Ақша нарығы

Келесі кезеңде  төлем ретінде 81 мың доллар алған  кісілер тағы да оларды «Сити-трест» банк депозитіне салады, ал енді берілетің  қарыздың көлемін 72,9 мың долларға ұлғайтады (81 мың доллар резерв қорында қалады деп есептегенде). Ал бұл банктер жасаған жаңа ақша соммасын 243,9 мың долларға көбейтеді. Әңгіменің қисыны мынадай қорытындыға әкеледі: банктердің жаңа ақша жасау процесі жалғаса береді, бірақ белгілі шамаға дейін бұл процесс банктің депозиттер ұлғаюының мультипликациондық әсерін сипаттайды және оны резервтік талапты ескере отырып есептейді.

Банктік депозиттердің  ұлғаюы шегі:

100 мың долл. + 90 мың долл. + 81 мың долл. + ... -100мың  долл.

 

Сонымен, резерв ережесінің 10% деңгейндегі 100 мың доллар алғашқы депозит ақша массасының ұлғаюы мультипликациондық тиімділікті 1 млн долларға жеткізеді.

Ақша массасы  көлемінің банктің жаңа ақшаларымен  ұлғаюы нақты бақылау мен ақша ұсыну мультипликаторлары немесе банктік  мультипликатор (m) арқылы жүреді.

Ол мына формуламен есептеледі m= 1/r*100 мұндағы r- түріндегі міндетті резервтік норма % немесе m=M/k мұндағы М- депозиттердің өсуі, R- резервтердің өсуі.

Біздің мысалымызда m=10, резервтегі әрбір доллар депозиттінің 10 долларға өсуіне әкеледі. Демек, мультипликатордың көлемі міндетті резервтік талаптарға кері тәуелділікте. Егер резервтің ставкалары 5 процентке төменднсе, онда m=20, ал 20проценке көтерілсе m=5-ке төмендейді.

Нақтылы өмірде банк депозиттері ұлғаюының мультипликациондық әсерінің нәтижесі көбінесе күнделікті айналымға түскен ақшаның көлеміне байланысты, өйткені банктен қарыз түрінде алынған ақша депозитке түгел қайтарылмай қолма-қол ақша ретінде де жүре береді. Біздің мысалымызда клиенттердің ағымдағы есепшоттан алғандары ескерілмецді, ал олар банктердің қарыз беру мүмкіндігін азайтады. Ең соңында, банк резервтерінен ақшаларды алу жағдайында мультипликациондық әсер қарама-қарсы бағытта әсер етеді. Мысалы, коммерциялық банктің федералдық резерв жүйесінен 1000 доллар құны бар мемлекеттік облигацияны сатып алу банктің резервтік ресурсын осы соммаға азайтады, нәтижесінде 10 мың доллар банктік депозиттің жойылуына әкеледі (10проценттік резерв ставкасында).

Банктердің  жаңа ақша жасауларының демек, ақша массасының өзгеруінің негізгі факторларына мыналар  жатады: резерв ставкасының ең төменгі мөлшері және заемщиктер тарапынан жаңа қарыз алуға деген сұраныс. Бұдан әрі біз осы тұтқаларды пайдалана отырып, мемлекеттік банктің ақша массасы көлемін қалай ретейтінің көрсетеміз.

 

1.2 Ақшаға сұраныс пен ұсыныс

 

Макроэкономикалық тепе-теңдік ақша рыногында белгілі бір пропорциялардың болуын қалацды. Олардың ішіндегі ең бастысы ақшаға дегн сұраныс пен ұсыныстың тепе-теңдігі.

Ақшаға сұраныс  шаруашылық агенттерінің сақтап жүрген ақша қаржыларының мөлшерімен анықталады. Шын мәнінде ол ақша қорына немесе қалған номиналды ақшаға деген сұраныс. Ақшаға сұранысты теориялық талдау мен рыноктағы теңдік жағдайларын зерделеу бұл мәселелерде екі негізгі экономикалық мекткптің «монетарлық және кейнстік макроэкономикалық үлгілердің пайда болғанан көрсетеді.

