Бюджет шығыстарының экономикалық мазмұны мен жүйесі. Бюджет түрлері бойынша шығыстарды қалыптастыру ерекшеліктері

Бюджет  шығыстарының экономикалық мазмұны мен жүйесі. Бюджет түрлері бойынша  шығыстарды қалыптастыру ерекшеліктері. 

     Мемлекеттік функәияларын іске асыру мүмкін, егерде олар материалдық құралдармен қамтамасыз етілсе, себебі мемлекеттің іс-әрекеті  мемлекеттік құралдардың тікелей  шығыстарымен байланысты. Шығыстар нақты  шығындардың көлемін көрсетеді. Сондықтан, бюджеттірдің барлық деңгейлері бойынша мемлекеттік шығыстардың  бір-бірімен өзара байланысты нақты  түрлерінің жиынтығы әрбәр мемлекеттің  бюджет шығыстар жүйесі болып табылады. Шығыстар жүйесін құру-құралдардың  арнаулы бағыттау, үнем режимі мен  мемлекеттік құралдарды жұмсаудың  қайтып оралмас принципетіне негізделеді.

     Мемлекеттік шығыстар мақсатты белгілеулер бойынша қатаң іске асыруға тиіс, яғни бюджетте қарастырылған бағыттар бойынша. Құралдардың қайтып оралмас принципі негізінде әлеуметтік саланы қаржыландыруда пайдаланады. Ал, егерде экономиканың дамуын қаржыландыру құралдары жөнінде айтсақ, онда нәтижелік инвестициялау орын алады, яғни бұл арада бөлінген бюджеттік құралдарды қайтару принципі әрекетте болады. Үнем режимін сақтау принципі – ол өз алды бюджет шығыстарын төмендетудің формалары мен әдістерінің жүйесі. Бұл жүйе бюджет ресурстарын нәтижелі және тиімді пайдалануды іске асыруға мүмкіншілік береді.

     Мемлекеттік бюджетшығыстары жүйесі бірнеше  факторлармен шарттанады, олардың ішінде негізгі болып мемлекеттің табиғаты мен функциялары, елдің әлеуметті-экономикалық даму деңгейі, мемлекеттің- әкімшілік-аумақтық жайластырушылығы, бюджеттік құралдар беру формалары саналады. Мемлекеттік  бюджетшығыстарының құрамы мен құрылымы олардың экономикалық мазмұны және жалпы ішкі өнімді бөлу жөніндегі мемлекет алдында тұрған мақсаттармен анықталады. Бюджет шығыстарының ел экономикасындағы рөлі мен мәнін анықтау мақсатпен олар әр түрлі белгілер бойынша жіктеледі. Бюджет кодексінде бюджет жүйесінің барлық деңгейлері бойынша әрекеті бар бюджет шығыстарының жіктеу тағайындалған.

     Мемлекеттің барлық шығыстары негізінде мемлекеттік  бюджетте шоғырланған құралдар арқылы қаржыландырылады. Бұл шығыстарды қоғамдық қайта өндірістегі рөліне байланысты келесі екі топқа бөлуге болады:

• өндірістегі қорларды ұлғайту мен өндірістің үздіксіз процесін қамтамасыз ету үшін;
• қоғам мүшелерінің әлеуметті-мәдениеттік мұқтаждықтарын қанағаттандыру үшін;

     Бірінші топқаа – мемлекеттік бюджеттің  экономиканы қаржыландыруға бағытталған  шығыстары жатады. Екінші топқа – әлеуметті-мәдениеттік шараларды, білім беруді, ғылым, қорғаныс пен мемлекетті басқаруды қаржыландыру үшін арналған бюджет шығыстары жатады.

     Осы екі топ арасындаға арақатынас бюджеттің  тиімділігін анықтайды. Экономиканың бәсеке қабілеттілігі дамуға бағытталған  шығындардың деңгейі қаншалықты жоғары және бюджеттің тұтынушылық  шығындары соған сәйкес төмен  болса, соғұрлым бюджет құралдарын пайдалану  тиімділігі жоғары болады. Әрине, бюджет құралдарын пайдалану тиімділігі бұл  арада мемлекеттік бюджеттің шығыстарын қалыптастыру әдістеріне, мемлекеттің жүргізіп жатқан әлеуметтік саясатына және елдің елдің бүгінгі күнгі әлеуметті-экономикалық ахуалына байланысты.

     Бюджет  түрлері бойынша шығыстарды шығыстарды қалыптастыру ерекшеліктері олардың  арнаулары маңында жатыр. Сондықтан, бюджет түрлері бойынша шығыстарды қалыптастырғанда келесі негізгі факторларды  есептеу қажет:

• басқару органдар арасындағы функцияларды шектеу;
• мекемелердің бағынушылығы;
• мекемелердің іс-әрекет шекарасы;
• шығыстарды тиісті бюджетке апару;

     Республикалық бюджеттің шығыстары келесі бағыттар бойынша қаржыландыру үшін қалыптасады:

• жалпы сипаттағы мемлекеттік қызметтер;
• қорғаныс, қоғамдық тәртіп, қауіпсіздік;
• құқықтық, соттық, құқық қорғау қызметтері;
• білім беру;
• денсаулық сақтау;
• әлеуметтік көмек және әлеуметтік қамтамасыз ету;
• мәдениет, спорт, туризм және ақпарат кеңістігі;
• тұрғын үй-коммуналдық шаруашылығы;
• ауыл, орман, су, балық шаруашылықтары мен қоршаған ортаны қорғау және жер қатынастары;
• өнеркәсіп, құрылыс және жер қойнауын пайдалану;
• көлік және коммуникация;
• басқа да бағыттар;