді. Қына қышқылы гифалардың жоғарғы бетінде дән, таяқша және кристалл түрінде,  кейде оның ішінде жиналады,  көпшілігінің түсі қыналардың түстеріндей. Қына қышқылы күйдіргіш сілтілермен және бензидинмен қызыл түсті реакция береді. Бұл қышқылдың қыналарда болу болмауына қарап, оларды белгілі систематикалық топқа жатқызуға болады. Қышқылдың биологиялық маңызы белгісіз. Олар қорғаныс қызметін атқару мүмкін. Қыналар тау жыныстарын мекендеп, олардың үгітілуіне себепші болады. Қыналардан шығатын қышқылдар тек ізбес қосындыларын ғана ерітіп қана қоймайды, кремнеземді де ерітеді, ал одан пайда болған бұдырлар мен жарықтарға шаң-тозаң жиналады. Мұндай жерлерде алғашында төменгі сатыдағы, одан кейін бара-бара жоғарға сатыдағы өсімдіктер өседі.         Қыналардың систематикасы. Қыналардың классификациясының негізіне саңырауқұлақтың жемісті денесі алынады. Сонымен қатар кіші топтарға бөлгенде балдырлар талломының пішініне, сондай-ақ саңырауқұлақ спораларының  ерекшеліктеріне химиялық құрамына негізделе жіктеледі.    Құрамындағы саңырауқұлақтарға қарай қыналарды қалталы – Ascolichenes және базидиальды – Basidiolichenes деп екі класқа бөледі. Біріншісіне – қыналардың көпшілігі, екіншісіне – тропиктік жақтардағы  20 шақты түр жатады.

Қалталы қыналар  – Ascolichenes класы      

Қалталы қыналар класына  барлық белгілі қыналардың 90% -тейі  жатады. Олардың басты ерекшелігі – спораларының қалта ішінде дамуы. Жемісті денелері апотеций, перитеций және гастеротеций. Бұл класс эволюциялық дамуы жағынан базидиальды қыналарға қарағанда ерте пайда болған және қарапайым құрылымды сапрофитті тіршілік ететін саңырауқұлақтардан шығуы тиіс.

Қалталы қыналар класы  жеміс денесінің құралымына қарай пиренокарпалар және гименокарпалылар болып екі класс тармағына бөлінеді.

Пиренокарпалы - Pyrenocarpeae класс тармағы

Бұл класс тармғына жататын  қыналардың жемісті денелері перитецийлі  болып келеді. Басым көпшілігі  қаспақты, сирек жапырақты, бұталы. Қынаны құрайтын фикобионтке жіптесінді жасыл, көбінесе трентополия, сиректеу жасыл – сары, қоңыр балдырлар  жатады. Пиренокарпылар класс тармағына  аскогимениальды және асколокулярлы 70 шақты туыстас қына жатады. Олар жер шарының барлық бөліктеріне  таралған  Pyrenocarpales қатарынан, 15 тұқымдастан тұрады. Әрбір тұқымдас бір-бірінен сырт пішіні фикобионттарына, перитецийлерінің орналасуына, парафиздерінің  болу-болмауына байланысты айырылады. Споралары әр түрлі пішінді, түссіз, бір клеткалы бір не бірнеше көлденең перделерінің болуы арқылы айырылады. Қалталары битуникатты, сирек унитуникатты.    Дерматокарпон – Dermatocarpon туысының қабаты жапырақ – қабыршақ пішінді, тасқа резиналары арқылы бекініп жатады. Фикобионты плеврококкус, қалтасы битуникатты, онда 2-8 дейін спорасы болады.