Ақша деген  сұраныстың монетарлық теориясы неоклассикалық дәстүрлерге сүйеніп, 18 ғасырда пайда  болды. Бұл теория экономика ғылымында  үстіміздегі ғасырдың 30-40-жылдарына  дейін үстемдік жүргізген ақшаның  сандық теориясының ұсынастырын  басшылыққа алды. Бұл мектептің негізгі идеяларын ұсынғандар ағылшын ғалымдары Д. Юм, Дж. Милль, А. Маршал, А. Пигу, К. Виксель, Д. Патанкин, американ ғалымы И. Фишер, шведтік Г. Кассель мен Б. Хансен. Қазіргі монетаризм сандық теорияның жаңа варианты ретінде Чикаго мектебі ғалымдарының 50-60 жылдардағы еңбектерінен көрінеді. (М. Фридмен, К. Брунчер, А. Х. мельтцер).

Монетаристер  экономиканы даиытуда ақшаның рөліне үлкен мән берді. Рыноктық шаруашылықтың  циклдық өзгеруін түсіндіруде де ақша массасының маңызы бар деп есептейді. Монетаристердің ұраны – ақшаның маңызы бар (moneg matters) ал көбі тек ақшаның ғана маңызы зор деп ойлайды (money is all that matters). Кейінірек қазіргі монетвристер өкілдері жасаған ақшаға сұраныс теориясының негізгі ерекшеліктерін қарастырамыз. Кейнсиандық және монетарлық тәсілдердің айырмашылықтарын жақсы білу үшін, алдымен неоклассикалық вариандық сандық теориясына талдау жасайық. Сандық теорияның негізгі пастулаты (жорамалы) мынала: бағаның абсолютті деңгейі номиналды ақша қалдығының ұсынысымен анықталады. Басқаша айтқанда, ақшаны көп ұсынған сайын, бағаның деңгейі жоғары және керісінше болады. Мұндай тәуелділік белгілі кембридж теңдігі деп аталады. Кембридж мектебінің өкілдері ағылшын ғалымдары А. Маршалл, А. Пиггу, Д. Робертен бұл теңдікті былай қисындайды:

M^-S = KPY

Мұнда М^-s – ақшаның номиналды саны: к – номиналды табыс пен қажетті ақша қалдықтары (шаруашылық істің құрылымында тұрақты болуы) арасындағы пропорция P- бғаның абсолютті деңгейі, Y – нақты табыс.

Егер K мен Y - өзгермейтін тұрақты мөлшер деп есептесек, онда ақшаның номиналды санының өзгеруі M^-S  бағаның абсолютті деңгейінің өзгеруі әкеледі деген қорытынды жасауға болады.

Американ профессоры И. Фишер өзінің «Ақшаның сатып алу  күші» (1991) деген кітабында сандық теорияға негізделген тағы бір теңдікті есептеп шығарады: M^-SV=PY дағы V – ақша айналымының жылдамдығы. Осындай жылдамдықпен номиналды қордың бір өлшемі айналымда қозғалыс жасайды.

Теңдіктің екі  бөлігін V-ге бөлсек, мына формуланы  аламыз: Демек, V мөлшері кембридж формуласындағы k мөлшеріне кері әсері бар. Бұл қисын былай түсіндіріледі: егер индивидтер аз ақша қалдықтарына сақтаса (k-төмен) онда сондай көлемде тауар өткізу үшін ақша айналымының жылдамдығын арттыру керек (V жоғары).

Ақшаға сұраныстың неоклассикалық теорися математикалық тұрғыдан үш теңдік жүйесінен тұрады, олар кембридж теңдемесімен тығыз байланыста (толығырақ қараңыз: Харрис Л. Денежная теория. М., 1990; 137-бет). Біріншіден, бұл теңдеу номиналды ақша қалдығына сұранысты суреттейді:

M² = KPY

Екіншіден, бұл  теңдеу ақшаның ұсыну қызметін сипаттайды: M^S = M^-S

Үшіншіден, бұл теңдеу нарықтағы  теңдіктің жағдайларын көрсетеді:   M^S = M^Д яғни ақшаға деген жоспарлы сұраныс оның рыноктағы тепе-теңдігін сақтайтындай жоспарланған ұысынысына сәйкес болуы қажет.

Демек, ноеклассиктердің түсінігінде  ақша рыногының макроэкономикалық  үлгісі мынаған негізделген: ақшаға деген жиынтық сұраныс ақшалай  табыс дәрежесінің қызметі (PY), ал ақшаны ұсыну экзогенді тұрақты  мөлшер, яғни ақшаға сұраныстан тыс  бөлек тағайындалады.

