Қор нарығы

Қазақстан Республикасының  Білім және Ғылым  Министрлігі

Шәкәрім атындағы Семей Мемлекеттік  Университеті

Қаржы-экономикалық факультеті 
 
 
 
 
 
 
 
 
 

Курстық жұмыс 

Тақырыбы: Қор нарығының жекелеген құралдарының инвестициялық сипаттамасы  

 
 

                                                                 Орындаған: Болатова Балнұр

                                                                                       Ф-809 топ

                                                      Тексерген: Зиядин С.Т.  
 
 
 
 
 
 

Семей, 2011 жыл

Кіріспе

1-тарау.  Қор нарығының теориялық аспектілері. 

1. Қор нарығының түсінігі, атқаратын қызметтері.
2. Қор нарығы құралдары, инвестиция тарту механизмі ретінде.
3. Бағалы қағаздарды инвестициялаудың шетел тәжірибесі.

 

2-тарау.  Бағалы қағаздардың инвестициялық  белгілері.

2.1 Бағалы  қағаздардың инвестициялық тартымдылық ерекшеліктері

2.2 2009-2011 жылдардағы Қазақстан Республикасындағы  бағалы қағаздардың инвестицияларын  талдау 

3-тарау.  Бағалы қағаздарды инвестициялау проблемалары мен шешу жолдары 

 Қорытынды  

Пайдаланылған әдебиеттер

Қосымшалар 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 

Кіріспе

     Қазақстан Республикасы егемендігін  алғаннан бері экономикасы нарықтың  өзгермелі процесінде қалыптасып  келеді. Мемлекетіміздің пайда болуының  алғашқы жылдары қиын жағдайда  болғанмен, бүгінде жаңа реформалар, экономиканы тұрақтандыру шараларының  алуан түрлілігі, күрделі стратегиялар  ұлттық экономиканы алға жетелеуде.  Осы орайда қойылған мақсаттардыың  бірі – қор нарығы және бағалы  қағаздар саласын дамыту болып  табылады.

      Бағалы қағаз немесе қор нарығының  қалыптасуы 1922-1924 ж.ж. ақша реформасы  кезімен байланысты. Аталған кезеңде  халықтың уақытша бос ақшасын  тартудың тағы бір әдісі −  заттай және ақшалай облигациялық  займдар шығару кеңінен қолданыла  бастады. Облигациялар ақшаға  сатылып, ал оларды өтеу ақшамен  де, астықпен де жүргізіледі. Заттай  салықтарды облигацияларын өтеуге  болғандықтан, шаруалар облигацияны  шын көңілімен сатып алатын.

      Бағалы қағаздар қаржы нарығының  құрамдас бөлігі ретінде, әлеуметтік- экономикалық жағдайдың дамуына  айтарлықтай ықпал етіп, экономиканың  әр саласын инвестициялайтын  негізгі инфрақұрылымдық элементтердің  бірі болып табылады. Бағалы қағаздар  экономиканың тұрақты дамуында  маңызды рөл атқарады, ол нарықтағы  табысты көбейту арқылы бүтіндей  елдің тұрғындары-ның тұрмыс деңгейінің  өсуіне жақсы ықпал етеді.  
      Курстық жұмыс тақырыбының өзектілігі. Бағалы қағаздар нарығы немесе қор нарығының инвестициялық мәселесі нәтижелі зерттеу жұмыстарын, маңызды шаралар қажет ететін күрделі экономикалық құбылыс. Қай кезде болмасын бұл тақырып бойынша зерттеу жұмыстарын жүргізу өзекті мәселе болып табылады. Бүгінгі таңда Елбасының бәсекеге қабілетті 50 елдің қатарына қосылу стратегиясын орындау барысында экономикалық мәселелерді, соның бірі бағалы қағаздар нарығын талқылау, оларды дамыту мен еліміздің әлеуметтік-экономикалық жағдайларын көтеру үшін, инвестициялар тарту заң тұрғысынан нығайту аса маңызды жұмыс болып отыр.

     Курстық жұмыстың мақсаты. Нарық  жағдайында бағалы қағаздар нарығының  инвестициялық сапасын, тартымдылығын  жүйелі түрде зерттеп, олардың  дұрыс ұйымдастырылуы және жүйенің  дамуын нақтылы талдау. Бағалы  қағаздарды инвестициялау проблемаларын  зерттеп, оның шешу жолдарын  қарастыру.  Курстық жұмыстың  міндеттері:

• Қор нарығы ұғымына және қызметіне сипаттама беру;  
        – Қазақстан Республикасындағы бағалы қағаздар нарығының инвестициялық қызметін талдау;
• Бағалы қағаздарды инвестициялаудағы проблемаларды шешу жолдарын қарастыру.  

