Аймақтық саясат мемлекеттің жалпы саясатының құрамдас бөлігі

Аймақтық басқару жүйесін  жетілдіру үшін бүгінгі таңдағы  әлеуметтік-экономикалық әрекеттестіктің  түрлерін жедел дамыту үшін қызметтер  мен өкілеттіліктердің кеғңейтілуін қамтамасыз ету керек. Республикалық  өзін-өзі басқарудың нәтижесі нақты  территориядағы тұрғындардың тұқтажын қамтамасыз ету деңгейімен және сол  өңірдің ұлттық табысқа қосқан үлесімен анықтайды. Осы екі өлшемнің біртұтастығы аймақтағы басқарудың үйлесімді  көрсеткіші болып табылады. Үкімет 1996-1998 жж. қабылдаған бағдарламада аймақтық басқарудың негізгі бағыттарын айқындады. Олар:

1. Экономиканы басқаруды аймақтық деңгейге ауыстыру, яғни орталық үкіметтің көптеген өкілеттілігін жергілікті органдарға беру.
2. Аймақтың әлеуметтік-экономикалық дамуын қамтамасыз ету үшін жергілікті әкімдікке кеңейтілген өкілеттік беру.

Мемлекеттік реттеу әр түрлі  аудандарда арнайы тәсілдерді жасау  арқылы олардың толық потенциалды  мүмкіндігін ашу мақсатында құрылады. Осымен байланысты Қазақстан аймақтары 4 топқа бөлінеді:

1. Стратегиялық сипаттағы минералды ресурстарының қорлары мен ғылыми өндірістік потенциалының қарқынды дамуының импульсі бар аймақтар. Бұл аймақтарға Қазақстанның экономиканың дағдарыстан шығару және тұрақтандыру ролі беріледі.
2. Жоғарғы ғылыми өндірістік потенциалды ауыр индустриалды салалардағы жоғарғы технологиялық ғылыми өндіріс құру үшін жағымды экономикалық шарттары мен жағдайы бар аймақтар.
3. Агроөндірістік кешен салаларына маманданған аймақтар.

4. Экстрималды табиғи- климаттық, әлеуметтік-экономикалық және техника-техникалық жағдайлары бар, бірақ экономикалық мүмкіндіктері қатаң шектелуі халық шаруашылық салалық құрылымының тиімсіздігімен сипатталатыфн экономикалық дағдарыстағы аудандар, яғни депрессиялық аудандар жатады (Қызылорда, Семей).

 

 

 

 

3.2. Қ.Р. аймақтарды әлеуметтік әкономикалық жағынан бөлістіру және оны жетілдіру

 Қазақстан Республикасының  аймақтық саясатының  конституциясында  аймақтарды топ бойынша бөлу   типологиясы қабылданған. Мемлекеттің  аймақтық алғы шарттарын  анықтау  үшін аймақтардың үш тобы белгілі:

1 топ- Мемлекеттің орташа  кірістерінің   деңгейінен  асып  түсетін кірістері  бар аймақтар.

2 топ – Мемлекеттің  орташа  кірістерінің  көлеміне  жуық кірістер бар аймақтар.

3топ- Жан басына орташа  кірістердің өте төмен деңгейімен  ерекшеленетін аймақтар.

   Жүргізіліп жатқан  типологияға сәйкес  территориялдық  дамудың  алғы шарттарының   қатарына  1-ші және 2-ші топтағы   аймақтар кіреді.

Ал 3-ші топ аймақтары аутсайдерлер деп аталатын  әлеуметтік –экономикалық  дамуын деңгейін өте төмендігімен ерекшелігін  артта қалған облыстар  мемлекеттік  қолдау көрсету үшін үнемі бақылауда  болуы тиіс.

    Аймақтық саясатты  жүргізу деңгейі бойынша  топтардың  құрамы үнемі өзгеріп отырады.

1топ- аймақтары стратегиялық  сипаттағы минералды ресурстардың жинағы бар және ғылыми өндірістік  интенсивті дамуының  жеткілікті жоғары  импульсімен сипатталады, бірақ маңызды экономикалық жағдайдағы және ауылдар мен селолардың әлеуметтік- экономикалық артта қалуымен сипатталады. Бұл топтағы аймақтардың келісім мәселелер маңызды болып табылады :

• қазбаларды жаңаша технологиялармен өндіруді енгізу  базасындағы шикіаттардың стратегиялық түрлерінің көптеген қазба жерлерін игеру.

Әлемдегі стандарттарға  сәйкестік және отандық  және шет  елдік  инвесторларға қолайлы.  Инвестициялық жағдайды қалыптастыратын  өндірістік, әлеуметтік  және нарықтық  инфрақұрылымдарды қалыптастыру. 

     2топ- бұл аймақтар  жоғарғы өндірістік патенциалы мен ауыр индустриялы салалары нақты кәсіби сипаттымен жоғарғы технологиялық ғылыми өндірістерді құру  жеткілікті  деңгейде қолайлы, экономикалық  жағдайлармен сипатталады.