График түрінде бұл  үлгіні былай көрсетуге болады.

M^SM^S – ақшаны ұсыну қисық сызығы.

ОМД – ақшаға сұраныстың қисық сызығы.

 

 

 

Суретте ақшаға сұраныстың (М) баға дәрежесіне тәуелділігі (Р) бейнеленген. Баға дәрежесі өскен сайын ақшаға да сұраныс ұлғаяды. Ақшаға сұраныстың қисық сызығы табыстың деңгейімен (Ү) байланысты. Ол толық жұмыспен қамтылған жағдайда бекітілген. Табыстардың өсуі ақшаға деген сұраныстың үлкен жұмсақтылығына, икемділігіне әкеледі, ол суретте сұраныс қисық сызығының көп жазықтығымен көрсетілген. Ақшаға сұраныс қисық сызығы M^SM^S, тіке сызылған, өйткені баға дәрежесіне байланысты емес.

Баға Р^А – деңгейінде тағайындалға ақшаға сұраныс пен оны ұсынудың қисық сызығы қиылысқан нүктесінде ақша рыногының неоклассикалық үлгісі теңдік жағдайда болады. Егер баға жалпы деңгйлік Р^В көлеміне дейін төмендесе, онда тең MS=M^S, артық ақша ұсынысы шығады.

Мұндай жағдайда ақша құнсызданып, бағалар өсіп Р^А деңгейіне жақындайды. Сөйтіп, рынокта теңдік орнату тенденциясы көрінеді.

Кейнсияндық теория ақшаға сұранысты түсіндіргенде неоклассиктерден мүлдем алшақтайды. Дж. М. Кейнс «жұмыспен қамту, процент және аұщаның жалпы теориясы» деген еңбегінде адамдардың ақшалай (өтімді) түрде жинақ сақтауға ұмытылуын үш психалогиялық себебін ұсынады: трансакциондық, алыпматарлық, және сақтық.

Трансакциондық (ағылшынның  trancaction – іс жасау) қалдық қаржыларды белгілі бір ақша табысының  деңгейін ұстап тұру үшін сақтайды. Табыс келтіру және оны жұмсау белгілі уақытта бөлінген және бұл  интервалды үнемді толықтырып тұру керек. Егер интервал ұзақтығы тұрақты болып және  ол табыс деңгейімен процент нормасының өзгеруімен байланысты болмаса (оларды мүлдем ескермеуге болмайды) онда мынадан қорытындыға келеміз: жеке дара адам үшін трансакциондық қалдық деңгейі оның ақша табысындағы үлесіне тең болады:

Дж. М. Кейнс  ақшаға сұранысты түсіндіруде неоклассиктер  теориясы өкілдерінің бұл жөніндегі  пікірмелерімен сәйкес келеді. Қалдық ақшаларды, алыпсатарлық немесе сақтық, бейқам болу ниетімен ұстап тұру себептері де бұрынғы неоклассиктердің көзқарастарынан айырмашылықтары көп.

Дж. М. Кейнс  ақшаға сұраныс теориясында жоғарыда аталған скбкптерге ерекше мән берген. Оның ойынща, финанс рыногындағы екі  ұштылықпен қауіп қатер жағдайында ақшаға деген сұраныс белгілі дәрежеде облигациадан түсетін табысқа байланысты. Егер адам алыпсатарлық ойымен болашақтағы процент нормасының рыноктан күткеннен көп екенін есептеп шығарса, онда ол ақшаны жинақтап ұстауға тырысады, облигацияларды сатып алмайды, өйткені процент нормасының өсуі облигация курсын төмендетеді. Демек бұл пиғыл алыпсатарлыққа жақын және ол процент ставкасының өзгеруімен байланысты.

Соынмен экономика  ғылымныда Кейнс қоржындық таңдау проблемасын енгізді, бнліглі адамның  активінің (ақшасының) қолайлы құрылымы қандай болуы керек (ақша қаржысымен облигация үлестерінің арасалмағы) индивидтің (адамның) күткен үмітін талдауда да ол басты рөл атқарады. Ол ақшаға сұранысты болжап білуге болмайтын құбылысқа айналдырады.

Сұраныс екі  бөлікке бөлінеді:

- транакциондық сұраныс немесе  басқаша көрінісі,

L₁(y); - алыпсатарлық сұраныс немесе басқаша көрінісі,

L₂(r-r); r – рыноктың проценттік ставкасы, - r процент нормасының жайшылықтағы күтімі.

