Ауыр металдармен ластану

 

Топырақтың  ауыр металдармен ластануын зерттеу  нәтижелері

 

Ауыр металдар – қоршаған ортаға көп мөлшерде түскенде организмдерді уландыратын  металдар. Бұл терминмен соңғы  жылдары тек қана мынадай элементтер: қорғасын, мырыш, кадмий, сынап, молибден, марганец, никель, қалайы, кобальт, титан, мыс, ванадий аталады. Бұл элементтер қоршаған ортаға түскенде экожүйелердің өздігінен тазалану процесімен ыдырамайды. Олар топырақта жинақталып, өсімдіктерге өтіп, әрі қарай биологиялық айналымға түсіп отырады. Биологиялық тізбек: топырақ - өсімдік – адам, топырақ - өсімдік – адам, топырақ – су – адам және топырақ – атмосфералық ауа – адам арқылы адам организміне өтіп, олар әр түрлі ауруға шалдықтыратыны белгілі.   Біз Ақшабұлақ кен орыны маңайындағы әртүрлі қашықтықтағы топырақтардан сынамалар алып, зерттеу жұмыстарын жүргіздік (2-кесте).  

2 - кесте.   Ақшабұлақ кен орыны маңайындағы  топырақтағы ауыр металдардың  мөлшері, мг/кг

 

Ауыр металдар	Топырақтағы мөлшері, мг/кг
	500 метр арақашықтықта		1000 метр арақашықтықта		1500 метр арақашықтықта		2000 метр   арақашықтықта		500-2000 м арақатынас мөлшері
	n	%	n	%	n	%	n	%	Р
Cu	10,0	100	5,0	70	5,0	50	3,0	30	0,999
Cd	0,3	100	0,1	66,6	0,1	33,3	0,05	16,6	0,95
Pb	5,0	100	2,7	60	2,7	54	2,0	40	0,99
Zn	30,0	100	15,0	53,3	15,0	50	12,0	40	0,999

 

Өсіміктердегі ауыр металдардың мөлшері. Кеніштен қашықтаған сайынғы өсімдіктердегі ауыр металдардың мөлшері

          Өсiмдiктердiң  ауыр металдармен  ластануы, өндірістiң  және автокөлiктердің  қарқынды дамуынан және де  топырақ - өсiмдiктердің ластануының  жалғыз көзі емес.  Ауыр  металдармен өсiмдiктер атмосфера арқылы да ластануы мүмкін. Өсiмдiктердiң құрамындағы кадмийден барлық атмосферадағы кадмиймен ластану 20-60% құрайды. Атмосфера арқылы түскен  кадмий өсiмдiктің өн бойын ластауы мүмкін.  Қорғасын  негiзiнен  өсiмдiктерге тамыры  арқылы немесе жапырағы арқылы да түседі.  Атмосфералық  қорғасынның автокөлік жолдары маңайындағы өсiмдiктердің құрамындағыға қарағанда 40% жетуі мүмкін. Қорғасынның негiзгi мөлшері вегетативтiк мүшелеріне шоғырланады, ал репродуктивті мүшелерде өсiмдiк құрамынан 4-7%  жиналады.

        Ауыр  металдардың қуаттылығының  тез арада жиналу қабiлеттiлiгіне  байланысты әр түрлі үйлесімді   келесi қатарларда орналасқан:

Бидайық     Cd>Cu>Zn>Cr>Ni>Mn

Жусан         Cd>Ni>Pb  немесе  Cd>Pb>Zn

Изен            Cd>Zn>Ni>Co

Сексеуіл      Cd> Cu >Zn>Pb 

Өсімдіктердегі  ауыр металдардың мөлшерін анықтау  үшін мысал ретінде Ақшабұлақ кен орыны төңірегінде әртүрлі арақашықтықтарда өсіп тұрған жусан, изен, сексеуіл және бидайық өсімдіктерінен алынған зерттеу жұмысының нәтижелері 13-16 кестелерде келтірілген.

3- кесте. Ақшабұлақ  кен орыны маңайындағы өсімдіктер  ағзасындағы кадмийдың мөлшері,  мг/кг

 

Өсімдік тер	500 метр арақашықтықта		1000 метр арақашықтықта		1500 метр арақашықтықта		2000 метр арақашықтықта		500-2000 м арақатынас мөлшері
	n	%	n	%	Р	%	n	%	Р
Жусан	0,667	100	0,550	82,4	0,999	64,9	0,316	47,3	0,95
Изен	0,213	100	0,176	82,6	0,95	65,2	0,102	47,8	0,97
Сексеуіл	0,666	100	0,538	80,7	0,99	61,7	0,283	42,4	0,99
Бидайық	0,136	100	0,103	75,7	0,999	56,6	0,057	41,9	0,999

 

3-кесте нәтижесіне көз жіберсек, кен орнындағы негізгі шөлейт өсімдіктері құрамындағы кадмийдың мөлшері кеніштен қашықтаған сайын азаятыны байқалады.

4 - кесте.  Ақшабұлақ кен орыны маңайындағы өсімдіктер ағзасындағы мырыштың мөлшері, мг/кг

Өсімдік тер	500 метр арақашықтықта		1000 метр арақашықтықта		1500 метр арақашықтықта		2000 метр арақашықтықта		500-2000 м арақатынас мөлшері
	n	%	n	%	n	%	n	%	Р
Жусан	64,4	100	50,9	79,0	37,5	58,2	24,1	37,4	0,999
Изен	46,2	100	40,1	86,7	34,1	73,8	28,0	60,6	0,95
Сексеуіл	74,7	100	61,0	81,6	41,5	55,5	16,0	21,4	0,99
Бидайық	115,1	100	65,8	57,1	34,7	30,0	21,7	18,8	0,999

 

 

5- кесте. Ақшабұлақ  кен орыны маңайындағы өсімдіктер  ағзасындағы мыстың мөлшері, мг/кг

 

Өсімдік тер	500 метр арақашықтықта		1000 метр арақашықтықта		1500 метр арақашықтықта		2000 метр арақашықтықта		500-2000 м арақатынас мөлшері
	n	%	n	%	n	%	n	%	Р
Жусан	11,05	100	8,4	76,0	6,67	60,3	5,84	52,8	0,99
Изен	7,15	100	7,08	99,0	6,78	94,8	6,27	87,6	0,96
Сексеуіл	25,7	100	20,23	78,7	14,76	57,4	9,29	36,1	0,999
Бидайық	2,88	100	2,24	77,7	1,77	61,4	1,21	42,0	0,99

                

6 - кесте.  Ақшабұлақ кен орыны маңайындағы өсімдіктер ағзасындағы қорғасынның мөлшері, мг/кг

 

Өсімдік тер	500 метр арақашықтықта		1000 метр арақашықтықта		1500 метр арақашықтықта		2000 метр арақашықтықта		500-2000 м арақатынас мөлшері
	n	%	n	%	n	%	n	%	Р
Жусан	6,19	100	5,90	95,3	5,53	89,3	4,89	78,9	0,99
Изен	0,93	100	0,76	81,7	0,59	63,4	0,42	45,1	0,96
Сексеуіл	8,72	100	4,22	48,3	1,83	20,9	1,54	17,6	0,99
Бидайық	0,73	100	0,63	86,3	0,53	72,6	0,43	58,9	0,999

 

Сонымен зерттеулер нәтижелері көрсеткендей Ақшабұлақ  мұнай кенішінің әр түрлі қашықтықта (500-2000м) топырақ құрамындағы анықталынған ауыр металдар мөлшері әртүрлі деңгейде болатындығын байқатады. Соған сәйкес сол кеніш маңайындағы шөлейттік өсімдіктер құрамында да әр түрлі мөлшерде ауытқиды екен. Ауытқу жақын маңайдан салыстырғанда кадмийдың мөлшері 17,6-78,9% аралығында төмендейді.