Тәуелді ұйымдарға инвестиция

Кіріспе

Тәуелді шаруашылық серіктігі дегеніміз – қаржы иелерінің (инвестордың) тікелей шаруашылық қарамағына жатпайтын және заңды тұлғамен қоса бақыланбайтын, бірақ оның (инвестордың) ықпалына едәуір дәрежеде тәуелді серіктік.

Қазақстан Республикасының  заң актілеріне сәйкес шаруашылық серіктігі  егер басқа бір заңды тұлға (басым  үстемдігі немесе қатысы бар) оның дауыс  хұқығындағы акцияларының жиырма проценттен астамына ие болған жағдайда, ол тәуелді  серіктік деп аталады.

Едәуір дәрежеде ықпал  жасау дегеніміз – қаржы енгізілген субъектке  бақылау жүргізе алмағанымен  оның қаржылық, немесе бпсқалай саясаты  турасында шешім қабылдауға қатысу хұқына ие болу.

Егер қаржы иегері (инвестор) өзіне қарасты шаруашылық серіктіктері арқылы тікелей немесе жанама түрде субъектінің дауыс  хұқығындағы акцияларының жиырма проценттен астамына ие болған жағдайда ол едәуір дәрежеде ықпал жасаушы болып табылады.

Егер қаржы иегері (инвестор) өзіне қарасты шаруашылық серіктіктері арқылы тікелей немесе жанама түрде субъектінің дауыс  хұқығындағы акцияларының жиырма проценттен азына ие болған жағдайда ол едәуір дәрежеде ықпал жасаушы бола алмайды.

Кәсіпкерлік табысты, капитал өсімін немесе процентін  алу (шаруашылық жүргізуші субъектілерінің  құнын арттыру және осыған орай оны  меншіктеулердің әлауқатын көтеру) мақсатында әр түрлі экономика саласына капитал жұмсау жолымен іс жүзіне асырылатын жиынтық шығындарды инвестиция деп ұғамыз.

Инвестиция мыналарға  бөлінеді:

• Үлестік – жай және артықшылықты акциялар;
• Борышқорлық – облигациялар, қазыналық вексель, депозиттік сертификаттар және т.б.

Инвестиция көздері:

1. Жаңадан жасалған құн (таза табыстың жиналған бөлігі);

ә)   амортизацияның қорлануы (накпливаемая амортизация);

б)   кредиттік  ресурстар.

Инвестицияны мына топтарға жіктеуге болады:

1.Жұмсау мерзімі  бойынша:

• Қысқа мерзімді – бір жылға дейін иемдену мерзімі (бұл еркін ақшалай қаражатты уақытша орналастыру мақсатында оңай өткізілетін бағалы қағаздардағы компанияның инвестициясы);
• Ұзақ  мерзімді – бір жылдан көп иемдену мерзімі;
• Мерзімсіз инвестициялар.

Ұзақ мерзімді және мерзімсіз инвестициялар – бұл  қосымша пайда алу мақсатында немесе құнды қағаздары сатып  алынатын компанияға ықпал етуге  ие болу мақсатында немесе бұл салада өз операцияларын жүргізетін ұйыммен салыстырғанда қаражаттың мұндай жұмсалымы әлдеқайда пайдалы болғандықтан қаражатты орналастыру.

2.Тағайындалуы бойынша:

• Қаржылық – құнды қағаздарға жұмсау;
• Нақты (мүліктік жұмсау) – субъектінің негізгі капиталына жұмсау және материалдық-өндірістік қордың өсуіне жұмсау.

3.Шығу тегі бойынша  – бірінші, екінші.

4.Болу формасы бойынша  – құжаттық, құжатсыз.

5.Ұлттық тегі бойынша  – отандық, шетелдік.

6.Қолдану түрі бойынша – инвестициялық (капиталдық), инвестициялық емес.

7. Иемдену қатары  бойынша – жеке, жалпы.