   Бұл аймақтардың  экономикасын реформалаудағы маңызды  бағыттар  келесілер:

• жаңа  өнімдерді, машиналар мен  жаңа технологиясындағы құрал жабдықтарды өндіруді  ұйымдастыру;
• экономикалық  жағдайлардың қозғалысын анықтайтын нарықтық инфрақұрылымының  тез дамуы;
• өнеркәсіптік салалардың ірі кәсіпорындарды басқарудың жаңа ұйымдастыру түрлерін қалыптастыру;

   3 топ аймақтарында елдің тұтыну  қорларын құрайтын агрооперкәсіптік кешендері.

   Бұл аймақтардың  әлеуметтік – экономикалық дамуының  маңыды бағыттары келесілер:

• меншікті түрлі формалар дамуымен ауыл шаруашылық өндірісті реформалау бойынша жұмыстарды жалғастыру;
• ауыл шаруашылық өнімдерінің өндірісінің тиімді  кәсібін қалыптастыру;
• өндіріс процесінде  жаңа технологиялар мен техниканы қолдану мен енгізу;
• ауыл шаруашылық шикізаттарын  қайта өңдеу үшін кәсіпорындардың кең  желісін ұйымдастыру;
• қажетті өндірістік және әлеуметтік инфрақұрылымдарды құру т.б;

  4 топ- Экстремалды климаттық әлеуметтік  экономикалық жағдайы бар дипресивтік аймақтар.  Бұл аймақтардың қалыптасқан шаруашылық   байланыстардың бұзылуы, экономикалық  және әлеуметтік дағдарыс шекті деңгейге жеткен, бұл аймақтар өз күштерімен  бұл жағдайдан шыға алмайды, оларға мемлекеттік реттеудің әдістері қажет.

   Бұл топтағы аймақтардың   маңызды  мәселелері:

-  экономикалық жағдайдың   нашарлауына  жол бермеу;

- аймақтағы  тұрғындардың  дәстүрлері,  тәжірибелерін  жергілікті  ресурстарды пайдалану  арқылы  шаруашылық кешенді  қайта  құру;

-қашықтағы ауылдық   аудандардағы ауыл шаруашылық  шикізаттарды қайта өңдеу бойынша   бірнеше  бөліктерді  қалыпттастыру;

Халықтың өмір сүру  сапасын  және деңгейін жоғарлату үшін  материалдық  негіздерді  құру  бойынша  белгілі  бір  шаралардың қабылдануы;

• кіші және орташа қалаларда тұратын тұрғындарының республиканың басқа аймақтарына көшу үшін қажетті жағдай жасау;
• шет елден техникалық және гуманитарлық  көмек тарту  және оны тиімді  пайдалану .

 Аймақтық  саясатты  жүргізуде  келесідей маңызды  құралдар қолданылады. Жалпы мемлекеттік  және аймақтық қызығушылықтарын  сәйкестендіретін  және байланыстырылуын  қамтамассыз ететін Қазақстан  Республикасының  өндіргіш күштерінің  ұзақ мерзімді  перспективадағы  таралуы  және аймақтардың   даму  әлеуметтік – экономиткалық  дамуының кешенді  болжамы.

• ірі масштабты аймақ аралық бағдарламаларда  шешу бойынша  жалпы мемлекеттік  бағдарламаларды жасау және жүзеге асыру;

      -  елдің   әлеуметтік – экономикалық дамуының  алғы шарттары мен  этаптарының   кешенді болжалуы жүзеге асыруға  мақсатталған жалпы мемлекеттік  аймақтық және  салалық деңгейдегі  стратегиялық   жоспар жүйесі.

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

Қорытынды

 

Қорыта келе аймақтың саясаттың  стратегиялық жоспарларының мақсаты  мемлекеттің біртұтастығын сақтай отырып, аймақтарды одан әрі экономикалық, әлеуметтік және мәдени дамуын, халықтың өмір сүру деңгейін, жақсартуға ықпал  ететін басымды инвестициялық жобаларды  жүзеге асыру жолымен әлеуметтік – экономикалық даму деңгейіндегі өңірлер арасында орын алып отырған  айырмашылықтарды азайту болып табылады.

        Аймақтардың біркелкі дамымауы іргелі әлемдік үрдістерге жатады. Әрбір елде салыстырмалы түрде өркендеген және артта қалған аймақтар бар - бұл әлеуметтік-экономикалық табиғи-климаттық, ресурстық және басқа да жағдайлармен байланысты табиғи, аймақтык айырмашылықтар. Осы орайдағы мемлекеттің міндеті шектен тыс жоғары аймақтық саралауға жол бермеу болып табылады.

