Қазақстандағы несиелік жүйе, оның құрылымы және даму болашағы

    Жаңа өндiрiс ашумен оларды  кеңейту iсiнде де несиенiң атқаратын  рөлі зор. Несиенiң көмегiмен  айтарлықтай қаржы ресурстарын  шоғырландыру мен орталықтандыру  жаңа өндiрiстердiң  iрi жобаларын  iске асыруга, жаңа техникалық  ендiруге,  жоғары қосымша құны бар өнімдердi өндiрудi қайта жарақтауга байланысты салынатын мол салымдарды жүзеге асыруға мүмкiндiк бередi. [8]

    Қазақстанда экокомиканың шикiзаттық  бағытынан арылып, жоғары дамыған  өңдеу секторын құру мақсатын көздейтiн КР-ның 2003—2015 жылдарға арналган индустриалдық-инновациялық даму стратегиясы жүзеге асуда. Бұл ретте өзiнiң несиелiк қаржыларын осы багдарламаны жүзеге асыруга багыттайтын несие жүйесiне үлкен умiттер артылуда. Несиенi капиталдық салымдар есебiнде пайдаланудың бюджеттiк қайта айналмалы қаржыландырумен айтарлықтай маңызды артықшылықтары бар. Ол капиталдық шығынның  тиiмдiлiгiн осы шаралардың пайда есебiнен қарызды өтеудiң мүмкiндiктерiн анықтаумен әрi несие шараларының өтелу мерзiмi шегiнде қарызды өтеудiң мерзiмiн белгiлеуменi жүйелi бақылауга мүмкiндiк бередi.

    Несиенiң ақша айналымы саласында  да алатын орны айрықша. Ол  ақша айналымының үнемделуiнен  көрiнедi. Несие өзiнiң қызметi —  айналысының құралын құруға байланысты:

• бiрiншiден, ақша белгiлерiн дайындау, шығару, есеп жүргiзу мен сақтаушыгындарын қысқартады;
• екiншiден, несие бос ақша қаржыларын сан рет пайдалана отырып, қолма-қол ақшасыз есептесулердi қысқартып, айналым шығындарын азайтады;
• үшiншiден, айналымның шыгындары маусымдық қажеттiлiктерді қосымша қаржылар есебiнен көбейткенде қорлардың кемуіне байланысты қысқарады.

    Экономиканың төмендеп, инфляцияның  өрлеген кезiнде мемлекет пайыздық  ұтысты көтеру арқылы айналымдағы  ақша көлемiн қысу үшiн экономикадағы  несиелiк салымның көлемiн қысқартады. Ал, экономикалық өрлеу кезiнде экоюмиканы жандандырып, әрi өсiру үшiн несие экспансиясы саясаты қолданылады, яғни пайыздық ұтыстарды кемiту арқылы несие тасқыны көбейiп, ақша көлемi ұлғаяды. Осылайша ақша айналымы ретке келтiрiледi. Қазақстанда 1993—1997 жылдары несиелердiң шектелуi, ал 1998 жылдан бастап несие экспансиясы саясаты жургiзiлдi. [9]

    Несиелiк (ипотекалық тұтыну несиесі)  арқасында тұрғын‚ үй құрылысы, пәтерлер, автокөлiк және басқа  да тұрмыстық машиналар мен  аппараттар алу мен шаруашьтлықты қалыптастыру сияқты коғамдагы көптеген әлеуметтiк мәселелердi шешуге қол жетiп отыр.

    Несиенiң көмегiмен басқа мемлекеттермен  байланыстар ныгайып, әлемдiк  экономикага араласуга мүмкiндiктер  туып келедi.

    Сонымен, жекелеген шаруашылықпен айналысушы экономикалық субъектiлердiң өмiр сүруi мен жалпы халықшаруашылыгының дамуына да, микроденгейiне байланыстардың дамуында, сондай-ақ халықтың әл-ауқатын  көтеруде несиенің атқаратын рөлi өте зор екен.

    Несие саласын мейлiнше тарылтудың да керi әсерi бар, себебi төлем қаржыларының жеткiлiксiздiгiнен шаруашылық субъектiлерi ТМҚ-ны, жабдықтарды сатып ала алмайды, өзiнiң қызметкерлерiне еңбекақы төлей алмайды, негiзгi қорларды жалға ала алмайды және т.б. Сайып келгенде мұның бәрi өндiрiсте, тауарларды сатып-таратуда өз көрiнiсiн байқатпай қоймайды.

    Несиенiң шектерiн негiздеп анықтау  мен сақтаудың сұраныс пен  ұсыныстың, айналымдағы тауар  мен ақша көлемдерiнiң, өндiрiс  пен тауарларды сатып-таратудың  араларындағы үйлесiмдi тепе-теңдiктердi сақтай тұру үшiн маңызы зор.

