Қазақстан Республикасындағы ЖЕРГІЛІКТІ бюджет үдерісінің негіздері

Әлемдік тәжірибе көрсеткендей жергілікті басқару  звеносына қосымша және теңгермешілік  қызметтерді қалдыру қажет. Келесі модель биліктің фискалдық ынталандыру жергілікті деңгейдегі бизнесті қолдауға және қоғамдық игіліктерді ұсыну тиімділігін көрсетеді. Жергілікті әкімшілік тұрғысынан міндет келесі түрде болады:

 

(cP+B+S)® max

          ^P,S,B        

s.t.P+P+S≤SHARED+OWN

 

мұндағы P – қоғамдық игілікті өндіру деңгейі, S – жергілікті әкімшіліктің жеке қажеттіліктерін қанағаттандыруға кететін бюджет табысының бөлігі, B – жеке бизнесті реттеу деңгейі, 0<c<1 – қоғамдық игілікті өндіруден алынатын саяси құндылықтар,  SHARED – мемлекеттік бюджеттен жергілікті бюджетке түсімдер.

 

SHARED=T_f +T(W),

 

мұндағы  T_f – тұрақты бөлігі, T(W)=aW – өзгермелі бөлігі (жергілікті биліктің қаншалықты салықты жинауына байланысты). a параметрі шектік түсімдерді көбейтуге қабілетті немесе қабілетсіз екенін көрсетеді (а=0 – барлық жиналған салық жергілікті бюджетке кетеді), OWN – жергілікті жердегі жеке табыстар.

 

OWN=W_f +W(P,B),

 

мұндағы W_f – тұрақты бөлігі, W(P,B) = g(P)y(B) – өзгермелі бөлігі [34].

2010 жылдың  нақтыланған түсімінің жиынтық  жоспары IV-ші шақырылған қала  мәслихатының 22 қазандағы кезектен  тыс ХХХІІ сессиясында 317 млрд. 078 млн.теңгені құрады, оның ішінде, салық түсімдері бойынша 165 млрд. 853 млн.теңге, салыққа жатпайтын  түсімдер 16 млрд. 308 млн.теңге, негізгі  капиталды сату түсімдері 3 млрд. 755 млн. теңге, бюджеттік кредиттерді  өтеу 50 млн.теңге, республикалық  бюджет трансферттері мен кредиттері 130 млрд. 541 млн. теңге [5].

2010 жылдың 10 айындағы кіріс 260 млрд. 711 млн.теңге  сомаға түсті, жоспарланғаны 244 млрд. 635 млн.теңге немесе кірістер  бойынша жоспар 106,6% орындалды, оның  жергілікті бюджет кірісі 160 млрд. 874 млн. теңге, жоспар 15 млрд. 804 млн.теңгеге  артығымен орындалды, республикалық  бюджет кредиті 753 млн.теңге сома, республикалық бюджет трансферттері  99 млрд. 084 млн.теңге сомаға түсті. 

2010 жылдың  төлемдері бойынша қаржыландырудың  нақтыланған жиынтық жоспары  317 млрд. 078 млн.теңгені құрайды, оның  ішінде республикалық бюджет  трансферттері мен кредиттері 130 млрд. 541 млн.теңге, жергілікті бюджет  қаражаты 120 млрд. 541 млн.теңге, бюджеттік  айыру 55 млрд. теңге, қызметінің  жоғарғы бюджетке берілуіне байланысты  трансферттер 10 млрд. 996 млн.теңге. 

2010 жылдың  он айындағы шығыс 232 млрд. 982 млн.  теңге сомаға орындалды, жоспарланғаны  244 млрд. 635 млн.теңге немесе 95,2 %, олардың  республикалық бюджет трансферттері  мен кредиттер сомасы 92 млрд. 920 млн.теңге  немесе 93,3 %, жергілікті бюджет қаражаты  сомасы 140 млрд. 061 млн.теңге немесе 96,5 %.

Қаланың 2010 жылғы бюджетінде Жол картасын жүзеге асыруға 11 млрд. 498 млн.теңге  сома қарастырылған, оның республикалық  бюджет қаражаты, трансферттер түрінде  алынатын сомасы 7 млрд. 846 млн.теңге  және жергілікті бюджет қаражаты – 3 млрд. 652 млн.теңге. Даму бағдарламасы бойынша  Жол картасын жүзеге асыру үшін 10 млрд. 527 млн.теңгені құрайды және ағымдағы мамандарды дайындау және қайта  дайындау бағдарламасы, әлеуметтік жұмыс  орынын дайындау және жастар саясаты  бағдарламасын кеңейтуге қарастырылған  жалпы сома 971 млн.теңге (білім басқармасы, жұмыспен қамту және әлеуметтік бағдарламалар  басқармасы).

Жол картасын жүзеге асыру шегінде шығыстың орындалуы 1 қарашадағы жағдай бойынша 10 млрд. 286 млн.теңгені құрайды немесе 95,1%, олардың  республикалық бюджет трансферті 7 млрд. 225 млн.теңге немесе 95,9%, жергілікті бюджет қаражаты есебінен – 3 млрд. 060 млн.теңге 93%.

Жол картасын жүзеге асыру үшін 247 жоба бойынша 11 конкурс, жалпы сомасы 10 млрд. 459 млн.теңгеге  конкурстық әдіспен тауарларды, жұмыс  және қызмет көрсетуді мемлекеттік  сатып алу көзделген.

247 жоба  бойынша 11 конкурс, жалпы сомасы 10 млрд. 200 млн.теңгеге өткізілді,  өткізілген конкурстардың экономиясының  жалпы сомасы 259 млн. теңге. 

2009-2010 жылдарға  арналған Алматы қаласының әлеуметтік-экономикалық  дамуын тұрақтандыру жөніндегі  әрекет ету Жоспарына сәйкес (дағдарысқа  қарсы бағдарлама) қала бюджетінің  шығысы 126 млрд. 072 млн.теңгені құрайды,  оның республикалық бюджет трансферті 103 млрд. 087 млн.теңге, жергілікті  бюджет қаражаты 22 млрд. 985 млн.теңге. 

Ағымдағы  жылдың 1 қарашасындағы жағдай бойынша  дағдарысқа қарсы бағдарлама бойынша  қаражаттың орындалуы 98 млрд. 408 млн.теңгені  құрады немесе 93,8%, республикалық бюджет трансферттерінің орындалуы 83 млрд. 047 млн.теңге сомаға немесе 93,9 % қамтамасыз етілді, жергілікті бюджет қаражаты – 15 млрд. 361 млн.теңге немесе 93,3 %.

Қазақстан Республикасының 4 желтоқсан 2008 жылғы  Бюджет кодексіне, 23 қаңтар 2001 жылғы  «Қазақстан Республикасындағы жергілікті мемлекеттік басқару және өзін-өзі  басқару туралы» Заңына сәйкес, ІV сайланған Алматы қаласының мәслихаты  шешім шығарды. Оған сәйкес, 2010-2012 жылдарға арналған Алматы қаласының бюджеті:

1) кірістер  – 150 900 000 мың теңге, оның ішінде:

салықтық  түсімдер – 145 177 700 мың теңге;

салықтық  емес түсімдер – 867 300 мың теңге;

негізгі капиталды сатудан түсетін түсімдер – 4 855 000 мың теңге;

2) шығындар  – 143 705 873 мың теңге; 

3) таза  бюджеттік кредит беру – - 100 000 мың теңге, оның ішінде:

бюджеттік кредиттерді өтеу – 100 000 мың теңге;

қаржы активтерімен жасалатын операциялар бойынша  сальдо – 20 000 мың теңге, оның ішінде:

қаржы активтерін сатып алу – 20 000 мың теңге;

5) бюджет  профициті – 7 274 127 мың теңге;

бюджет  профицитін пайдалану – - 7 274 127 мың  теңге.

2. Алматы  қаласы бюджетінің кірістері  мынадай салықтар мен түсімдер  есебінен құралады:

• жеке табыс салығынан;
• әлеуметтік салықтан;
• заңды және жеке тұлғалардың мүлігіне салынатын салықтардан;
• жер салығынан;
• заңды және жеке тұлғалардың көлік құралдарына салынатын салықтардан;
• бірыңғай жер салығынан;
• Қазақстан Республикасының аумағында өндірілген алкоголь өнімдеріне (оның ішінде араққа, әлсіз және күшті ликер-арақ бұйымдарына, шарапқа, коньякқа, сыраға) берілген акциздерден;
• заңды және жеке тұлғалар көтерме саудада сататын, сондай-ақ өзіндік өндірістік қажеттіліктерге пайдаланылатын бензиндерге (авиациялық бензинді қоспағанда); заңды және жеке тұлғалар көтерме саудада сататын, сондай-ақ өзіндік өндірістік қажеттіліктерге пайдаланылатын дизель отынына берілетін акциздерден;
• жер бетіндегі су көздерінің ресурстарын пайдаланғаны үшін түсетін төлемдерден;
• жер телімдерін пайдаланғаны үшін түсетін төлемдерден;
• қоршаған ортаға эмиссиялық төлемдер інен;
• жеке кәсіпкерлерді мемлекеттік тіркеу үшін алынатын алымдардан;
• қызметтің жекелеген түрлерімен айналысу құқығы үшін алынатын лицензиялық алымдардан;
• заңды тұлғаларды мемлекеттік тіркеу үшін алынатын алымдардан;
• аукциондар алымдарынан;
• жылжымалы мүлікті кепілдікке салуды мемлекеттік тіркегені және кеменiң немесе жасалып жатқан кеменiң ипотекасы үшін алынатын алым дардан;
• көлік құралдарын мемлекеттік тіркеу үшін алынатын алымдардан;
• жылжымайтын мүлікті мемлекеттік тіркеу және солармен әрекеттер жасау құқығы үшін алынатын алымдардан;
• жергілікті мәндегі жалпы пайдаланудағы автомобиль жолдары бойында және елді мекендерде сыртқы (көрнекті) жарнамаларды орналастырғаны үшін түсетін төлемдерден;
• тіркелген салықтан;
• мемлекеттік баждан;

Сонымен қатар, Алматы қаласы бюджетінің кірістері  мынадай салықтық емес түсімдер мен  негізгі капиталды сатудан түсетін  түсімдерден де құралады:

• коммуналдық мемлекеттік кәсіпорындардың таза кірістерінің бөліктерінен;
• коммуналдық меншіктегі акциялардың мемлекеттік пакеттеріне берілетін дивиденттерден;
• коммуналдық меншіктегі мүлікті жалдаудан түсетін кірістерден;
• заңды тұлғаларға жергілікті бюджеттен 2005 жылға дейін берілген бюджеттік кредиттер бойынша сыйақылардан;
• жергілікті бюджеттен қаржыландырылатын мемлекеттік мекемелер көрсететін қызметтерді сатудан;
• жергілікті бюджеттен қаржыландырылатын мемлекеттік мекемелер ұйымдастыратын мемлекеттік сатып алуларды өткізуден түсетін ақшалардан;
• бұрын жергілікті бюджеттен алынған, пайдаланылмаған қаражаттардың қайтарылуынан;
• азаматтарға пәтер сатудан түскен түсімдерден;
• жер телімдерін сатудан;
• жер телімдерін жалдау құқығын сатудан түсетін төлемдерден;
• сондай-ақ мына сияқты кіріс көздерінен:
• заңды тұлғаларға жергілікті бюджеттен 2005 жылға дейін берілген бюджеттік кредиттерді өтеуден;
• қаржы активтерін сатудан түсетін түсімдер.

Жергілікті  атқарушы органдардың борышын өтеуге және қызмет көрсетуге 7 461 115 мың теңге  сомасында қаражат бекітілді.

Қала  әкімінің резерві 2 900 000 мың теңге сомасында бекітілген.

Алматы  қаласы бойынша салық департаменті белгіленген салықтардың, салықтық емес түсімдердің және басқа да міндетті төлемдердің бюджетке уақытылы және толық түсуін қамтамасыз етсін.           

Жергілікті  бюджеттердің ағымдағы бюджеттік бағдарламаларына арналған шығындарын жергілікті атқарушы органдардың заңды түрде бекітілген, тұрақты сипаттағы функцияларының негізінде анықтау қажет. Біздің пікірімізше, осы бағытта, Қазақстан үшін бюджетаралық қатынастарды орнатудың келесі қағидасы тиімді болар еді.

       Жергілікті бюджеттердің ағымдағы бюджеттік бағдарламаларына арналған шығындарын жергілікті атқарушы органдардың заңды түрде бекітілген, тұрақты сипаттағы функцияларының негізінде анықтау қажет.

Жергілікті  бюджеттерді қалыптастырудың олардың  өз бетімен жұмыс істеуінің үш деңгейі бойынша өз ерекшеліктері  бар: облыстық бюджет деңгейінде, республикалық  маңызы бар қала мен астананың  бюджеті деңгейінде және аудан бюджеті  деңгейінде. Жергілікті бюджеттердің кірістері республикалық бюджеттің  кірістері сияқты салықтық және салықтық емес түсімдерден қалыптастырылады. Бұл ретте жергілікті бюджетке түсетін  салық түсімдері Бюджет және Салық  кодекстерінің регламенттеуші ережелеріне сәйкес республикалық бюджетке түсетін  салық түсімдері түрлерінен ерекшеленеді.

Жергілікті бюджетке түсетін  салықтық емес түсімдер коммуналдық  меншіктен; облыстық бюджеттен қаржыландырылатын  мемлекеттік мекемелердің тауарларды (жұмыстарды, қызметтерді) сатуынан түскен түсімдерден; облыстық бюджеттен қаржыландырылатын  мемлекеттік мекемелер ұйымдастыратын мемлекеттік сатып алу өткізуден  ақша түсімдерінен; облыстық бюджеттен  қаржыландырылатын мемлекеттік  мекемелер салатын айыппұлдардан, өсімақылардан, санкциялардан, алымдардан түсетін кірістерді; облыстық бюджетке түсетін басқа да салықтық емес түсімдерді білдіреді.

Бюджет мемлекеттік органдарды қаржыландыруға қажетті қаржыларды шоғырландырып қана қоймай, тұрақтылықты сақтау үшін аймақтар арасында табыстарды қайта бөлуде де қызмет етеді. Сонымен  қатар, елдегі және шет елдегі экономикалық коньюктурасы ықпал ету; ағымдық  әлеуметтік бағдарламаларды орындау  мен алдағы әлеуметтік міндеттерді  шешу; қоғамдық өндіріс пен бюджетаралық қатынастардың салааралық құрылымын  реттеу; жергілікті өзін-өзі басқаруды  дамыту және т.б қызметтерді де атқарады.

Әртүрлі басқарудың деңгейлері бюджеттерінің нақты қалыптасқан  нормалар негізінде дербес қызмет етуі бюджетаралық қатынастардың негізін  құрайды.

 

 

1.3 Жергілікті бюджетті басқару тиімділігін арттыру жолдары

Нарықтық  экономикада қаржылар бүкіл аймақтық шаруашылықтың қызмет етуін ретке  келтіретін негізгі шарт болып табылады. Сондықтан аймақтың қаржылық ресурстарын тиімді басқару мәселесін шешу пәрменді аймақтық саясаттың жүзеге асырылуын көздейді. Аймақтың қаржылық ресурстары кәсіпорындардың, мекемелердің, ұйымдардың қаржыларынан, бюджеттік және несиелік ресурстардан құралады.

      Әлемдік қаржы теориясы мен  практикасы жергілікті бюджеттердің  дербес (локалды) қызмет етуін  білдіреді.Бюджеттің дербестігі  аймақтық басқару органдарының  белгілі бір өздеріне тән өкілеттіктерінің  болуын білдіреді. Олар бекітілген табыс базасының негізінде бюджеттің көлемін, нақты құрылымын,

табыстардың шамасын,шығындарды анықтайды.

      Аймақтың экономикалық әлеуетінің  жағдайы мен деңгейі қаржылық  ресурстарды қалыптастыру мен  басқарудың қажетті алғышарты  болып табылады.

      Кез-келген реформаны, оның ішінде  экономикалық реформаларды жүргізу  экономикаға,әлеуметтік салаға және  инфрақұрылымды дамытуға орасан  зор қаржы ресурстарын салуды  талап ететіні белгілі.

Осы мақсатта,әсіресе, аймақтардың дамуында жергілікті бюджеттердің атқарар рөлі аса маңызды.