Өмір сүру деңгейі мен сапасындағы шектен тыс аймақтық айырмашылықтар көбінесе аймақтардың экономикалық, табиғи-климаттық ресурстық және инфрақұрылымдық ерекшеліктерімен анықталады, сондай-ақ олар мемлекеттің «теңестіруң саясатын жүргізу үшін негіз болып табылады. Осы саясатты жүзеге асырудың басқарушылық механизмінің негізгі міндет-терінің қатарына артта қалған аймақтардағы өмір сүру деңгейі мен экономикалық -даму параметрлерін ең болмағанда орташа деңгейге (осы параметрлер бойынша) біртіндеп жақындау жатады. Бұл жағдайда негізгі міндет мемлекет тарапынан аймақтардың  өзіндік  дамуын   ынталандыру:   халықтың  әлеуметтік бейімділігін  қолдау  (қолайлы  жерлерге   көшіп-қонуға  көмек көрсету);  артта қалған  аймақтарға капитал  мен  инвестициялардың келуін ынталандыру және т.б. болып табылады 

Аймақ дамуының кез келген аясындағы  дағдарысты жою, бір жағынан алғанда, экономикалық белсенділік деңгейімен байланысты.Әлеуметтік даму салыстырмалы түрде дербестікке ие бола отырып, айтарлықтай дәрежеде ресурстық мүмкіндіктермен анықталады, олар өз кезегінде экономикалық даму деңгейіне байланысты. Екінші жағынан, нарықтық шаруашылықтың әлеуметтіқ жағдайға зиянын тигізе отырып, тек ғана экономикалық басымдыққа біржақты бейімделуі нарықтық экономиканың және тұтас мемлекеттің дамуына қауіп туғызады. Сондықтан мемлекеттік реттеудің әлеуметтік және экономикалық құраушыларының тепе-тендігі қажет. Экономикалық және әлеуметтік құраушыларды тепе-теңдікте дамыта отырып, аймақ дамуындағы әр түрлі бағыттағы олқылықтардың орнын толықтыруға және халықтың тұрмыс жағдайының деңгейін көтеруге болады, бұл түптеп келгенде мемлекеттің аймақтық саясатының табысты жүргізілуін анықтайтын негізгі шарттардың бірі болып табылады.

Аймақтық саясаттың мәні мен міндеттері және оларды  жүзеге асырудың өзіндік механизмдері бар . Макро  экономикалық саясаттың құрамдас бөлігі бола отырып, аймақтық саясат әрбір аймақтың экономикасының тиімділігі мен бәсекеге қабілеттілігін арттыру арқылы экономиканың тиімділігін көтеруді өзінің басты мақсаты етіп қояды. Қойылған мақсатқа жету үшін, әрине, міндеттердің қойылуы шарт. Олардың қатарына: мемлекет пен жекелеген аймақтардың мүдделерін үйлестіру, аймақтық дамудың әрекетті механизмін жасақтау, сонымен қатар аймақтың ресурстық, ғылыми, еңбек әлеуетін барынша пайдалану жатады.

        Қазіргі кезеңдегі аймақтық басқарудың тиімділігін арттырудың мемлекеттік стратегиясы ең алдымен, халықтың өмір сүруінің жеткілікті деңгейін қамтамасыз етуге, елдің экономикалык кеңістігінің тұтастығы мен бірлігін сақтауға, экономиканың нақты секторының тұрақты дамуы үшін жағдайлар қалыптастыруға багытталуы тиіс. Аймақтық экономиканың қызмет етуінің айқын белгіленген шекарасының болуы, аумақтардағы шаруашылық жүргізу мен әлеуметтік-экономикалык дамуды басқарудағы дербестіктің барған сайын арта түсуі аймақтың тұрақты, тиімді дамуын қамтамасыз ететін экономикалық саясатты жасақтаудағы аймақтық басқарудың жауапкершілігін күшейте түседі. Нақ осы аймақтық басқару халықтың өмір сүру жағдайы мен деңгейіне, қоршаған ортаның қорғалуына, аймақ экономикасының инвестициялык тартымдылығына, оның бәсекеге қабілеттілігіне жауапты болады.

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

                        

 

Пайдаланылған әдебиеттер тізімі.

 

  1.   «Аймақтың экономикасын басқару»   Алматы 2005ж

2.  ҚР әлеуметтік –  экономикалық дамуының 2005 – 2007 жылдарға  арналған        орта  мерзімді жоспары. ОҚО Статистика  агентігі.  Шымкент, 2005*.

3.   Танкиева. «Жергілікті экономиканы  басқару»    Алматы-2007ж

4. Бердалиев К.Б. «Основы управления экономкой Казахстана». Алматы, Экономика, 1998г

5. Саиров.Е.Б. «О региональном  развитии и региональной политике  в Казахстане» Саясат, №2, 2001г

  6.  ОҚО « 2005 –  2007 жылдарға арналған стратегиялық  бағдарламасы» ОҚО Экономика  және бюджетті жоспарлау департаменті. Шымкент, 2005.

  7. Танкиева: "Жергілікті басқаруда экономикалық механизмдерді қолдану жолдары". "Саясат" Алматы  2005ж