 Гимнокарпылар – Cymnocarpeae класс тармағы

Бұл класс тармағына барлық жерлерде кездесетін қабықты, жапырақты, бұталы қыналардың 250-дей туыстасы жатады. жемісті денесі апотеций, сирек –  гастеротеций. Жемісті денесі онтогенезінде  аскогимениаль типті. Жемісті денесі гимениальды қабат құрайды. Қалтасы  унитуникатты. Фикобионттары  жасыл  – требуксия, көк жасыл  - носток балдырлары болады. Класс тармағы  жеміс денесінің құрылымына қарай 4 қатарға бөлінеді.                       Графидалықтар – Graphidaies қатарының апотецийлері ұзын, сопақ және тармақталған салалы болып келеді. Көпшілігінің қабаты қабықты, құрылысы күрделі түрлерінде жоғарғы қабығы болады. Бұл қатарда сопақ пішінді апотецийден дөңгелек пішіндіге және қабықты қынадан жапырақтыға ауысуы түрлері айқын байқалады. Көпшілігінің конидиясы трентополиядан құралады. Бұларға жататын түрлердің көбісі тропик және субтропик аудандарында таралған.       Графис – Graphis қабаты қабықты, жемісті денесі ұзын гастеротеций параллель орналасқан сызық пішінді. Түссіз спорасы екі не көп клеткалы.        Артониялықтар – Arthoniales қатары сопақ, дөңгелек, ұзынша, тақ пішінді, жемісті денесінің гастеротецийлі және апотецийлі болып келуімен сипатталады. Қабаты әр түрлі, қабықты, қарапайым, гомеомерлі және гетеромерлі құрылымды формадан бұталы формаға қарай даму байқалады.       Бұталы түрлеріне рочелла – Rochella жатады. Бұл Жерорта теңізі және Атлант мұхитының жағалауында өседі, одан лакмус алынады, бұрын бұдан маталарды бояйтын бояу алады.                              Дөңгелек жемістілер – Cyclocarpales қатарына – барлық жерге таралған, сыртқы құрылысы алуан түрлі болып келетін қыналардың басым көпшілігі жатады. Апотецийі дөңгелек табақша пішінді, кейбіреулерінде олар талломның ішіне еніп тұрады. Дөңгелек жемістілер қатарында қабықтыдан бұталы түрлеріне ауысу байқалады. Бұл қатарда 29 тұқымдас бар. Олардың ішіндегі сегізінің конидия қабатын көк жасыл, қалғанын жасыл балдырлар құрайды. Кейінгілерінің кейбіреулерінің апотецийлері – лецидининалы, екінші біреулерінікі – леканориналы. Бұл қатардың ішінде:                                            Лецидея – Lecidea туысының 1500-дей түрлері бар. Бұлардың көпшілігі жартастардың және ағаштың қабықтарында тіршілік етеді. Талломы қабықты (қаспақты) ақшыл, сұр, сарғыш, қоңыр түсті келеді. Споралары түссіз, бір клеткалы. Леканора – Lecanora туысына 1100-ден астам қабықты қыналар жатады. Азияның және Африканың далаларында мен шөлдерінде, сондай-ақ Қазақстанның жартылай шөлейт жерлерінде кездесетін, тамаққа жарайтын, дөңгелек бұдырлы түйір түрінде топыраққа бекінбей бос жататын манна қынасы да Aspicilia (Lecanora) esculenta осы туысқа жатады.                                                  Пельтигераның – Peltigera қабаты ірі, жапырақты сұр не қоңыр түсті. Бұл ашық жерлерде көп тараған қына.                     Пермелия – Parmelia туысына 800-дей түр жатады. Қабаты жапырақты, бұлар жиі кездесетін қыналар қатарына жатады. P.vagans түрі барлық жерлерде, әсіресе далалы жартылай шөлейт аудандарда көп тараған, топырақта бос жататын жапырақты қына. Бұл қынаны халық медицинасында іш ауруына, жараға, күйікке және т.б. ауруларға дәрі есебінде пайдаланады.                                  Цетрария – Cetraria туысының 70-тен астам түрі бар, олардың да көпшілігінің қабаты жапырақты болып келеді.                         Қиыр Солтүстікте, орманда және құмды жерлерде өсетін «Исландия мүгінің» - Cetraria Islandica маңызы ерекше зор. Бұл бұтақты қыналар қатарына жататын «Исландия  мүгінің» құрғақ затында 50%-ға дейін лихенин деп аталатын углевод болады, ол қабықтың құрамына кіреді және крахмалдан айырмасы – иодпен көк түске боялмайды. Лихениннің қоректілігі картоптың крахмалына қарағанда аздау, дегенмен оны нанға және әр түрлі суық тағам дайындауға пайдаланады. Бұл қынаның бұғы шаруашылығында маңызы ерекше. Халық мұның тұнбасын бас және іш ауруларына дәрі есебінде пайдаланады.                                              Ксантория – Xanthoria parietina қорғандарда, ағаштың қабығында сарғыш қызғылттау жапырақты дөңгелек дене түрінде көп тараған. Алекторияның – Alectoria және уснеяның – Usnea кейбір түрлері ұзын сұр не қара қоңыр сақал түрінде ағаштар қабығының арасынан төмен қарай салбырап тұрады. Эверния – Evernia prunastri – жалпақ жапырақты ағаштарда өсетін бұталы қына. Бұл қынаны парфюмерия өндірісінде «шипр» иіс суын дайындау үшін қолданады. Umbilicaria туысы жапырақ пішіндес төсемікке орталық бөлімі арқылы бекініп жатады. Түсі ақ-сұрдан қара түске дейін өзгереді.                  Кладония – Cladonia туысына 300-ден астам түрлер жатады. Бұл туыстың морфологиялық және практикалық маңызы ерекше. Кладония қынасы екі түрлі қабат құрайды. Алғашқы қабаты қабықты, көпшілігінде ұсақ қабыршақты болып тұрады. Кейіннен ол қабаттан екінші – тік бұталы қабат өсіп шығады. Бұлардың кейбір бұталы  түрлерін «бұғы мүгі» немесе ягель (Cladonia rangiferina), деп атайды. Ол қарағайлы ормандарда, сол сияқты тундрада көп кездеседі және қыналардың басқа түрлерімен бірге өседі, ол солтүстік бұғыларының негізгі азығы болып табылады. Сақалды қына – Usnea туысына 600 түр жатады. Қабаты гетероморфты, бұталы не сақалды ағаш қабықтарында бекініп өсіп, сақал сияқты салбырап тұрады. Споралар бір, екі не көп клеткалы, түссіз, не қоңыр түсті. Әр қалтада 1 – 8 –ге дейін споралар түзіледі. Сақалды қынадан медицинада әр түрлі препараттар алады.

