Басқару есебінің мәні мен мағынасы

Болжамдар ең алдымен  мәліметтердің анықтығын тексеру  үшін белгілі бір құрал болып  табылады. Дұрыс келетін болжамдарды таңдап алу процесі және мүмкін болатын дәл келушілік пен немесе осыған алу процесі жән мүмкін болатын дәл келушілік пен немесе осыған жақын бірдейлік деңгейін бағалаумен әрбір болжамның іске асырылу ықтималдығының кейінгі сындары талдауы, жоспарлау процесінен туындайтын мәнді қателесулерді болдырмау немесе жоюға ықпал етеді. Басқарушы өзінің юолжамын бағалауды аяқтаған кезде, ол шешуші жоспарланған, алға қойылған мәселелердің анықтылығына қосымша айғақты алады.

Мәселелердің қойылуы, жоспарлаудың дайындауы аяқталған  соң, жоспарлы жыл басталады, ал бұл  арада болжамдар жоспарларды  түзетуді белгілейтін қажет бақылау  нүктесі болып қалады.

Алдын ала ойдағыдай  жсалған жұмыс бухгалтер-талдаушыға жоспарлы кезеңде өз мәселелерін  қалыптастыруда қолайлы жағдай туғызады.

Басқа да басқарушының және бухгалетр-талдаушының да шешетін  мәселелері міндетті түрде, біршама  алдын ала белгіленген сұрақтарға (критериясына) сәйкес келуі керек.

Мұндай талаптардың қатарына мыналар  жатады: нақтылық; ақиқаттық пен  қол жетерлік; «ынталылық» (яғни үнемі  жетілдіру мүмкіндігі) және т.б.

Осы процесте жоспарлау  кезеңіне төтенше маңыздылық беретін  және басқа да себептер бар. Оларға мыналар жатады:

• қойылған мәселелердің қаншалықты нақтылығын анықтау.Қойылған мәселелерді шешуге бірге қарастырылған жоспарлар мен сметалар жеткізе ала ма? Егерде қойған межеге қол жетпесе, онда мәселелерді өзгерту қажет немесе оларды шешудің жаңа жоспарларын жасау керек.
• іс-әрекеттің реттіліккестесін жасау.Бұл басқарушыға өз уақытын түгелдей мақсатқа сай етіп бейімделуіне мүмкіндік береді.Қашан басталандығын, қашан нақты әрекеттінің аяқталатындығын.
• бақылау базасын жасау. Кезеңдерді нақтыландыру және іс-әрекет кестесін мерзімі бойынша, басқарушының қаншалықты берілген график деңгейін ұстайтын және оған әр түрлі мақсаттағы кезеңдеріндегі іс-әрекетке түзету енгізу қажеттілігін (немесе қажетсіздігін) анықтауға мүмкіндік береді.
• ресурстарды деген қажеттілікті анықтау. «Қалай» дегенді таратып ұғынатын болсақ, онда ол: ресурстарға қажеттілігін анықтау деген сөзге (ақша, жұмыс күші, құрал-жабдық, уақыт) негіз болады. Мәселені шешудің екі баламалы әдісі екі түрлі ресурстардың мөлшері мен түрлерін қажет етуі мүмкін.
• коммуникация және жұмысты үйлестіру. Қағазға түсірілген іс-әрекеттің жоспарын баяндап жазубасқа бөлімшелер мен оның басқарушыларына, яғни оны жүзеге асыруға қатысушыларға, олардың талап етілетін және олардың не алатындығы жайлы «білуге мұқтаждығын» қанағаттандырудың  құралы. Ол да, басқа да тиімді коммуникацияны қамтамасыз ету үшін және олардың іс-әрекетін үйлестәіру үшін қажет.
• өкілеттілікті анықтау. Басқарушының өзінің мәселелерін өзі шешуіне талпынса, одан талап етілетін өкілеттіктер көлеміне (атқаратын қызметіне) ол шешуші әсер етеді. Іс әрекеттің нақты жоспары талап етілетін өкілеттіліктердің шекарасын анықтауда негіз болады.

