Қазақстан Республикасының банк жүйесі

      Тіркеуге  алынатын уақытта жаңадан құрылған  банктің жарғылық капиталы, құрылтайшылық  құжатта хабарланған, оның акционерлерінің  сомасының 50% төленуі тиіс, ал тіркеуге алған кезінен бастап бір жыл ішінде оның жарияланған сомасы толық төленуге тиіс. Жарғылық капиталдың сомасы заңдылықтармен шектелмейді.

       Коммерциялық  банктер қызметін жүзеге асыру  барысында филиалдарын, өкілеттіктерін, сондай-ақ еншілес банктерін аша алады.

       Банктің  филиалы – филиал туралы ережеде  немесе лицензияда көрсетілетін  банктік операцияларды жүзеге  асыруға құқылы және өзінің  дербес бухгалтерлік балансы  бар заңды тұлға болып табылмайтын  банктік мекеме.

       Банктің  өкілеттігі – банктік операцияларды жүзеге асырмайтын, яғни банктік тапсырмасымен және оның атынан әрекет ететін банктің орналасқан жерінен тыс орналасқан, заңды тұлға болып табылмайтын банктің құрылымдық бөлімшесі.

       Еншілес  банк – жарғылық капиталдың  елу пайыздан астамы бас банкке тиселі және өзінің дербес бухгалтерлік балансы бар, заңды тұлға.

       Сонымен, Қазақстан Республикасындағы екінші  деңгейдегі банктердің меншік  формасына қарай топтасуына келесідей 3-кестеден көруге болады: 

                                                                             2-кесте

       Қазақстан  Республикасындағы екінші деңгейдегі 

                                  банктер. 

 

       *Сандық  мәліметтер Қазақстан Ұлттық банкінің статистикалық бюллетенінен алынған. 
 
 
 

       3.1.  Қазақстан Республикасындағы коммерциялық

                     банктерді ашу  және тарату тәртібі. 

       Қазіргі  коммерциялық банктер банктік  жүйенің екінші деңгейін білдіреді. Олар банктік ресурстарды шоғырландыра отырып, зианды және жеке тұлғаларға кең көлемде банктік операциялар мен қаржылық қызметтерді жүзеге асырады.

       Қазіргі  коммерциялық банктер жүйесі 1990 жылдың аяғынан бастап қалыптасты, яғни қазақстандық банктік жүйенің  небары 12 жылдық тарихы бар. Қазақстан Республикасының коммерциялық банктері өз қызметінде 1995 жылы 30 наурызда қабылданған “Қазақстан Республикасының Ұлттық банкі” және 1995 жылдың 31 тамызында қабылданған “Қазақстан Республикасындағы банктер және банктік қызмет туралы” Қазақстан Республикасы президентінің заң күші бар жарлықтарын басшылыққа алады.

       1999 жылдың 1 қаңтарындағы мәлімет бойынша  еліміздегі екінші деңгейдегі  банктер саны – 71 құраған. Бұл 1994 жылмен салыстырғандағы екінші  деңгейдегі банктердің өте көп  мөлшерде қысқарғандығын сипаттайды. Олардың қысқаруын банктердің интенсивтік жағынан өсуімен байланыстыруға болады. Қазақстан Республикасының екінші деңгейдегі банктері Қазақстан Республикасының Ұлттық банкітің берген лицензиясы негізінде қызмет етеді.

      Лицензияның  өзіндік стандартты формасы бар және онда коммерциялық банктердің айналысатын қызмет түрі жазылады. Дамыған шет елдерден айырмашылығы Қазақстандағы берілетін лицензия әмбебап болып табылады.

      Қазақстан  Республикасындағы банк қызметінде  мемлекеттік органдар банктердің мамандануын белгілемейді, мысалға, инвестициялық ипотекалық қызметтерді жүзеге асырылады және т.б. Қазақстандық банктер бағалы қағаздар нарығында да тікелей қатысуға толық құқылы.

      Банктік  операцияларды жүзеге асыруға  алатын лицензиядан басқа Қазақстан Республикасының Ұлттық банкінен валюталық операцияларды жүзеге асыруға бас лицензия алады.