Базидиалды қыналар  – Basidiolichenes класы

Бұл класқа не бәрі 20 шақты, негізінен тропикты жақтарда өсетін қыналар жатады. Кейінгі уақытта  бұлардың кейбіртүрлері қоңыржай, субарктикадан  да табылды. Бұл қынаның микобионтты  болып афиллофоралықтар мен агарикалықтар  есептелсе, фикобионтты болып жасыл  және көк – жасыл балдырлар  есептеледі. Базидиалды қыналардың қалталы  қыналардан негізгі айырмашылығы: 1. Жемісті денелері бір жыл ғана өмір сүрсе, қалталы қыналарда ондаған  жылдар өмір сүреді. 2. Базидиалды саңырауқұлақтар  мен балдырлардың симбиозда ерекше морфологиялық тіршілік формалары  құралмайды. Бұл қыналар сырт пішіні жағынан симбиозға қатысатын саңырауқұлақтарға ұқсас және қарапайым келеді. Сондықтан бұларды жартылай қына деп аталады. 3. Көпшілік қалталы қыналарға тән арнаулы қына қына қышқылдары түзелмейді. Базидиалды қыналардың жүйесі толық зерттелмеген. Кейінгі кездерде жаңа базидиалды қыналардың табылуы олардың симбиоздық қарым-қатынастарының эволюциялық жағынан қарапайым және жас екенін аңғартады.            Қыналардың филогенезі. Қыналардың шығу тегі – полифилетикалық әр уақытта саңырауқұлақтардың түрлі систематикалық топтарына жататын түрлері әр түрлі балдырлармен жанасуы, ұзақ уақт бойы бір-бірімен  селбесіп қалыптасуы нәтижесінде өз алдына морфологиялық және физиологиялық қасиеттері бар жаңа организмге айналған және бұлар филогенетикалық дамудың жаңа заңдылықтарымен дамыған. Қыналардың эволюциясы негізінен қабаттардың құрылымы және пішінінің күрделену бағытына қабықтыдан жапырақты, одан бұтақты түрлеріне қарай дамыған. Соған байланысты ауадағы көмір қышқыл газын ассимиляциялайтын бетінің ұлғаюына, субстратқа тәуелділігі кемігені және атмосфералық қоректенуге қарай көшкендігі байқалады. Соредий, изидий және леканорикалық апотецийлер арқылы көбею – қынаның эволюциялық даму барысында пайда болған.          Қазба қалдықтардан табылған қыналар өте аз. Олардың қалдықтары бор және кайнозой қабаттарынан белгілі.