Жоғарыда айтылғандардан, өзіндік құн бойынша да, жалпы  шаруашылық субъектісінң мүддесі бойынша  да бухгалтердің жауакершілік аясын ажыратып беру керек. Негізгі жауапкершілік қатарына мыналар жатқызылады:

• өткен, сондай-ақ осфы кездегі жұмыстардың тенденциясына нақты сипаттама беру үшін мәліметтерді беру, жинау және талдау;
• қазіргі ұйымдардың күшті (қуаты), әлсіз жақтарын талдау, сондай-ақ олардың мүмкіндіктері мен қауіптерін анықтау;
• басқарушыларды табысты жоспарлау мен болжаудың әдістерімен таныстыру;
• мақсатты кезеңіндегі іс-әрекеттің негізгі бағыты мен басымдылықтарын анықтау;
• ресурстарды пайдалану бағыттары мен іс-әрекеттердің баламалы курстарын қаржылық талдау;
• әр түрлі бөлімшелердің өзгермелі мүдделерін жалпы ұйымның мүдделерімен теңдестіру;
• аяқталған мақсаттар және барлық басқарушылардың жоспарларын қаржылық талдау;
• ресурстардың міндеттер мен жоспарлары (сметалары) бойынша таратудың нұсқауларын дайындай;
• барлық жоспарлар мен мәселелердің орындалатындағын тексеру.

Менің пікірімше, мұндай ұласу (ауысу) жеңіл өтпейді. Көп  жағдайда бухгалтердің атқаратын қызметі  алдын ала белгіленіп (беріліп) қойған сценарий бойынша жүргізіледі, сондықтан жылдар бойынша қалыптасып қалған әдетте шығу қиын және олардың әсер ету аясы көбінесе бақылаудан, есеп беруден, ауытқуларды зерттеуден аспайды.

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

Қорытынды

 

Өнеркәсібі  дамыған батыс елдерінің халықаралық  іс-тәжірибесі экономиканың тепе-теңдігін қамтамасыз етуде және өндірістік, ғылыми-техникалық және қаржылық әлеуетті ұтымды пайдалануда нарықтық тетіктердің  тиімді екендігін дәлелдеді. Нарық  жағдайында тәуелсіз тауар өндіруші болып шығатын шаруашылық жүргізетін субъект экономиканың басты буыны болып табылады. Нарық кәсіпорынды өзінің шаруашылық қызметін басқарудың жаңа әдістері мен жүйелерін игеруге батыл әрекет жасауға ынталандырады.

Әкімшіл-әміршіл  жүйеден экономиканы басқарудың нарықтық тетіктеріне көшу бизнестің әр түрлі салаларындағы шаруашылық операциялар жөніндегі уақтылы және анық сенімді ақпарат алуға деген қажеттілікті арттырады. Бухгалтерлік есеп, аудит және экономикалық талдау бизнестің жағдайы туралы ақпаратты өңдеу мен дұрыстығын тексерудің жалпы қабылданған жинақтау жүйелері ретінде қызмет атқарады. Қазақстан Республикасында кезеңдік реформалау нәтижесінде шаруашылық жүргізуші субъектілердің бухгалтерлік есебін, қаржылық бақылауы мен іс-қызмет аудитін ұйымдастыру бойынша халықаралык талаптарға сай құқықтық-нормативтік база жасалды.

Ғылыми-техникалық прогресс жетістіктерін кеңінен  енгізу, есеп, қаржылык бақылау мен  аудитті ұйымдастыруды жетілдіру  шаруашылық жүргізуші субъектілердің экономикалық элеуетін қолдануды оңтайландыруға жол ашады. Материалдық өндірістің эр түрлі салаларындағы іс-қызметті басқарудың нарықтық тетігінің даму тенденцияларына жүргізген зерттеулеріміз шаруашылық тиімділігін арттыратын колда бар резервтердің нақтылы іске асатындығы жайлы белгілі бір тұжырымдар жасауға мүмкіндік береді.

Сонымен қатар, көптеген шаруашылық жүргізуші субъектілерді  басқару органдары бухгалтерлік есеп, ішкі шаруашылық бақылау және іс-қызмет нәтижелерін талдау жұмыстарын ұйымдастыруды жетілдіру мэселелеріне тиісті көңіл бөлмейді. Қолданылып жүрген ведомоство ішіндегі стандарттар мен өндірістік ресурстарды жасау мен пайдалану нормативтері жеткіліксіз ғылыми негізделген.

Нарықтық экономикасы  бар жетекші елдердің озық халықаралық  іс-тәжірибесінің теориялық тұжырымдамасы мен жинақтап қорытылуын жете зерттеу материалдык өндіріс саласындағы бизнестің тиімділігін арттыру мен дамудың мынадай негізгі бағыттарын бөліп көрсетуге мүмкіндік береді:

Ұлттық экономиканы  басқарудағы нарықтық механизмнің  тәсілдерін, тетіктерін және құралдарын терең игеру; ғылыми-техникалық прогрестің,  озық техниканы және өнім дайындау, жұмыс орындау және қызмет көрсетудің қор сақтайтын технологиясын кеңінен енгізу; менеджментті, бухгалтерлік есепті, экономикалық талдауды, ішкі бақылауды және клиент бизнесінің кәсіби аудиті әдіснамасын (методикасын) жетілдіру.

 

Қолданылған әдебиет

 

1. ҚР «Бухгалтерлік есеп және қаржылық есептілік туралы» заңы №234-ІІІ, 28.02.2007 ж.
2. Международные стандарты финансовой отчетности: Пер. Полного официального текста МСФО принятых в ЕС по сост. На 1 января 2008г. – М.:Аскери – АСС, 2008
3. Бухгалтерлік есеп шоттарының типтік жоспары, №185 2007 жылдың 23 мамырдағы ҚР қаржы Министірінің бұйрығымен бекілілген.
4. Назарова В.Л.,Жапбарханова М.С., Фурсов Д.А., Фурсова С.Д. Басқару есебі. Оқулық – Алматы, Экономика, 2005.
5. Назарова В.Л (жалпы ред. Н.Қ.Мамыров) Шаруашылық жүргізуші субъектілердегі бухгалтерлік есеп. Оқулық – Алматы, Экономика, 2005.
6. Төлегенов Э.Т., Басқару есебі. Оқулық – Алматы, Экономика, 2006
7. Хорнгрен Ч.Т., Форстер Дж., Ш.Датар. управленческий учет, Питер,2007
8. Тайгашинова К.Т., Жапбарханова М.С. Тереңдетілген басқарушылық есеп. Алматы, Экономика,2008
9. Вахрушина М.А Бухгалтерский управленческий учет, Москва ЗАО «Финстатинформ», 2000
10. Ә. Д. Дәулетбеков, К.Т. Тайгашинов, Т.А. Тасмағанбетов. Басқарушы ө өндірістік есеп. Ққу құралы. Алматы, Принт, 2000
11. Друри К. Управленческий и производственный учет (перевод с анг.) М.:ЮНИТИ,2000
12. Друри К.введение в управленческий и производственный учет. М.: ЮНИТИ,2003
13. Карпова Т.П. управленческий учет: учебник - М.:ЮНИТИ,2003
14. Хорнгрен Ч.Т., Форстер Дж., бухгалтерский учет : управленческий аспект: пер. С англ/под ред. Я.В.Соколова.- М.:ЮНИТИ,2000
15. О бухгалтерском учете и финансовой отчетности: Закон РК от 28 фев. 2007 г. №234-III.
16. Радостовец В.В., Шмидт О.Ю. Бухгалтерский учет на предприятии. – Алматы: Центраудит-Казахстан, 2002
17. Нидлз Б., Андерсон Х., Колдуэлл Н. Принципы бухгалтерского учета: Пер. с англ. / Под ред. проф. Я.В. Соколова. – М., 1996
18. Энтони Р., Рис Д.Ж. Учет: ситуации и примеры. – М.: Финансы и статистика, 1996
19. Бухгалтерский  учет в Республике Казахстан: Реформа бухгалтерского учета/ Сост.: Скала В.И., Скала Н.В., Белкин А.И. – Алматы: Lem, 2001 – 131с.
20. Качалин В.В. Финансовый учет и отчетность в соответствии со стандартами GAAP.-  М.: Финансы и статистика, 2000
21. Сейдахметова Ф.С. Бухгалтерский   учет в современных условиях – Алматы: Lem, 2001- 46с.
22. Сейдахметова Ф.С. Современный бухгалтерского   учет. В 2 частях: Учеб. пособие / под общ. ред. проф. Мамырова Н.К. – Алматы: Экономика, ч.1. – 2000 -336с.
23. Внеоборотные активы: характеристика, учет, налогообложение/ Сост,: В.И. Скала, Н.В. Скала, Б.В. Скала – Алматы: Lem, 2002 - 180с.
24. Мазарова В.Л. Бух. учет хозяйствующих субъектов: Учебник / Под ред. Рыскулова Т., проф. Мамырова Н.К. – Алматы: Экономика, 2003 – 298с.
25. Толпаков Ж.С. Бухгалтерский учет: учебник / Ж.С. Толпаков – Караганда, 2004 – 981с.