    Несиенiң сандық шегi несиелiк  қаржыларды сандық жағынан шектеумен  байланысты. Шектеулердiң әдісi әр  турлi, тура әдiс — Ұлттық банк  мiндетті қор көздерiнiң мөлшерiн  арттырып, соның нәтижесiнде несие  көздерiнiң көлемiн азайтады, экономикалық әдiс — пайыздық мөлшерлеменi көтерудiң нәтижесiнде несиелеу процесiн тежейдi, Сапалық шектерi — бұл жағдайда несие тар көлемдiк деңгейде де, кең көлемдiк деңгейде де керi әсер етуi мумкiн.

    Несиенiң экономика циклiнің тиiстi кезеңiне байланысты кең көлемдi деңгейде оң немесе терiс түрде қалай әсср ететiндiгi жогарыда атап көрсетiлдi.

    Несиенiң пайдаланылуы мен оның  тар көлем деңгейiнде әсер етуi  көп факторларга, ең бiріншi несиелiк  қатымастарға қатысушы жақтардың  ықыластарғы  мен мүмкiндiктерiне  байланысты,  атап айтқанда:

    — қарыз алушылардың қарыз  қаржыларына  деген мұқтаждығы  мен несие және пайыздыық мөлшерлемелердi қайтаруга байланысты щығындарды  азайтуға олардың ықыласты  болуы;

    — банкiлердiң өз табыстарын  ұлғайту мақсатымен несие салымдарын кеңейтуге ықыластылығы.

    Екi жақтың несиелiк тынымдарға  ықыластары жасалған несиелiк  келiсiмдерде көрсетiледi. [10] 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 

Қорытынды.

    Қорыта айтқанда,  халық пеп шаруашылық органдарына қызмет көрсететiн қаржы-несие ұйымы несие жүйесiнің жұмысы шаруашылық құрылымды  дамытуда айрықша роль ойнайды. Қаржы-несие тетiгiнiң тиiмдiлiгi мен үздiксiз жұмыс iстеуiне тек жеке шаруашылық  бiрлiктерiнің қаражатты уақтылы алып тұруы гана емес, сонымен бiрге тұтас ел экономикасының даму қарқыны да тәуелдi.

    Несиенiң ғылыми-техникалық прогрестi жеделдету қызметi гылыми-техникалық ұйымдардың қызметін қаржыландырумен сипатталады. Сондықтан да, несиенiң көмегiнсiз көптеген гылыми-зерттеу орталықтарының  жұмыс жасауы қиынға туседi. Сондай-ақ несие өндiрiске гылыми технологияларды жаңалық ретiнде енгiзу үшiн де аса қажет болып табылады. Себебi, ондай шығындар бастапқыда кәсiпорынның қаражатымен, оның iшiнде орта және ұзақ мерзiмдi банктiң несиелерi есебiнен қаржыландырылады

     Бiз дамыган нарықтық экокомикасы  бар елдердiң қазiргi кездегi несие  жүйесiн сипаттаушы кейбір маңызды  мәселелерге ғана тоқталдық. Өз  экономикасын нарықтық жолга  қайта құрушы  Қазақстан үшін  әлемдiк банк жүйесiнің қазiргi кездегi даму тенденциялары‚ үлкен қызыгушылық –туғызады, өйткені нарықтық  экономикаға өту өзiндiк нарыктық несие жүйесiн құруды талап етедi. Республикамыз үшін шет ел тәжiрибесiн толығымен  меңгерген тиiмдi болады, өйткені экономика нарыққа өтудiң ең басында тур, ал Батыс болса мұнда бұрыннан қызмет етуде, бiрақ осы тәжiрибеде барлық жагымды жайттардың  алган дұрыс болады, өйткенi ол өтпелi кезек жагдайында өз қолданысын табары сөзсiз. 
 
 
 
 

Пайдаланылған әдебиеттер:

1)  Сейітқасымов  Ғ.С. «Ақша Несие Банктер»: Оқулық. – Алматы: «Экономика», 2005.

2)  Мақыш С.Б.  «Ақша айналысы және несие»: -Алматы: «ИздатМаркет», 2004.

3) Баймұханова  С.Б.;  Балапанова Ә.Ж. «Бухгалтерлік  есеп». – Алматы; Қазақ университеті, 2002. 

4) Ержанов М.С;  Ержанова А.М.; «Основы бухгалиерского  учета и новая корреспонденция счетов» (с 1 января 2003 г.). – А.; Ержанов и К, 2003 г.

5) Международные  стандарты финансовой отчетности  КМСФО/ Пер.И.Тарусина/ Ред. коллегия:А.С.Бакаев, Л.В. Горбатова, Т.Б. Крылов и  др. – М.; 1998 г.

6) Радостовец  И.К. ; Радостовец В.В.; Шмидт.О.И. Центраудит-Казахстан, 2002 г.

7) Кеулимжаев  К.К. Корреспонденция счетов хозяйственных  операций по типовому плану  счетов бухгалтерского учета  финансовой – хозяйственной деятельности  субьектов. – А.; БИКО, 2003 г.

8) Бункина М.К.  Национальная  экономика. М: 2006 г.

9) Гальперин  В.М. и д.р. Макроэкономика: учебник  СПБ.:экономическая школа, 1994 г.

10) Саяси экономия. Оқулық-Алматы, Ана тілі, 1992.