     Курстық жұмыстың зерттеу пәні - мемлекетіміздің экономикалық  жағ- дайын талдау, атап айтса,  қор нарығы ұғымының мәнін  ашу, қор нарығы құралдарын  зерттеу және бағалы қағаздар  нарығының инвестициялау мәселелерін  шешу жолдарын көрсету. Курстық  жұмыстың зерттеу объектісі ретінде  бағалы қағаздарын инвестициялаудың  шетелдік тәжірибесі, Қазақстан  Республикасының бүгінгі таңдағы  бағалы қағаздарын инвестициялау  ерекшеліктері болып табылады. Курстық  жұмысты жазу барысында Қазақстан  Республикасының заңдары, шетелдік  және отандық әдебиеттер, мерзімді  басылымдағы мәліметтер, статистикалық  ақпарат көздері, интернет желісінен  алынған ақпараттар, нормативті  актілер қолданылды. 
 
 
 
 
 
 

  1-тарау.  Қор нарығының теориялық аспектілері.

1. Қор нарығының түсінігі, атқаратын қызметтері.

  Қор нарығы (ағыл.  equity market) – бағалы қағаздар айналып жүретін қаржылық нарықтың бөлігі. Қор нарығы немесе бағалы қағаздар нарығы – капитал нарығының құрама бөлігі; бағалы қағаздарды сату нарығы. Қор нарығы бағалы қағаздарды (акциялар, облигациялар, туынды қаржы құралдары және т.б.) сатуды мүмкін қылатын механизмдер мен қызметтердің жиынтығын анықтау үшін қызмет ететін, абстрактілі ұғымды білдіреді. Оны қор биржасы ұғымымен шатастырмау керек, себебі қор биржасы бағалы қағаздарды сатушылар мен сатып алушылармен бірге сауда келісімшарттарын орындау үшін орын тауып беретін ұйым болып табылады.

     Кез келген қор нарығы келесі  компоненттерден тұрады:

• Нарық субъектілері;
• Меншік нарығы (биржалық және биржалық емес қор нарықтары);
• Мемлекеттік реттеу және бақылау органдары (қаржы министрлігі, орталық банк);
• Ұйымның өзін-өзі реттеуі ( бағалы қағаздар нарығының белгілі реттеуші қызмет атқаратын кәсіби қатысушыларының бірлестігі).

   Бағалы  қағаздар нарығы тікелей алғашқы  және қайталама нарықтан тұрады. Алғашқы  нарықты мемлекеттік және муниципиялды облигациялар,сол сияқты акциялар мен  облигациялар эмиссиясы жүзеге асарылады,оны  қаржылық және қаржылық емес профильдегі  әр қилы акционерлік компаниялар  шығарады.  Алғашқы нарықта бағалы қағаздардың тікелей инвесторлары коммерциялық және инвестициялық банктер, биржа фирмалары,сақтандыру компаниялары, зейнетақы қорлары, қаржылық емес корпорациялар  және жеке адамдар. Олар биржа фирмалары мен инвестициялық банктер арқылы акциялар мен облигациялар сатып алады. Бағалы қағаздар қайталама нарығы эмитент бағалы қағаздарды орталықтанған немесе орталықтанбаған сатып алу мен сату-  
ды түсіндіреді.

   Өз  кезегінде екінші ретті қор нарығы ұйымдастырылған және ұйымдастырылмаған  болып бөлінеді. Сондай-ақ қор нарығын  басқадай критерилар бойынша жіктеуге болады: териториалдық принципі бойынша (халықаралық, ұлттық және аймақтық), бағалы қағаздар түрі бойынша (акциялар нарығы және т.б.), келісімшарт түрі бойынша (кассалық нарық, форвардты нарық  және т.б.), эмитент бойынша (кәсіпорынның бағалы қағаздар нарығы, мемлекеттік  бағалы қағаздар нарығы және т.б.), мерзімі  бойынша, салалары және басқадай критерилар бойынша.

  Қор нарығы нарықтық шаруашылықтың ең айнымас  бөліктерінің бірі. Ол арқылы фирмалар және әр түрлі компаниялар, және мемлекеттің  өзі іс-әрекетіне қажетті ақшаны экономикада қордаланып қалған қаражаттан ала алады. Қор нарығының ұйымдасқан түрі биржа арқылы жұмыс жасайды. Бұл жерде артық қаражат түріндегі  ресурсы бар экономиканың бір  саласынан, осы қаражатқа зәру салаға капитал ағымы ұйымдасқан, ережелері  алдын-ала белгіленген тәртіппен  жүреді. Сонымен қатар, заң жағынан  қорғалуды айтсақ та болады. Себебі бұл нарық мемлекет тарапынан  жіті бақылауға алынып, түрлі заңдармен  реттеледі.

