Ш.Есенов атындағы КАСПИЙ МЕМЛЕКЕТТІК ТЕХНОЛОГИЯЛАР  және ИНЖИНИРИНГ УНИВЕРСИТЕТІ.

« Экономика және Құқық институты »

« Экономика кафедрасы » 
 
 
 
 
 
 
 

РЕФЕРАТ 
 
 
 
 
 

Пәні: Экономикалық теория негіздері.

Тақырыбы: Экономикалық қатынастар жүйесіндегі  салықтар. 
 
 
 
 
 
 
 

                                                               Орындаған: ЮС 10-1 тобының студенті

                                                                                     Балтабайұлы О.

                                                               Тексерген:  Нәбиханова С.Қ. 
 
 
 

Ақтау

2011 жыл. 
 
 
 
 
 

Жоспар. 
 
 

Кіріспе. 

Негізгі бөлім.

1. Салық  түсінігі, Қызметі және Принциптері.
2. Салық  ұғымы және оның әлеуметтік- экономикалық мәні.
3. Нарықтық экономикадағы салық реформалары және

Салықтық қатынаста  үйлесімі. 

Қорытынды. 

Пайдаланган әдебиеттер. 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 

                              
 

                            Салық түсінігі. Қызметі және Принциптері. 

     Салықтар – жеке және заңды тұлғалардың бюджетке төлейтін міндетті төлемдері. Салық салу – табысты реттеу мен мемлекеттің қаржыларын толықтыру тәсілі. 

Салық сипаты тұрғысынан:

• Тікелей салықтар. Олар мемлекет тарапынан тікелей кәсіпорындар мен  тұрғындар табысынан алынады. Осы салықтың түрлеріне – пайдадан, табыстан, жылжымайтын мүліктен, құнды қағаздар операциясынан, жалақыдан т.б. алынатын салықтар жатады.
• Жанама салықтар. Бұл салықтарды мемлекет тікелей емес, баға арқылы айналдыра отырып алады. Оған – акциздер, кеден баж салығы, қосымша құнға салынған салық жатады.

Салық өсімі (салық салу бірлігіне деген мөлшер, %) арқылы салықтар бөлінеді:

• Прогрессивтік салық. Мұның мағынасы – табыстың өсуіне қарай салық өсімінің мөлшері өседі
• Пропорциональды салық. Табыс өзгерсе де  салық өсімінің мөлшері тұрақты болып қалады.(қосымша құн салығы - 15%)
• Регрессивтік салық, яғни табыс өскен сайын салық мөлшерлемесі төмендейді.

 

Бюджет  деңгейіне байланысты салықтар бөлінеді:

• Жалпы мемлекеттік салықтар. Олар мемлееттік бюджетті реттеудің қайнар көзі болып саналады. Жалпы - мемлекеттік салыққа жататындар: заңды және жеке тұлғалардың айлығынан (табысынан) алынатын салық; қосымша құн салығы; акциздер; құнды қағаздар операциясынан салық; арнайы төлемдер мен жер байлығын пайдаланғандағы салығы.
• Жергілікті салықтар жергілікті бюджет табысының негізгі көзі болып табылады. Жергілікті салық пен алымға жататындар: заңды және жеке тұлғалар мүлкінің салығы; көлік, құрал-жабдық салығы; кәсіпкерлікпен айналысатын заңды және жеке тұлғаларды тіркеудегі алым; қызметтің кейбір түрімен айналысуға құқылы адамдардан алым; аукцион сатылымынан алым.

 

Салық қызметтері:

• Фискальды (тіркелген) немесе жұмылдыру қызметі. Осы қызметте мемлекет бюджеттік шығындарды қаржыландыру үшін салық жинайды.
• Бөлу қызметі, мемлекет қаржыны қайта бөлуді; әртүрлі топтардың арасында территория, облыс, аудандар бойынша жүргізеді.
• Реттеуші қызметі, мемлекет салықтың көмегімен тұтыну және қорлану арасындағы пропорцияны реттейді.
• Ынталандыру қызметі, мемлекет өндіріс пен техникалық прогресті дамыту үшін әртүрлі ынталандыру шараларын жүзеге асырады.
• Бақылап-есептеу қызметі, мұнда кәсіпорын мен тұрғындар топтарының, қаржы қоры көлемінің табысын есептеуді жүзеге асырады.

Салықтың  элементтері:

1. Салық субьектісі – салықты кім төлейді?
2. Салық обьектісі – салықтың есебі неге жүргізіледі?
3. Салықтың көзі – салық неден төленеді?
4. Салық ставкасы – салық мөлшері.
5. Салық жеңілдіктері.

 

  Салық жүйесінің  принциптері: 

1. Салық барлық  игіліктерге  пропорциональды түрде қоғам мүддесіне сай болуы.
2. Салық табыс мөлшері мен әл - ауқаттылық деңгейіне тәуелді болуы.
3. Жеке тұлға төлейтін салық міндетті түрде айқын болуы керек. Салық төлеу мерзімі, төлем тәсілі, сомасы - барлығы анық, ашық  болуы.
4. Белгілі бір мерзімде салықтың түрлері мен мөлшерлемесі тұрақты болуы.
5. Табысты  жасырғаны үшін салық төлеуші әкімшілік және қаржылық жауапкершілік міндеттемесін білуі қажет.

      Американ экономисі Артур Лаффер 80-шы жылдардың басында табыс   салығы өсімінің жоғары болуы мен салық  түсімінің арасындағы байланысты анықтаған. Оның ой-пікірі салық өсімінің жоғары болуы адамның экономикалық белсенділігін бәсеңдетіп, оларды салық төлеуден қашуға итермелейді. Графиктегі мұндай көрініс  «Лаффер қисығы» деп аталады.  
 

    Нарықтық экономикаға көшу кезінде  әлеуметтік қорғау жүйесіндегі басты мәселе - әлеуметтік  кепілдікті бекіту. Қазақстан республикасында әлеуметтік кепілдікке мыналар жатады:

Минимальды  жалақы, зейнетақы, стипендия, жәрдемақы,  оның ішінде уақытша еңбекке  жарамсыздық  үшін ақы және ақысыз білім алу  мен медициналық қызмет көрсету, еңбек жағдайымен байланыстырылған жеңілдіктер, тұрғындар табысын индексациялау, жұмыссыздықтан әлеуметтік қорғау құқығы, жұмыссыздық бойынша жәрдемақы алуға құқылығы, меншік құқығы және одан табыс табу.

    Халықты әлеуметтік  қорғау жүйесінің басты бағыттары:

1. Олардың ақшалай табыстарын индексациялау. Оның мәні: инфляция келтірген зиянның орнын толтыруға қызмет етеді, индексацияның түрлері ақшалай  табыс  индексациясы,  қаржының индексациялау мен өмір сүру минимумын индексациялау. Индексациялау механизмін мемлекеттік статистикалық органдар тауар мен қызмет  көрсетуде бағаның өзгеруін  бақылап отырады. Осы бақылау тұтыну  бағасы индексін есептеуге мүмкіндік береді.
2. Кедейленген топтарды  сүйемелдеу. Кедейлік деңгей әлеуметтік  тәжірибеде өмір сүру  минимумы арқылы  өлшенеді. Өмір сүру  минимумы деп  адамның өмір сүруін және оның жұмыс  күшін калпына келтіруді сүйемелдеуге қажетті ақшалай қаржы деңгейін айтады. Мұны есептеу тәсілі ең төменгі  тұтыну бюджетіне негізделеді.

       Жұмыс күшін ұдайы өндіруді қамтамасыз ететін тауар мен қызмет жасаудың сандық құрамына  кеткен шығындарды  минималды тұтыну бюджеті деп атайды. Минималды бюджет  мөлшерінің құны тұтыну баға индексінің өсуін ескере отырып,  жылына 1 рет немесе тоқсан сайын қаралып отырады. Ал, тұтыну баға индексін анықтау үшін «тұтыну қоржынын» белгілеп алу керек. Ол әдетте , ең  қажетті тауарлардан тұрады. Тұтыну қоржыны – тұтыну игілігі мен  қызметінің жиынтығы және адамдарды қоғамда белгіленген ең төменгі  түтыну деңгейінде қамтамасыз ету деген мағына.

3. «Атаулы» әлеуметтік қорғау (яғни барлық категориядағы тұрғындарды қорғаудан нақты адамды қорғауға көшу). Олардың табыстары ең төменгі жалақыны орташа жан басына шаққандағыдан төмен  болады.

      Осы келтірілген негізгі бағыттар мен қатар, мемлекет кедейлік деңгейін  төмендету үшін мынадай шаралар жүргізеді: еңбек биржасы арқылы мамандарды даярлау және қайта  дайындайды, тұрғындардың жеке топтары үшін әлеуметтік қорғау механизмін жасау және  табыспен аз қамтамасыз етілген  тұрғындар тобын қолдау  бағдарламасын  қаржыландырады. 

            
 

     

       Салық ұғымы және оның әлеуметтік-экономикалық мәні

       

       Ұйымдық-құықтық жағынан салықты бұл мемлекет біржақты тәртіппен заң жүзінде белгілеген, белгілі бір мөлшерде және мерзімде бюджетке төленетін қайтарусыз және өтеусіз сипаттағы міндетті ақшалай төлемдер.

       Салықтардың экономикалық мәні  олардың өзінің функциялары мен  міндеттерін жүзеге асыру үшін  мемлекет жұмылдыратын ұлттық  табыстың бір бөлігі болып  табылатындығында.

       Салықтар каржының бастапқы категориясы  болып табылады, олар мемлекетпен  бірге пайда болды және мемлекеттің  өмір сүріп, дамуының негізі  болып саналады.