8. Шығарылым формасы  бойынша – эмиссиондық, эмиссиондық  емес. 

1. Шоғарландырылған  және жекелеген қаржылық есептеме.

 

Инвестициялар тәуелді  шаруашылық серіктестіктерінде үлестік  қатысу әдісі бойынша шоғарландырылған қаржылық есептеме ескіріледі, мына жағдайлардан басқа, егер:

1. Инвестициялар таяу арада оны сату мақсатымен алынса;
2. Тәуелді шаруашылық серіктестіктері оның қаржыларын инвесторға беру қабілетін айтарлықтай төмендететін, ұзақ мерзімді қатаң шектеу жағдайында әрекет етсе.

 

Тәуелді шаруашылық серіктестіктері одан ары тәуелді шаруашылық серіктестігі анықтамасына сәйкес келмейтін күннен бастап, инвестициялар есептеме стандарттың 8 «Қаржы инвестициялары» есептемесіне сәйкес ұзақ мерзімді инвестициялық есептеме бойынша есепке алынады.

Жеке қаржылық есептеме жасаған инвестор өздерінің тәуелді  шаруашылық серіктестіктері туралы шоғырланған қаржылық есептеме жасау  кезіндегі мәліметті де көрсетеді.

Инвестордың жеке қаржылық есебіне енгізілген, шоғырланған  қаржылық есепті құрамайтын тәуелді  шаруашылық инветицияларда мыналар  ескеріледі:

1. Үлестік қатысу әдісі, не болмаса құндық әдіс (құндық әдіспен, тәуелді шаруашылық серіктестіктері ұзақ мерзімді қатаң шектеу жағдайында әрекет ететін тәуелді шаруашылық серіктестіктері немесе таяу арада сату мақсатымен алынған инвестициялар).
2. Сатып алу құны бойынша немесе құнын қайта бағалау есебі бойынша немесе ұзақ мерзімді инвестицияларды есептеу бойынша қабылданған есептеу саясатына сәйкес сатып алу және ағымдағы бағалардың ең аз көрсеткіші бойынша қайта бағаланады.

Үлестік қатысу әдісін қолдану кезінде инвестицияның  тепе-теңдік  құны тәуелді шаруашылық серіктестігі инвесторының таза табыс (шығын) күйіндегі үлесін мойындау  бөлігінде артады және табыс (шығын) ретінде танылады.

Тәуелді шаруашылық серіктестіктерінің жинақталған таза табысының жалпы  сомасының тиісті дивиденттері инвестициялардың тепе-теңдік құнын кемітеді.

Тәуелді шаруашылық серіктестіктерінің активтерін қайта бағалауға байланысты инвестордың үлесінің өзгеруі инвестицияның тепе-теңдік құнын арттырады (кемітеді) және жеке капитал бөлігінде көрініс табады.

Егер инвестордың  үлесі тәуелді шаруашылық серіктестігінің  шығынында инвестицияның тепе-теңдік құны тең болып немесе асып түссе, мұндай шығындарды одан ары есептеу  жүргізілмейді. Инвестициялар нөлдік құн бойынша көрсетіледі.

Инвестор тәуелді  шаруашылық серіктестіктерінің таза пайдасы  өзінің үлестікқатысуымен көрініс  табуын, 16 тармаққа сәйкес есепке алынбаған  таза пайда үлесі таза шығын үлесіне  тең болғанда қайта жүзеге асыра  алады.

  көрсетеді. Инвестициялардан түсетін түсімдер инвестордың қаржы-шаруашылық қызметтерінің нәтижелері туралы есебіне тәуелді шаруашылық серіктестігінің сатып алынған күннен кейін пайда болып, жинақталған таза табыстың жалпы сомасынның тиісті дивиденттері көрсетіледі.

Инвестицияның тепе-теңдік құнының үнемі төмендеуі бухгалтерлік есеп стандартының 8 «Қаржылық инвестицияларды  есептеуге» сәйкес әр инвестиция бойынша  жеке көрсетіледі. 