      Бас  валюталық лицензия оларға өз  қызметін жүзеге асыруы үшін  қажетті саналатын банктер қатарымен  корреспонденттік қатынастар орнатуға, сондай-ақ дамыған шет елдерде өз филиалдары мен өкілеттігін ашуға құқық береді.

      Сонымен  қатар, Қазақстандық коммерциялық  банктерге бағалы металдармен  операцияларды жүзеге асыру үшін  Қазақстан Республиксының Ұлттық  банкі лицензия береді.

      Екінші  деңгейдегі банктер өз қызметтерін  бастауы үшін Қазақстан Республикасының Ұлттық банкінен рұқсат алуда төмендегідей құжаттарды табыс етеді:

• рұқсат алу үшін беретін өтініш;
• банктің жарғысы;
• құрылтайшылық шарт;
• құрылтайшылар жиналысы туралы хаттама;
• үлес қосушылар немесе банк акционерлерінің тізімі;
• құрылтайшылардың қаржылық жағдайлары туралы аудиториялық қорытынды;
• экономикалық негіздеме;
• банктің 2-3 жылға арналған бизнес-жоспары;
• банк басшысының кәсіби жарамдылығы туралы анықтама қағаз;
• банктің бас бухгалтері туралы анықтама;
• жариаланған жарғылық қорға төленген соманы растайтын құжаты-төлем тапсырмасы.

       Қазақстандық  тәжірибеде басқа дамыған шетелдік  тәжірибелер сияқты жарияланған  жарғылық капиталдың төленген  жарғылық төленген капиталдан  айырмашылығы болады. Қазақстандағы  банктік заңдарға сәйкес банкті тіркеуге алу үшін жарияланған жарғылық қордың 50%-дан кем емес бөлігі акция, облигация, ақшалай қаражат, бағалы металдар немесе басқа да материалды бағалықтармен төленуге тиіс. Ал қалған сомасы, яғни 50%-ға жуығы жыл бойына салынуға тиіс.

       Жарияланған жарғылық қордың 50%-ның ақшалай түрдегі сомасы сол банктің корреспонденттік шотына түсіріліп, ал материалдық бағалықтары банкті құрушы акционерлердің жалпы жиналысындағы бірлескен түрде бағалауына байланысты акті бойынша қабылданады.

       Қазақстандағы  коммерциялық банктердің көбінің қаржылық жағдайы тұрақсыз. Әлі де болса лицензиясы қайтарылып алынған банктер қатары өсіп отыр. Екінші деңгейлі банктер қатарындағы пруденциялдық нормативтерді бұзғандар саны 1996 жылдың 10.10. – 56; 1997 жылдың 01.01. – 35; 1998 ж. 01.01. – 25; 1999 ж. 01.01. – 28.

       Екінші  деңгейдегі банктер өз қызметтерін  банк құрылтайшыларының шешімімен, сондай-ақ Қазақстан Республикасы  заңдарына көзделген жағдайларды  тоқтата алады. Банкті ашуға берген  рұқсаты келесідей негіздерге  байланысты қайтарылып алынуы мүмкін:

• құрылтайшылық шарт пен банк жарғысының жұмыс жасап отырған заңдарға сәйкес келмеуі;
• банк қызметіне байланысты жалған мәліметтер болуы;
• банк жетекшілерінің кәсіби жарамсыздығы;
• рұқсат берген күннен бастап өз қызметін 6 айдан астам уақытқа дейін кешіктіруі;
• пруденциалдық нормативтердің жүйелі түрде бұзуы;
• банк заңдылықтарында, сол сияқты жарғысында көрсетілмеген операцияларды жүзеге асыруы;
• тіркеуге алған уақытқа дейін жарияланған жарғылық қордың төменгі сомасын төлемеуі;
• құрылтайшылардың қаржылық жағдайларының тұрақсыздығы.

       Банктің  ашылуына берілген лицензияның  қайтарылуы, банктің таратылу туралы  шешімді білдіреді. 
 

3.2.  Коммерциялық банктердің ұйымдастырылу

                               құрылымы. 

