Тұтыну несиесі және оның дамуы

          Ал, ипотеканың неміс схемасы  американдықпен салыстырғанда икемсіз  болып саналады. Бұл схема банктік  капиталды тартуға емес, ал ипотека  қатысушыларының ақша қаражаттарын  коллективті салу қоғамдарынан  құрылған.

          Қазіргі кезде, несиелеу секторындағы коммерциялық банктер арасындағы бәсекелестік өзінің ең жоғарғы деңгейіне жеткен уақытта, банктер несие алушылардың қажеттіліктерін қанаңаттандыру, банктік қызметтер спектрін, банктік қызмет көрсетуді жетілдіру арқылы клиенттерді тартуда.

          Үкімет ипотекалық жүйенің Малазиялық  моделін қолдануды дұрыс деп  шешкен. Осы моделге сәйкес Қазақстан  Республикасының Ұлттық Банкі  ЖАҚ «Қазақстандық ипотекалық  компонияны» құрды. Оның қызметіне  қарыз алушыға деген талаптарды  алу жолымен, екінші деңгейдегі банктерді қайта қаржыландыру және ипотекалық бағалы қағаздарды шығару жатады.

          Сонымен қатар, біз американдық  моделді қолдануымыз да мүмкін. Яғни, ипотекалық несиені тек  жылжымайтын мүлік сатып алуға  ғана емес, сонымен қатар шағын және орта кәсіпкерлікті ұзақ мерзімді несиелейтін жеке меншік ипотекалық компониялардың болуы.

          Дамыған елдер тәжірибесі көрсеткендей  ипотекалық жүйе жеке әлеуметтік  базаның құрылуына әсер етеді, ал бұл база болса, ипотекалық жүйенің айналымын екі есе көбейтуі мүмкін. Себебі, ипотекалық несиелеуге көптеген  жеке және заңды тұлғалар қатысады.

          Ипотекалық жүйе инвесторлардың  қажет ететін сенімді қаржылық құралдарын қамтамасыз етуге, банктік секторды бағыттауға, ал жеке меншік иелеріне қосымша табыс алуға мүмкіндік береді.

          Қазіргі кезде коммерциялық банктер  арасындағы бәсекелестікке байланысты  несие алушыларды тарту мақсатында  банктер пайыздық мөлшерлемелерді  мүмкін болғанша төмендетіп, несие  мерзімін ұзартуда. Кейбір банктер  несие алушының тұрақты табысына негізделіп несие беретін болса, келесі банктер несиені уақытылы қайтаруды қамтамасыз етуді негізге алады. Осы сияқты жағдайлар жеке тұлғаларға несие алу мүмкіншілігін көбейтті. Бірақ жұмыссыздық, инфляция сияқты факторларға байланысты көптеген азаматтар несие алу мүмкіншілігін қарастырмауда. Сонымен қатар, көптеген азаматтар төлем қабілетті бола тұра банктің белгілі бір қызметтер мен сенімсіздік білдіру себебінен банкке бармауды қалайды. Сондықтан банктер тек жарнама беріп қана қоймай, осы мәселелер бойынша кеңес беретін түсіндірме бағдарламаларын немесе арнайы бөлімдер ашса дұрыс болар еді./7/

          Банкаралық бәсекенің өсу жағдайында халықты несиелеуді жетілдіру банк үшін оның қоғамдық мәртебесін, табыстылығын, тартымдылығын нығайтатын басты фактор болып табылады. Тұтыну несиесінің бұл қасиеттері оған көңіл бөлуді қамтамасыз етеді. Банктің бұндай бөлшек қызметтерді ұсыну қабілеттілігін оптималды мерзімде потенциялды келісімдердің тәуекелдік есебінен бағалануы тиіс, несие беруге тапсырыстардың үлкен санының түсуіне әсер етеді. Басқаша айтқанда, қарыз алмастан бұрын, «тұлға маркетингін» өткізу керек. Мұнда тапсырыс берушінің морльдық, іскерлік және қаржылық сапаларын банк сұранысын, талабын қандай деңгейде қанағаттандыратындығын,қарыз алушыныі мүмкіндіктері несиені арналымы бойынша пайдаланғандығын және оны пайыздарымен уақытында қайтара алатындығын анықтайды.

          Несиелік операциялардың табыстылығын  жоғарылату несиелік тәуекелдерді  бағалау сапасына байланысты. Клиентті  тәуекел тобы бойынша жіктеуге байланысты банк несие беруге бола ма, несиелеу лимиті қандай және пайыздарды белгілеу керек екендігін шешеді.

          Скоринг негізінен жеке тұлғаларды  несиелеуде, әсіресе қамтамасыз  етілмеген ссудалар, тұтыну несиесіне  қолданылады.

          Скорингтік әдістің айрықша белгісі-оның  шаблон бойынша емес, әр банкпен  жеке жасалатындығымен, оған және оның клиентурасына тән ерекшеліктерімен көрінеді. Скорингті енгізуден бұрын әр бәр банк іске асып жүрген модельдің тиімділігін талдау жүргізеді және оның сандық бағаларының шкаласының жиынын өзгертеді.