    Қор құндылықтарының – бағалы  қағаздар мен туынды бағалы  қағаздардың айналысымен байланысты  болғандықтан оны қор рыногы  деп те атайды. Яғни, Қор нарығы  мен бағалы қағаздар нарығы  бір мағынада қолданылады. Бағалы  қағаздар мен қор нарығының  қызметтері бірдей. Бағалы қағаздар  нарығының функциясын шартты  түрде екі топқа бөлуге болады: жалпы нарықтық және өзіндік  ерекшелігі бар функция. Функцияның  бірінші тобына мыналарды жатқызуға  болады:

• коммерциялық - осы нарықтағы операциялардан    пайда табу функциясы;
• мақсатты - нарықтық бағаны қалыптастыратын  процесті, олардың ұдайы қозғалысын және т.б. қамтамасыз етеді;
• ақпараттық - яғни, нарық өз қатысушыларына сауда нысандары мен оның қатысушылары туралы нарықтық ақпараттарды жеткізеді;
• реттеуші - ондағы нарық сауда және оған қатысудың     ережесін, қатысушылардың арасындағы дау-таласты шешудің тәртібін жасайтын болса, артықшылықтарды, бақылау органын немесе басқару органын және т.б. белгілейді.

    Өзіндік ерекшелігі бар бағалы  қағаздар нарығының функциясына  мыналарды жатқызуға болады:

• қайта бөліну;
• баға және қаржы тәуекелдіктерін сақтандыратын функция.

  Қайта бөліну функциясы қосалқы үш функцияға  бөлінеді:

• нарық қызметінің салаларына ақша қаражаттарын қайта бөлу;
• ең алдымен халықтың жинақтарын өнімсіз формадан өнімді формаға ауыстыру;
• инфляциялық емес негізде, яғни айналысқа қосымша ақша қаражаттарын шығармай, мемлекеттік бюджет тапшылығын қаржыландыру. 
      Ал баға және қаржы тәуекелдерін сақтандырушы функцияға немесе хеджирлеуге келетін болсақ, ол туынды бағалы қағаздар фьючерстік және опциондық келісімшарттар пайда болғаннан кейін қолданысқа ене бастады.     

      Бағалы қағаздар негізі специфиялық  тауар,барлық тауар сияқты тұтыну  құнының мәні белгілі дәрежеде  табыс келтіреді,яғни процент  және дивиденд төлегенде,сонымен  қатар бағалы қағаздардың құн  курсының өсуі нәтижесінде келетін  табыстар. Бағалы қағаз немесе  қор нарығының жоғарғы деңгейде  арнайы ұйымдасып, заң негізінде  жүретін арнайы технологиялық  циклі нарық жүйесінде қалыптасады.  Ол қорды қалыптастырып, айналуын, ұйымдастыруын, құнды қағаз нарығының  жұмысын жүргізуін қамтамасыз  етіп отырады. Бағалы қағаздардың  тууына себеп болатын жағдайлар  әр түрлі қорлардың жоқ болмаса  кәсіпорындардың, әсіресе эмитенттік  субъектілердің, қорлардың индекстердің  төмендеу немесе жоғарылау жағдайы  осымен тікелей байланысты болып  келеді.

    Қазақстанда қор рыногының қалыптасуы  бұрынғы КСРО-ның заңнамасы негізінде  акционерлік қоғамдар, брокерлік  және қор биржалары құрыла  бастаған 1991 жылға жатады. Бұл орайда мемлекеттік кәсіпорындардың жекешелендірілуі және акционерлендірілуі шешуші рөл атқарды. Қысқа мерзім ішінде қүллі ұлттық шарушашылық кешені заңды түрде экономикалық жағынан өзгеше кәсіпорындарға айналды, олардың көпшілігі нақты иесі бар акционерлік капитал ретінде көрінді. 

  1.2 Қор нарығының құралдары – инвестиция тарту механизмі ретінде.

  Қор нарығының негізгі құралдарына бағалы қағаздар, яғни акциялар мен облигациялар  жатады. Қор нарығында инвестициялау биржада болатын қор нарығының құралдарын сату- сатып алу есебінен жүргізіледі. Ең көп тараған қор нарығының ивструменттері акциялар, облигациялар және фъючерстер мен опциондар болып табылады.  Акция – кәсіпорын, фирма, зауыттың бөлігі.  Кәсіпорын акцияларын сатып алған мезеттен бастап, сіз компания бөлігінің иесіне айналасыз. Акциялар акционерлердің жыл сайын өткізілетін жиналысында дауыс беру және кәсіпорын табысының бір бөлігін алу құқығын береді.

     Акциялар қор нарығындағы айтарлықтай  өтімді тауар болып табылады. Акцияны сатып аларда ешкім  кепілдік бермейді. Кейбір компаниялар  қарапайым акциялар бойынша дивидендтер  бермейді, оларды керісінше капитализацияның  ұлғаюы мен дамуына жібереді. Ал сатып алған акциялар ұзақ уақыт бойы  бір бағада сақталып, кейде тіпті минусқа кетіп қалуы мүмкін.

     Қор нарығында бірінші, екінші және үшінші дәрежелі қарапайым және артықшылықты акциялар айналымда жүреді. Бүгінде нарықта 124 компания-эмитент өз қағаздарын ұсынуда.