       Коммерциялық  банктердің ұйымдастырылу құрылымы банкті басқару құрылымына және оның функционалдық бөлімшелері мен әртүрлі қызметтерінің құрылымына бөлінеді.

       Басқару  органы пайда алу мақсатында  коммециялық банктің қызметіне  тиімді жетекшілік етуді қамтамасыз  етеді. Банктің құрылтайшылары басқару  органына тікелей қатысады.

       Акционерлік  коммерциялық банктің ең жоғарғы  органы – акционерлердің жалпы  жиналысы болып табылады. Акционерлердің  жалпы жиналысы жылына бір  рет шақырылып отырады. Бұл жиналыста  мынадай міндеттер шешіледі:

• банктің жарғысына өзгерістер еңгізу;
• банктің жарғылық капиталын өзгерту;
• банктің Кеңесін сайлау;
• банктің жылдық есеп-қисабын бекіту;
• банктің табысын бөлу;
• банктің құрылымдық немесе еншілес бөлімшелерін құру және тарату.

       Екінші  басқару органы – банктің қадағалау  кеңесі болып табылады. Банктің бақылау кеңесі – банк қызметіне бақылау жасау органы ретінде, келесідей міндеттерді шешеді: нормативтік актілерді бекітеді; Басқарма немес Басқарма төрағасының шешімі бойынша жасалған мәмілерді бекітеді.

       Келесі  басқару органы – бұл басқарма (банк кеңесі). Басқарма – атқарушы немесе өкілетті орган, яғни ол банктің иелерінен, оның акционерлерінен құралады және олардың мүдделерін қорғайды. Басқарманың міндеттемелеріне мыналар жатады:

• банктің стратегиялық мақсатын анықтау;
• банктің саясаттарын жасау;
• жетекшілік қызметке кадрлар дайындау;
• комитеттерді құру;
• ссудалық және инвестициялық операцияларға бақылау жасау.

      Басқарма  төрағасы – бұл банктің бірінші  жетекшісі болып табылады және  ол банк қызметіне жетекшілікті  жүзеге асырады. Банк төрағасына келесідей міндеттер жүктеледі:

• банктің қызметіне қатысты барлық сұрақтар бойынша  бұйрықтар шығару және нұсқаулар беру;
• барлық мемлекеттік және басқа да органдарда, басқа банктерде, оның ішінде шетелдік банктерде банк қызметіне қатысты барлық сұрақтар бойынша өкілеттілікті жүзеге асыру;
• банктің мүлкіне және қаражаттарына ей болу;
• банктің штаттық жұмысшыларының саны мен құрылымын бекіту;
• еңбек келісім шарты бойынша банктің лауазымды тұлғаларымен келісімдер жасау.

       Ревизиялық  комиссия – банк қызметіне  бақылау жасаушы органы болып табылады.

       Несиелік  комитет – бұл несиенің басйланысты  қорытынды жасаушы органы.

       Банктің  функционалдық құрылымына барлық  департаменттер мен бөлімдер  жатады.

       Қызмет  бөліміне: кадр бөлімі, заң бөлімі, күзет бөлімі, әкімшілік-шаруашылық  бөлімі және т.с.с. кіреді.

       Акционерлік  банктің басқау құрылымы 4-кестеде  берілген. 
 
 

3.3. Коммерциялық банктердің  қызметтері мен  операциялары. 

       Банктер қызметінің мәні оларды басқа органдардан  ажырататын функцияларды орындаудан көрініс табады.

       Банк  қызметін – банктің клиент мүддесі үшін белгілі бір іс-әрекеттерді орындауын сипаттауға болады. Кез келген банк өнімінің негізінде қандай да бір қажеттіліктерді қанағаттандыру қажеттілігі жатады.

      Қазіргі кезде негізгі дәстүрлі қызметтерге  бұрынғыша салымдар тарту мен  қарыздар беру жатады. Банктер өз пайдаларын көп бөлігін осы операциялар бойынша пайыздық айырмадан алады. Бірақ осы екі қызмет төңірегінде банктік өнімдердің көптеген нысандары жасалынып шығуы мүмкін.