          Несиелік скоринг жүйесі плпстикалық  несиелеуді дамытуда үлкен роль  атқарады. Несиелік карточкалардың  ірі  американдық эмитенттері  скорингтік несиелік карточкаларды  алуға мүдделі клиенттердің төлем қабілеттілігін бағалау үшін үнемі пайдаланады. /25, 55-58 бб/

          Қазақстандық банктерде жеке  тұлғаларға деген несие қабілеттілігінің  скорингтік бағалау жүйесі дами бастады. Қазіргі уақытта бес банк экспресс несиелер ұсынуда. Соның ішінде «Казкоммерцбанк» АҚ-ң несиелеріне тоқталып өтейік. Бірнеше мыңдаған  адам ұзақ мерзімді  қолданыстағы тауарларды сатып алу немесе  кезек күттірмейтін мұқтаждарды  төлеу үшін, Қазкоммерцбанктің несиесін пайдалана алды. Экспресс-несиелеу несиені ресімдеу шарасын айрықша жылдам және ыңғайлы етеді.           Қызметтің экспресс-несие деген атауының өзі айтып тұрғандай, кепілзат болмауының және несие ресімдеудің жеңілдетілген процедурасының арқасында  қысқа мерзімде – 1 күн ішінде! - ақша алу оның негізгі сипаттамасы болып табылады.

Экспресс-несие  тұрғын үй немесе автокөлік сатып  алу сияқты ірі саудаға арналмаған.

Экспресс-несиенің көмегімен Сіз ұзақ мерзімді қолданыстағы тауар (тұрмыстық техника, жиһаз) сатып  ала аласыз, медициналық қызметтерге, балаңыздың оқуына төлей аласыз, туристік жолдама сатып ала аласыз,  пәтерңізге жөндеу жұмыстарын жүргізе аласыз және т.б.

Экспресс-несиенің жақсы жағы мынада, Сіз оның көмегімен  өзіңіздің ағымдағы және кездейсоқ  шығыстарыңызды  төлей аласыз. Қазіргі уақытта экспресс-несиелеу қызметіне Қазкоммерцбанктің карточка жобаларының («Жалақы» және «Жеке») барлық клиенттері, яғни біздің банктегі шот арқылы жалақысын алатындар қол жеткізе алады. Сонымен бірге экспресс-несиелерге «ҰларҮміт» ЖЗҚ мен басқа зейнетақы қорларының салымшылары да қол жеткізе алады.Қарызгердің және оларға қызмет көрсетуші филиалдардың тұрпатына байланысты ЭКСПРЕСС-НЕСИЕЛЕУ ШАРТТАРЫ:

• Валюта: теңге
• Несие мөлшері: 5 000 АҚШ долларының баламасы
• Несие мерзімі: 6 айдан 18 айға дейін
• Несие үшін төлем: теңгеде – жылдығы 23%-дан бастап 26%-ға дейін
• Несиені ұйымдастырғаны үшін  біржолғы комиссия:  несие сомасынан  4-5%

Экспресс-несие  алу үшін МІНДЕТТІ ҚҰЖАТТАР ПАКЕТІ: 

• Жеке куәлік (көшірмесін түсіру  үшін);
• СТН (көшірмесін түсіру үшін);
• Қарызгердің толтырылған сауалдама-өтініші;
• Несие тарихы субъектісінің – жеке тұлғаның ол туралы несие бюросына ақпараттарды ұсынуға (Банк формасы бойынша)  келісімі;
• Несие тарихы субъектісінің – жеке тұлғаның несие есебін (Банк формасы бойынша) беруге келісімі;
• Банктің төлем карточкасын төлеу жөніндегі құжат көшірмесі (карточка болмаған жағдайда);

Жалақыларын Қазкоммерцбанк арқылы алатын компаниялардың қызметкерлері үшін қосымша:

• Ағымдағы/карточкалық шот  бойынша 12 айдың үзінді-көшірмесі (бөлшек сауда бизнесі менеджері шығарып береді және растайды).

«ҰларҮміт»  ЖЗҚ мен басқа зейнетақы қорларының салымшылары үшін ҚОСЫМША:

• Зейнетақы қорынан 12 айдың үзінді-көшірмесі.
• Соңғы 12 айдың жалақысы туралы анықтама./32

          Алайда, скоринг негізінен банк қызметтері міндетті түрде дүкенде бола тұра, тауарды несиеге  сатып алғысы келетін клиенттен қажетті ақпаратпен толтырылған анкеталарды (дербес мәліметтер, тұлғаны куәландыратын құжаттар, тұрғылықты жерінің тіркелу мекен жайы, нақты тұрғылықты мекен жайы, әлеуметтік статусы, жанұялық жағдайы, балаларының және асырауындағы адамдардың саны, жеке және табыс мөлшері, жылжымайтын мүлік түрі, қызмет орны және білімі жөніндегі мәліметтер және т.б.) жинай отырып, несиелік және сауда ұйымдарының әріптестік байланыстарының нығаюя үшін пайдаланылады. Тез өңдеуге бейімделген бұндай анкеталар тез арада материалдардың жеке архмвін ескере отырып, несиенің берілуі немесе берілмеуі жөніндегі шешім қабылданатын банк бөлімшесіне беріледі. Бұл процедура бір сағат мөлшерінде уақыт алады. Оның шешімі несиелеу параметрлері (пайыз мөлшері, ссуда көлемі мен уақыты, алғашқы жеке салым көлемі) балл түрінде бағаланған қарыз алушының сенімділігі мен онымен алынатын тауардың әлеуметтік мәніне байланысты белгіленеді.                                                                                                                                                                                                                                                                                                                Халық өз мұқтаждығына қажетті қаржы ресурстарын несие алу арқылы қамтамасыз етеді. Халық несиені өздерінің кәсіпшілігіне,шаруашылығына және отбасы бюджетін толықтыруға алады. Ал отбасы бюджетінің несиелеу түрлері: материалдық шығындарға несиеленуі тұрмыстық шығындарға несиеленуі, рухани шығындарғы несиеленуі деп бөлуге болады. Халықтың несие алуы тағы да жеке кәсіпшіліктер мен шаруашылықты дамыту арқылы пайда табуынан бағытталған түрлері бар.

  Несие – банктік жүйе арқылы нарықтық экономикада өте маңызды роль атқарады. Осы арқылы шаруашылық субъектілер мен халықтың үлкен мөлшердегі ақшалай есептері мен төлемдері жүргізіледі. Ол ақшалай қаражаттарды шоғырландырып, халықтың табысын активті жұмыс істейтін капиталға айналдырады. Мемлекеттегі ақшалай айналымын несие жүйесі реттейді, заңды және жеке тұлғаларға әр түрлі қызмет көрсетеді,сонымен бірге экономикалық қатынастар пайда болады, оларды несие қатынастарына жатқызуға болады. Несие қатынастары қоғамдық ұдайы өндірістің барлық механизмін қамтып, өндірістің шоғырлануы мен капиталдың орталықтануын күшейтіп, бос ақша қаржыларын елдің экономикасына қолдануға септігін тигізеді.Несие ұйымдарына сақталынатын ақша, яғни ол несие ресурстарының қалыптастырылуы, ал олардың экономикаға және халықтардың қажеттіліктеріне беру ол – несие беру.

          Несиенің қажеттігі:

• несие алатын ақша айналысы қоғамдық  өндірістің шеңберын кеңейтеды;
• несиетті қайтара үлестіру функциясын атқарады, ол арқылы жеке адамның жинақтаған ақшалары, кәсіпорынның пайдалары мен табыстары, мемлекеттің табысы қарыз капиталына айналып, экономиканың табыс түсіретін салаларына құйылады;
• айналым шығындарын үнемдеуге көмектеседі, несиенің дамуының барысында әртүрлі банктік шарттар мен салымдар пайда болып,нақтысыз ақша айналымының өсуіне артады
• ақша ағымдарының қозғалысы жылдамдады;

Халыққа несие беру екі жүйемен жүргізіледі.

• Бюджет арқылы несие беру;
• Банк арқылы несие беру.

          Халыққа бюджеттен несие беру  төмендегідей мақсаттарды қаржыландыру  үшін береді.

• Лизингті ұйымдастыру бағдарламасы шеңберінде;
• Шағын және орта бизнесті қолдау жобасын іске асыруға;
• инвестициялық жобаларды бірлесіп қаржыландыруға;
• ауыл шаруашылық жобаларын бірлесіп қаржыландыруға;
• мемлекеттік білім беру жүйесіне берілетін несиелер.

          Халыққа банк арқылы несие беруді ұйымдастыру бірнеше түрге бөлінеді: тұтыну,лизинг,ауылшаруашылық,шаруашылықаралық,ипотекалық, мемлекеттік,халықаралық және т.б. /13, 77-80 бб/

          Тұтыну несиесі – ол төлемін  кейінге қалдырып, тұтыну тауарларын  несиеге сату. Несие алушы халық,  ал несие беруші әр түрлі  өндіріс орындары, фирмалар, банктер,  мекемелер болуы мүмкін. Тұтыну  несиесі коммерциялық несие формасында (яғни бөлшек сауда орындары арқылы төлемін кейінге қалдырып,тауар сату) және банктік несие формасында яғни тұтыну тауарларын сатып алуға ақша беру-ұзақ қолданылатын тауарларға беріледі.

          Лизинг несиесі-тауар түрінде  берілетін несие. Лизинг деп маманданған қаржы компониясының делдалдық етумен машиналарды, құрал жабдықтарды, жылжымайтын мүліктерді және негізгі капиталдың басқа да элементтерін орташа және ұзақ мерзімге үшінші жаққа жалға беру. Тауар өндірушіге немесе сатушыға лизинг компониясы оның құнын төлеп, мүлікті төлеу мүлікті меншіктеу құнына ие болады.