Ақша рыногының Кейнстің агрегаттық үлгісі трансакциондық алыпсатарлықтың ақша қалдықтарына сұраныс қызметін біріктіреді сонымен қатар сақтандыру пиғылы да ескеріледі. График түрінде бұл 2-суретте көрсетілген.

2-суреттегі  график ақшаға трансакциондық  сұранысты білдіреді. Алыпсатарлық пиғыл Кейнс теориясында өтімділікті мақұл көреді (предпочтение ликвидности). Өтімділікті (ликвидность) L символымен (liguidtu – англ.) белгілейді.

Бағалы қағаздардың (облигациялар және тағы басқалар) курсы  біріншіден, түсетін табыстарға (акциядан - дивиденд) облигациялардан процент, екіншіден депозит (салым) бойынша процент ставкасына байланысты. Демек, облигация құрайтын құнды-бағалы қағаздар табысы проценттің орташа деңгейі.

 

2-график ақшаға  деген трансакциондық сұранысты  білдіреді. Ол проценттің (r) дәрежесіне байланысты болмайды, сондықтан да трансакциондық сұраныс тік сызық. Ал 2, б-графикте ақшаға деген алыпсатарлық сұраныс көрсетілген. Ол ставка процентіне бағынышты және ол теңділік ексі жақты. Процент жо,ары болған сайын қолдағы ақшаны облигация түрінде ұстаған тиімді, өйткені өтімділікке жол жоқ 2, в-графигінде ақшаға деген жалпы сұраныс бейнеленген, яғни М^Д сызығы көбейте қосудан жасаған.

Ақшаны ұсыну  егер ол экзогенді автономиялық ақшаға сұраныс пен ставка процентінің  көлеміне тәуелсіз түрде болса, тік сызық арқылы көрінеді. (3-график). Енді ақшаға сұраныс графигі мен ақшаны ұсыну графигін біріктірейік. 1-графикке қарағанда ординат белдігіне баға дәрежесін емес, ставка процентінің мөлшерін енгізейік (4-график).

 

М^Д және М^S  сызықтарының қиылысы ақша рыногындағы тепе-теңдік процентінің r⁰ деңгейінде орнағанын көрсетеді. Гер мысалға, орталық банк ақшаны ұсынуды азайтса, онда М^S сызығы соған ығысып жағдайына енеді. Сөйтіп ақша рыногында жаңа тепе-теңдік орнайды, бірақ ол проценттің жоғары деңгейінде болады. 4-суретте несие-қаржы орындары басшыларының ақшаны ұсынуды ұлғайту немесе азайту арқылы процент ставкасы деңгейіне қалай әсер ететіні анық көрініп тұр.

30-жылдардағы  Кейнс идеяларының кеңірек таралуы неоклассикалық теорияның деградацияланып құруына әкелді. 50-жылдарда Кейнстерге қыр көрсетіп күреске шақырған қазіргі монетаристер сандық теорияны бұрынғықалпында дүниугу келтіруге ьолмайтынды,ын түсінді. Сондықтан осы теорияның негізін қалаушы – американ профессоры, экономика саласында Нобель сыйлығының лауреаты Милтон Фоидмен ақшаға сұраныс теориясын микроэкономикалық сатыда (желеген шаруашылық агенттерінің тәртібі) зерттелуге көңіл аударып, содан кейін барып алынған қорытындыларға макроэкономикалық шеңберде мән беріп, ақшаға деген сұраныстың өзгерісін және оның барлық шаруашылық ықпалын талдайды. Ақшаға сұраныстың таза теориясы деген атпен белгілі болған сандық теорияның жаңа вариантында М. Фридмен ақша сұраныстың қызметін былайша көрсетеді:

                   

мұндағы  М^Д – номиналды ақша қалдығына жоспарланған сұраныс. Р – бағаның абсалютті деңгейі r^в – облигациялардың  %  нормасы -  r^c    акция табыстарының нарықтық  нормасы. Р – баға деңгейінің өзгеру проценті (тауарларды акция түрінде сақтаудан түскен табыстағы ставкасы) Ү – тұрақты бағадағы ұлттық табыс. h – ұлттық табыстың, байлықтың физикалық компонентінің үлесі, u ақшаға сұранысқа әсер ететін басқа факторлар.