2 Инвестордың тәуелді  серіктігіне енгізілген қаржы  есебі. 

Тәуелді шаруашылық серіктестігіне енгізілген қаржының есеп-қисабы инвестор тарапынан:

1. Үлес арқылы қатысу тәсілі,немесе
2. Баға тәсілі арқылы жүргізіледі.

Тәуелді шаруашылық серіктестігінің  жарғылық қорына қатысы бар болған жағдайда инвестор өзінің  есеп-қисабына тек алынған дивидендтерді есеріп қана қоймай, тәуелді шаруашылық серіктестігінің  таза табысының немесе шығынының  тиісті үлесін де көрсетіп отырады.

Үлестік қатысу тәсілі төмендегідей белгілермен сипатталады:

1. Инвестор инвестицияларды сатып алған сәттегі бағамен есептейді;
2. Тәуелді  шаруашылық серіктестігінің таза табыс үлесін инвестор енгізілген қаржының (инвестициялардың) баланстық құнын өсіру мақсатында, ал зиян-шығындарын оны кеміту мақсатында жазып-көрсетеді.
3. Тиесілі дивидендтердің срмасын инвестор енгізілген қаржының баланстық құнын азайту мақсатында көрсетеді.

Мысал: «А» акционерлік қоғамы 2009 жылдың 1 қаңтарына жиыны 65,5 мың теңгеге «Б» акционерлік қоғамының айналымда жүрген 1800 акцияларының 450-ін, яғни 25%-ін сатып алды. Жылдың аяғында «Б» акционерлік қоғамының таза табысы 40 мың теңге болып, 15 мың теңгеге дивиденд жарияланды.

«А» акционерлік қоғамы инвестицияларды сатып алу сәтінде  бухгалтерлік есепке «сатылу бағасы 65,5 мың теңге» деп көрсетеді. Инвестордың  «Б» акционерлік қоғамының таза табысындағы үлестік қатысуы 10 мың  теңге (40 мың теңге х 25 % :100%). Инвестициялардың баланстық құны осы сомаға арттыру қалыбында көрсетіледі және бұл спма үлестік қатысудан түскен табыс ретінде танылады. Дивидендтердің 3,75 мың көлеміндегі сомасы (15 мың теңге х 25% : 100%) инвестициялардың баланстық құнын азайту қалыбында көрсетіледі. Осылайша, инвестициялардың баланстық құны 2009 жылдың 1 қаңтарына 73,75 мың теңге (67,5 мың теңге+10 мың теңге-3,5 мың теңге) болды.

Егер тәуелді шаруашылық серіктігі жұмыс қорытындысы  бойынша есеп беру кезінде шығынға  ұшырады деп көрсетілсе, онда инвестор тәуелді шаруашылық серіктігінің шеккен зиянындағы өз үлесін тануға тиіс болады және инвестициялардың баланстық құнын  осы шығын үлесінің сомасына азайтады. 

Баға  тәсілі – инвестицияларға ие болу сәтінде олар сатып алу құнымен бағаланған жағдайдағы есеп әдісі. Инвестициялардан түскен табыс оларға ие болу сәтінен кейінгі мерзімде инвестордың қаржылық – шаруашылық әрекетінің қорытынды есебі бойынша тәуелді шаруашылық серіктігінің жинақталған таза кірісінің жалпы сомасындағы инвестордың өзіне тиісті пайда үлесінің (дивиденд) мөлшері көлемінде танылады.

Баға тәсілі инвестор қаржылық есеп жасаған кезде төмендегідей жағдайларда пайдаланады:

1. Тәуелді шаруашылық серіктігі ұзақ мерзімдік қатаң шектеулер жағдайында жұмыс істесе.
2. Инвестициялар таяудаы болашақта іске асырылу мақсатында енгізілген болса.