        Салықтар барлық елдерде, олардың  қоғамдық-экономикалық кұрылысы  мен саяси іс-бағытына қарамастан, ұлттық табысты қайта бөлудің  басты қаржылық кұралы, мемлекеттің  кірістерін және бюджеттің кірістерін  қалыптастырудың шешуші көзі  болып табылады. Салықтарда мемлекеттің  экономикалық мазмұны нақты түрде  көрінеді, ал салықтардың әлеуметтік-экономикалық  мәні, олардың түрлері мен рөлі  қоғамның экономикалық кұрылысымен,  мемлекеттің табиғатымен және  функцияларымен айқындалады. Адамзат  дамуының бүкіл тарихы бойына  салық нысандары мен әдістері  өзгерді, жетілдірілді, мемлекеттің  кажеттіліктері мен сұрау салуына  бейімделді. Салықтар тауар-ақшалай  қатынастардың ахуалына әсер  ете отырып, олардың дамыған жүйесінде  айтарлықтай өрбіді. Бұл Карлл  Маркске сол кездегі капиталистік  коғам салықтарының мәнін былайша  білдіруге негіздеме берді: «Салық - бұл меншікпен, отбасымен, тәртіппен  және дінмен қатар бесінші  кұдай»; одан ары: «Салықтарда  мемлекеттің экономикалық тұрғыдан  айтылған өмір сүруі жүзеге  асады». Мемлекет құрылымының өзгеруі,  өркендеуі әркашан салық жүйесінің  қайта құрылуымен, жаңаруымен қабаттаса  жүреді.

      Салықтар мемлекеттің қаржылық ресурстарын қалыптастыруда заңи және жеке тұлғалардың қатысу міндеттілігін білдіреді. Белгілі философ Фрэнсис Бэкон салықтарды төлеу - әрбір азаматтың қасиетті борышы деген еді. Қазақстан Республикасы Конституциясының 35-інші бабында: заңды түрде белгіленген салықтарды, алымдарды және өзге міндетті телемдерді телеу әркімнің борышы әрі міндеті болып табылады, - деп жазылған. Қайта бөлудің тетігі бола отырып, салықтар бөлу жүйесінде пайда болатын жаңылыстарды «өшіруді» және экономикалық субъектілер кызметін ынталандыруды немесе тежеуді талап етеді.

      Мемлекет қаншама ғасыр өмір сүрсе, салықтар соншама ғасыр өмір сүреді және мемлекет соншама оңтайлы салық салудың кағидаттары мен әдістерін, яғни салық төлеушілер салық төлеу үшін, ал казына көптен-көп кіріс алу үшін салық жинауды қалай ұйымдастыру керектігін іздестірді. Салықтарда ежелден салық жүктемесін (салық ауыртпалығын) бөлудің екі қағидасы калыптасқан:

1) пайда  (алынған игіліктер) кағидасы;

2) «қайыр  көрсету» (төлем қабілеттілігі) кағидасы.

       Бірінші жағдайда салық субъектілері салықтарды мемлекеттен алатын пайдаларға үйлесімді түрде төлеуі тиіс, яғни кімде-кім едәуір пайда алған болса, осы пайданы жасауды қаржыландыруға қажетті салықтар төлеуі тиіс деп топшыланады. Мысалы, кім жақсы жолдарды пайдаланғысы келсе, ол бұл жолдарды колдап, ұстауға жұмсалынған шығындарды төлеуі тиіс.

      Сонымен бірге бұл тұжырымдаманы  жалпылама колдану белгілі бір киыншылықтармен байланысты: мемлекеттің ұлттық қорғанысқа, ақысыз денсаулыққа, білім беруге және т.б. жұмсаған шығындарынан әрбір салық төлеуші іс жүзінде кандай жеке пайда және қандай мөлшерде алатынын дәл анықтау мүмкін емес. Оның үстіне бұл тұжырымдамаға ілессек, онда тұрмысы төмендерге, жұмыссыздарға олардың жәрдемақыларын төлеуді каржыландыру үшін салық салу қажет болар еді, бұлай етудің мағынасы болмайды.

      Екінші қағидатқа сәйкес «кайыр  көрсету» субъектілер үшін колайлы  болатындай етіп оларға салық салынуы тиіс, яғни салық ауыртпалығы нақты табыс пен әл-ауқатка байланысты болуы тиіс. Бұл қағидат мынаны білдіреді: жоғары табыстары бар жекелеген адамдар, кәсіпкерлер және кәсіпорындар табыстары аздарға қарағанда абсолюттік, сондай-ақ салыстырмалы тұлғалауда неғұрлым жоғары салықтар төлейді. Сөйтіп, салықтарға ұшырататын табыстар алу кезіндегі нұқсанды теңгеру үшін алынатын табыстардың мөлшеріне сәйкес салықтардың беліну мүмкіндігі қарастырылады, яғни бұл тұжырымдамаға сәйкес заңи және жеке тұлғалар алынған табыстың тура мөлшеріне қарай салықтар төлеулері тиіс. Сән-салтанат заттарына жұмсалатын кажетті шығыстардан төленетін салық пен ең қажетті заттарға жұмсалатын болжамды шығыстардан ұсталатын салықтың арасында айырма болатындықтан, әрине, бұл тұжырымдама үлкен ұтымдылығымен және әділдігімен ерекшеленеді.