              Қыналардың табиғаттағы және адам өміріндегі маңызы

     Қыналардың табиғаттағы маңызы ерекше, басқа өсімдіктер өсе алмайтын жартастарды мекендеп, онда шаң-тозаңның жиналуына және басқа төменгі сатдағы өсімдіктермен бірігіп, қарашіріктердің құралуына көмектеседі. Мұндай жерлерге мүктер және басқа жоғарғы сатыдағы өсімдіктер өсе бастайды. Сөйтіп қыналар өсімдіктердің таралуында алғашқы болып есептеледі. Шарушылықтағы аса маңызды қыналарға солтүстік жақтарда өсетін бұғы «мүгі» мен «исландия мүгі» жатады. Бұлар – бұғы шаруашылығының негізгі азығы. Оңтүстік аудандарда қыналарды қой, сиыр малдары да жейді.                                           «Исландия мүгінің» - Cetraria Islandica құрамында көп мөлшерде углеводтың болуына байланысты, кейбір елдерде, бұл қынаны және басқа қыналарды спирт өндірісіне пайдалануға да мүмкіндік тууы ғажап емес. Жапонияда жартастарда өсетін жапырақты умбиликория – Umbilicaria esculenta қынасын тамаққа пайдаланады. «Исландия мүгінің» Cetraria islandica, Peltigera canina, Labaria pulmonaria, Xanthoria parietina , Parmelia vagans т.б. қыналардың шайын бұрын іш, өкпе, эпилепсия, безгек ауруларына қарсы дәрмек есебінде қолданған. Жалпақ жапырақты ағаштарда көп тарған «емен мүгі» Evernia prunastri парфюмерия өндірісінде қолданады. Египетте оны нанға жақсы дәм беру үшін пайдаланады. Рочелла – Rochella fucoides және басқа қыналардан лакмус бояуын алады. Кейбір қыналарды косметика, парфюмерия өндірісінде пайдаланады. Cetraria cucculata қынасында С витамині көп.  Evernia prunastri және басқа қыналардан алынатын эвозин,парамицин, усинимицин антибиотиктерін туберкулез, тері, сыздауық және басқа ауруларды емдеуге қолданады. Ал летарияны – Letaria vulpina солтүстік аудандарда қасқырды уландыру үшін пайдаланды. Қыналардың зиянды шақтары шамалы. Тек ағашта өсетін қыналар ағашқа зиян келтіретін насекомдардың жиналуына қолайлы жағдай жасайды. Сондықтан ағаштарда бордосс сұйығын бүріксе, қыналар солып қалады. Кейінгі кездерде қыналардың физиологиясын және олардың химиялық құрамын зерттеу жұмыстары кең көлемде жүргізіле бастады. Бұл зерттеулердің нәтижесінде қыналардың ішінде тамақ ретінде, парфюмерияда, бояу және дәрі-дәрмек ретінде пайдаланылатын маңызды түрлерінің бар екені анықталды.            Қазақстан аумағында кездесетін қыналарды зерттеу жұмыстары кейінгі кездерде ғана басталды. Е. И. Андрееваның «Флоро споровых растений» атты еңбегінде біздегі қыналардың саны 485-тей екенін баяндайды, бірақ бұл сан толық емес. Бұл қыналар әр түрлі экологиялық жағдайларда кездесіп, түрлі төсеміктерді мекен етеді. Соған байланысты оларды бірнеше экологиялық топтарға бөлуге болады. Барлық кездесетін қыналардың басым көпшілігі тасты төсемікті мекендейтін – эпилитті формаға жатады (Rhizocarpon geographicum, Graphis scripta, Lecidea, Lecanora т.б.). Ал одан кейін топырақ бетінде өсетіндер – эпигейлі қыналар. Олардың ішінде қаспақты, қабыршақты, жапырақты және бұталы формалар сандары жағынан біркелкі. Топырақ бетінде кездесетін қыналар күн түсіп тұратын ашық жерлерге таралған, көлеңкелі ылғалды жерлерде кездеспейді десе де болады. Алайда, қыналар ылғалды жақсы көреді.  Топырақ бетінде жиі кездесетін қыналарға Parmelia vagans,  Aspicilia esculenta, Cladonia rangiferina т.б. жатады. Шөлді далалы жерлерде көбінесе қаспақты формалар тараған. Эпилитті қыналардың ішінде әкті жерлерде өсетін кальцефилді формалар да кездеседі. Ағаштарда, оның бұтақтарында, бұталарда эпифитті тіршілік ететіінін қаспақты, қабыршақты, жапырақты, бұталы формалы болып келеді.      Мүктерді мекен ететін бриофильді қыналар да аз емес. Өсімдік қалдықтарында да біраз қыналар тіршілік етеді.     Қыналардың тіршілік мерзімі әр түрлі. Жапырақты және бұталы қыналардың басым көпшілігі 50100 жылға тіршілік етсе, кейбір қаспақты қыналар 4000 жылдай өмір сүреді.            Қыналар ауаның тазалығын анықтайтын индикатор болып есептеледі. Әсіресе ауа лас болған жағдайдабұталы, одан кейін жапырақты қыналар жойылып кетеді.