Тәуелді шаруашылық серіктігінің ұзақ мерзімдік қатаң шектеулер  жағдайында жұмыс істеуінің мысалдары  төмендегідей болуы мүмкін:

      Тәуелді шаруашылық серіктігінің дивидендтік саясатына  араласу арқылы өкімет орындарының бақылау  орнатуы;

      Тәуелді шаруашылық серіктігі  өзінің іс-әрекетін таза табысты шекарадан  өткізуге шектеулер  жасауы мүмкін шет  елдердің бірінде  жүзеге асыруы;

     Тәуелді шаруашылық серіктігінің іс-әрекетіне шектеулер жасалуына әкеліп соғатындай саяси оқиғалардың туындауы. 

Баға тәсілін қолдану  кезінде инвестор кірісті тәуелді  шаруашылық серіктігінің осы инвестицияларды иемденген сәттен  кейінгі таза кірісінен алынған дивидендтердің көлемінде ғана таниды.

Инвестицияларды иемденген  сәтке дейінгі алынған дивидендтер қайтарылған капитал есебінде қаралады да, инвестор тарапынан инвестициялардың баланстық құнын азайту қалыбына көрсетіледі.

Мысал: 2009 жылдың 1 акпанына қаржы енгізуші (инвестор) 65 мың теігеге тәуелді шаруашылық серіктігінің айналымдағы акцияларының 25 %-іне ие болдық дейік. 2009 жылдың қорытындысы бойынша таза табыс 35 мың теңге болып,акция иегерлеріне 2009 жылдың 1 қаңтарынан 31 желтоқсанына дейінгі мерзім үшін 12 мың теңгеге дивиденд жарияланды.

2009 жылдың қорытындысы  бойынша инвестор 2009 жылдың 1 ақпанынан  31 желтоқсанына дейінгі мерзім  үшін 2,75 мың теңгеге жарияланған  дивидендті бухгалтерлік есепке  кіріс ретінде, ал инвестициялардың  баланстық құнын, олар 2009 жылдың 1 ақпанында алынғандағы себепті  0,25 мың теңгеге (12 мың теңге  х 25% : 100% - 3 мың теңге – 12 ай, ал 1 ақпаннан 31 желтоқсанға дейінгі мерзім үшін – 2,75 мың теңге) кемітіп көрсетиеді.

2010 жылдың  1 қаңтарына  инвестициялардың баланстық құны 64,75 мың теңге (65 мың теңге –  0,25 мың теңге) болады. 

3.Тәуелді  және бірігіп бақыланатын заңды  тұлғадағы инвестиция есебі. 

     Шаруашылық  жүргізуші субъект акцияға ие болу жолымен немесе үлестік қатысудан  табыс алу арқылы басқа субъектілерге  қаржылық жұмсалымды тудыра алады.

     Қазақстан Республикасының Азаматтық кодексінің (ҚР АК) 94-бабына сәйкес, басқа заңды  тұлғаны қалыптастырған жарғылық капиталдың бір бөлігіне иелік етуші заңды тұлға еншілес болып табылады немесе жасалған келісімшартқа сәйкес негізгі серіктестік еншілес  серіктестік қабылдаған шешімді  анықтай алады. Негізгі серіктестік еншілес серіктестікке толық (100%) немесе толығырақ (90%) бақылау жүргізе алады.

     Бақылау – бұл оның қызметінен пайда алу  мақсатында серіктестіктің қаржылық  және басқа саясатын анықтау құқы.

     Егер  басқа негізгі серіктестік оның дауыс беретін акциясының 20% көбірек  иемденсе, онда акционерлік қоғам  тәуелді деп есептеледі (ҚР АК 94-бабы), яғни инвестицияланған субъектінің оның бақылауынсыз қаржылық және басқа саясаты бойынша шешім қабылдау құқығына ие болады.

     Еншілес,  тәуелді, бірігіп бақыланатын заңды  тұлғадағы инвестиция мына екі әдістің  біреуімен ескерілуі мүмкін: