Өзенмұнайгаз қаржылық талдау

5510 «Есепті жылдың  кірісі (жабылмаған зияны)» шотында  есепті жылы алынған бөлінбеген  кіріс пен жабылмаған зиян  сомаларының бар болуы мен  қозғалысы туралы ақпарат жалпыланады.

5510 шоттың дебеті бойынша  мынандай шаруашылық операциялары  көрініс табады:

5410 «Құрылтайшы  құжаттарымен  белгіленген резервтік капитал», 5460 «Өзге  резервтер» шотының  кредиті қолданылып жүрген заңдарға  сәйкес құрылтай құжаттарында белгіленген мөлшерінде резервтік капиталға аударылған сомасы; 3030 «Қатысушылардың дивиденттері және кірістері бойынша қысқа мерзімді кредиторлық берешек», 4170 «Өзге де ұзақ мерзімді кредиторлық берешек » шоттарының кредиті – жай және артықшылығы бар акциялар бойынша дивидендтерге, сондай-ақ шаруашылық серіктестіктердің қатысушыларына табыс төлеуге, есепті жылда жұмсалатын бөлінбеген кірістің  акционерлерден өз акцияларын олардың атаулы (номиналды) құнынан жоғары бағаға сатып алғаннан түскен айырма сомасы.

Есептік жылдың бөлінбей қалған пайдасы (залалы) есептен былайша  шығарылады:

- бөлінбеген кіріс  сомасына: 5510 «Есепті жылдың кірісі (жабылмаған зияны)» шот дебеттеледі, 5520 «Өткен жылдың кірісі (жабылмаған  зияны)» шот кредиттеледі;

- бөлінбеген залал сомасы: 5520 шот дебеттеледі, 5510 шот кредиттеледі.

Жоғарыда келтірілген  жазбалардан кейін 5510 шот бойынша  қалдық қалмауы керек, сондықтан  ол міндетті түрде 5520  шотымен жабылады.

Өткен жылдың кірісі (зияны) есеп берілетін жылдан бұрыңғы жылдары пайда болған бөлінбеген кіріс немесе жабылмаған залал сомаларының қолда бары және қозғалысы туралы ақпаратты жинақтауға арналған, ол 5520  шотта жүргізіледі.

5520 шоттың кредиті  бойынша келесідей шаруашылық  операциялары:

- өткен жылдардың белгіленген  тәртібінде таратылмаған табыстың сомасы 5510 шоттың дебетінде; өткен жылдардағы өтелмеген зиянды өтеу үшін бағытталған резервтік капиталдың сомасы 5410 шотының дебетінде көрініс табады.

5520 шоттың дебеті бойынша  төмендегідей шаруашылық операциялары:

- өткен жылдардың белгіленген тәртібінде жабылмаған (өтелмеген) залалдың  сомасы 5510  шоттың кредитінде; шаруашылық серіктестіктерінің қатысушыларының табыстар мен жай және артықшылығы бар акциялар бойынша төленетін дивиденттердің есептік жылдағы алынған кірістің есебінен өтеуі 3030, 4170  шоттарының кредитінде; жарияланған  капиталды толықтыру үшін өткен жылдарда алынған табыстан аталған мақсатқа бағытталған сомасы 5010, 5020  шоттарының кредитінде көрініс табады.

5510 «Есепті жылдың  кірісі (жабылмаған зияны)» және  5520 «Өткен жылдың кірісі (жабылмаған зияны)» шоттар кредиті бойынша операцияларды есептеу үшін №13 журнал-ордер арналған.

Пайданың бөлінуі үш қағиданың сақталуына негізделеді: қызметкерлердің материалдық қызығушылығын  қанағаттандыру, жеке капиталдың жинақталуы, мемлекеттік бюджет алдындағы міндеттемелерін орындау.

 Нарықтық экономикада  пайданың айтарлықтай бөлігі  салық (жалпы пайданың 38-45%) нысанында  алынады, мемлекет оны бюджет  кірісін толықтыруға бағыттайды.

Пайданың бөлінуін талдаудың  мақсаты – кәсіпорынның өзін-өзі қаржыландыру мен капитал өсуінің позициясынан пайданың қаншалықты тиімді пайдаланылуы мен бөлінуін бекіту болып табылады. Сонымен қатар, кәсіпорынның  қарамағында қалған пайданы пайдаланудың бағыты міндетті түрде зерттеледі.

Таза пайда – кәсіпорын Жарғысына сәйкес бөлінеді. Таза пайда есебінен кәсіпорын акционерлеріне дивиденттер төленеді, жинақтау қоры, тұтыну қоры, резервтік қорлар құрылады.

Капитализациялау қоры – негізінен өндірістің кеңеюін қаржыландыруға, техникалық қайта жаңаруына, жаңа технологияларды енгізу үшін қолданылады. Ол кәсіпорынның қарамағында қалған пайда бөлігін біріктіреді, негізгі қорларды сатып алумен құрылысқа бағытталады.

Тұтыну қоры – әлеуметтік қажеттіліктерді қанағаттандыру және кәсіпорын ұжымын материалдық қанағаттандыру үшін бағытталған. Тұтыну қоры қаржысынан өндірістік нәтижелерге байланысты емес сыйақылар төленеді. Әртүрлі марапаттаулар, ұзақ мерзімді еңбек қызметі үшін сыйақылар төленеді. Әлеуметтік төлемдер тұтыну қоры есебінен жүргізіледі: материалдық көмек пен қызметкерлер мен олардың балаларының емделу, демалу жолдамаларын төлеу.

Төмендегі таблицадан көріп  отырғанымыздай, «ӨзенМұнайГаз» ӨФ-і 2010 жылы жинақтау қорына 44,7%, тұтыну қорына 40,3% жұмсады және резервтік қорға 15% пайдаланды (21-кесте).

                                                                                                21 - кесте

«ӨзенМұнайГаз» ӨФ таза пайдасының жұмсалуы

 

Көрсеткіштер	2008 жыл		2010 жыл
	мың теңге	үлес салмағы, %	мың теңге	үлес салмағы, %
Таза пайда	1228,75	100	1939,66	100
Таза пайданың бөлінуі:
Капитализациялау қоры	528,4	43	867,5	44,7
Тұтыну қоры	516,1	42	781,7	40,3
Резервтік қор	184,2	15	290,4	15

 

 

Кәсіпорын өзінің қызметі  барысында, жыл сайын пайдамен шығуда, сол кәсіпорынға түсетін пайданың көп бөлігін негізгі өнімдерді сату бойынша алады. Осы, негізгі өнімдерді сату бойынша, сатудан алатын нәтиже – жылдан-жылға өсуде. Сонымен қоса, кәсіпорын негізгі өнімді сатумен бірге, басқа да қызметтерден пайда алады.

Пайда – кәсіпорынның кәсіпкерлік қызметінің ақырғы қаржылық нәтижесі болып табылады. Пайда экономикалық категория ретінде кәсіпкерлік қызмет процесінде материалдық өндіріс саласында қалыптасқан таза табысты көрсетеді, ал тауарлық-ақша қатынастары жағдайында таза табыс кәсіпорын деңгейінде пайда нысанын иеленеді. Пайда кәсіпкерлік қызметтің негізгі нәтижесі ретінде кәсіпорынның, оның қызметкерлері мен мемлекеттің қажеттілігін қамтамасыз етеді.

 

                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                

 

 

 

ҚОРЫТЫНДЫ

 

Дипломдық жұмысқа қойылған мақсат –  «ӨзенМұнайГаз» ӨФ қаржылық нәтижелерінің қалыптасуының есебін зерттеп, оған талдау жүргізу. Осы мақсатқа сай келесі міндеттер шешілген болатын:

• қаржылық нәтижелердің қалыптасуының мәні мен есебі зерттелді;
• «ӨзенМұнайГаз» ӨФ қызметінің экономикалық сипаттамасы, берілген кәсіпорынның қаржылық жұмысының есеп саясатының  жағдайы талданды;
• «ӨзенМұнайГаз» ӨФ жылдық есебіне қаржылық және басқарушылық талдау жүргізілді;
• Қалыптасқан пайдасын бөлу бағыттары зерттелді.

«ӨзенМұнайГаз» ӨФ қаланың ірі ұйымдарының бірі болып табылады және сүт өнімдері мен халық тұтынатын тауарлар өткізу аймағында көп жылдық тәжірибесі бар. Оның айналым құралдарының көп бөлігін қорлар мен дебиторлық берешек алып тұр. Құралдарының қайнар көзі болып жарғылық капитал, ұзақ мерзімді және қысқа мерзімді несиелер, кредиторлық берешек болып саналады.

Нарықтық экономика  жағдайында кәсіпорынның қаражаттарын толықтырудың негізгі көзі, яғни оның қызметінің негізгі мақсаты пайда  табу болып табылады.Пайда ұйым қызметінің қорытынды қаржылық нәтижесі ретінде  өндірістің тиімділігін, өндірілген өнімнің көлемі мен сапасын, еңбек өнімділігінің жағдайын, өзіндік құнның деңгейін көрсетеді. Кәсіпорын пайдасы оның қызметі тиімділігінің маңызды көрсеткіші болып келеді.

«ӨзенМұнайГаз» ӨФ 2010 жылғы қаржылық нәтижесі 1939,66 мың теңгеге теңесті, бұл 2008 жылмен салыстырғанда 710,91 мың теңгеге дейін өскенін көрсетеді. Бұдан ұйымның қызметі тиімді екенін байқаймыз. Алған пайдасын кәсіпорын өзінің резервтік қорына – 290,4 мың теңге, капитализациялауға – 867,5 мың теңге мен тұтыну қорларына – 781,7 мың теңге тиісінше бөлген.

«Кәсіпорынның қаржылық нәтижелерінің қалыптасуының есебі  және талдауы, пайданы бөлу» тақырыбын  қорытындылай келе, өткізілген есеп пен  талдау негізінде «ӨзенМұнайГаз» ӨФ қаржылық тұрақтылығын қамтамасыз ету бойынша келесі қадамдарды ұсынуға болады:

1. автономия коэффициентін нормативті мән 0,5-ке дейін жоғарлату мақсатында  кәсіпорын мүлкінің жалпы сомасындағы меншікті капитал үлесін ұлғайту бойынша шаралар  жоспарын жасап шығару;
2. ақша ағымдарын одан әрі нақтылап жоспарлау және дебиторлық берешектер көлемін реттеу, себебі нормативті аралық 0,2-0,7 болғанда абсолютті өтімділік коэффициенті 0,05 құрап тұр, бұл кәсіпорынның қысқа мерзімді кредиторлық берешекті  өз ақша құралдары есебінен өтеу қабілеттілігінің төмендігі туралы куәландырады;
3. дебиторлық берешектерді басқаруды жақсарту мақсатында күмәнді талаптар бойынша резервтер құру мәнді болады. Ол қажеттілігі болғанда күмәнді талаптар бойынша зиян сомасына салық салынатын табыс көлемін төмендетуге мүмкіндік береді.
4. жабдықтаушылар мамандары жұмысын жақсарту керек, сұраныс пен ұсыныс бойынша маркетингтік талдау жүргізіп, оның негізінде тауарлық өнімнің ассортименті мен құрылымын қалыптастыру қажет.
5. негізгі қызметі тауарлық өнімді өткізу болғандықтан,  онда сатудан түсетін пайдаға әсер етуші негізгі фактор өзіндік құн болып табылады. Осы көрсеткішті бөлшектеп талдау керек, оны экономдау үшін резервтерін іздестіру, қолда бар өндірістік қорларды рационалды қолдану мен сақтануға  бақылауды тереңдету. Бұл бағытта қойманың есеп  жұмысын автоматтандыруды ұсынамын.
6. ХҚЕС-на көшу бойынша бағдарлама жасау және кәсіпорынның есеп саясатына кейбір өзгерістер енгізу, бұл «ӨзенМұнайГаз» ӨФ дамудың жаңа бағытына шығуға мүмкіндік береді. ХҚЕС-ке сәйкес ұсынылатын қаржылық нәтижелер есебі, сыртқы қолданушылар, яғни инвестициялау үшін тартымдылығын арттырады, ал бұл «ӨзенМұнайГаз» ӨФ-нің сыртқы экономикалық қызметінің маңызды факторының бірі болып саналады.

Қорыта айтқанда,  кәсіпорынның қаржылық нәтижелер  есебі мен  пайданың бөлінуі,  қазіргі бухгалтерлік есептегі өте үлкен мәселе болып саналады. Көптеген ғалымдар мен тәжірибешілердің көзқарасы бойынша, табыстар мен шығыстарды есептеуді басқарудың сапасын көтеру үшін бухгалтерлік есепті жетілдіру керек, соның ішінде аналитикалық есептің сапасын көтеруіміз керек.

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

ҚОЛДАНЫЛҒАН ӘДЕБИЕТТЕР

 

1. «Бухгалтерлік есеп және қаржылық есептілік туралы» Қазақстан Республикасының 2007 жылғы 28 ақпандағы №234-ІІІ ЗАҢЫ.
2. Қазақстан Республикасының Конституциясы. Алматы, 1995.
3. «Аудиторлық қызмет туралы» Қазақстан Республикасының Заңы, 20.11.06ж.
4. Қазақстан Республикасының «Салық және бюджетке өзге де міндетті төлемдер туралы» Кодексі  (01.01.2002 жылдан толықтырулар мен өзгертулерді қоса).
5. Қазақстан Республикасының Азаматтық кодексі.
6. Қазақстан Республикасының Қылмыстық кодексі.
7. Қазақстан  Республикасының «Әкімшілік   заң бұзушылықтар      туралы»   №2 Кодексі, 01.02.2006 ж.
8. «Стандартизациялау мен сертификациялау туралы» Қазақстан Республикасының Заңы.
9. «Қазақстан Республикасындағы еңбек туралы» Қазақстан  Республикасының Заңы.// Мысль. 2000, №3.
10. Стратегический план развития РК до 2010 года. Сб. законодательных актов Республики Казахстан по вопросам образования, под ред. Кузембаева М.М. Том 1. Алматы, 2003.
11. Назарбаев Н.Ә. Казахстан – 2030. Ел Президентінің Қазақстан халқына Жолдауы. Алматы: Білім, 1998.
12. Халықаралық қаржылық есеп стандарттары және әдістемелік ұсынымдары.
13. Бухгалтерлік есеп стандарттары және әдістемелік ұсынымдары.
14. ХҚЕС 4 «Ақша қаражаттарының қозғалысы туралы есеп», 28.08.02ж. N390.
15. ХҚЕС 1 «Қаржылық есептілікті ұсыну», 28.12.05 ж., №5.
16. ХҚЕС 7 «Ақша қаражатының қозғалысы туралы есеп», 24.01.05 ж., №1.
17. Абдрасилов Е.Б. «Аудиторская проверка». Алматы, 2003.
18. Барышева С.К. «Особенности формирования финансовых результатов по Казахстанским стандартам бухгалтерского учета». Алматы, 2002.
19. Баймұханова С.Б. «Бухгалтерлік есеп».- Алматы, «ИздатМаркет», 2005.
20. Дүйсенбаев К.Ш., Төлегенов Э.Т., Жұмағалиева Ж.Г. «Кәсіпорынның қаржылық жағдайын талдау». Алматы: Экономика, 2001.
21. Кеулімжаев Қ.К., Әжібаева З.Н., Құдайбергенов Н.А., Жантаева А.Ә. «Қаржылық есеп». Оқу құралы, Алматы:Экономика, 2001. 
22. Кеулімжаев К.Қ., Әжібаева З.Н., Құдайбергенова Н.А. «Бухгалтерлік есеп принциптері»: Оқу құралы. – Алматы: Экономик´С, 2003.
23. Назарова В.Л. «Шаруашылық жүргізуші объектілердегі бухгалтерлік есеп», Алматы-2005.
24. Нурсеитов Э.О. «Бухгалтерский учет в организациях», Алматы-2007.
25. Радостовец В.К., Шмидт О.Т. «Теория и отраслевые особенности бухгалтерского учета». Алматы: Центраудит, 2000.
26. Радостовец В.К., Ғабдуллин Т.Ғ., Радостовец В.В., Шмидт О.И. «Кәсіпорындағы бухгалтерлік есеп», Алматы-2003.
27. Сарсенова Д.А. «Финансовый результат от продажи продукции (работ, услуг)». Алматы, 2001.
28. Савицкая Г.В. «Анализ хозяйственной деятельности предприятия». Москва-«Инфра-М», 2008.
29. Толпаков Ж.С. «Бухгалтерский учет»: Учебник для вузов. – Караганда, ОАО «Карагандинская ПОЛИГРАФИЯ», 2004.
30. Укашев Б.Е. «Бухгалтерлік есеп теориясы». Алматы-Ұлағат, 2002.
31. Шаменова А.А. «Итоговый доход (убыток)». Алматы, 2001.
32. Шеремет А.Д. «Кәсіпорын қаржысы». Москва, 2000.