Статуты Вялікага княства Літоўскага - помнікі палітычнай і юрыдычнай думкі Беларусі і Еўропы XVI ст.

Сістэматызацыя права, на аснове якой ствараўся Статут 1588 г., рабілася на новых прынцыпах, уласцівых для  пераходнай эпохі ад сярэдневякоўя  да новага часу і зараджэння буржуазных адносін. Гэта выяўлялася перш за ўсё  ў абмежаванні ўлады гаспадара  і імкненні да падзелу ўлады; у  абвяшчэнні неабходнасці прытрымлівацца дзяржаўнага суверэнітэту насуперак  сярэдневяковаму касмапалітызму і  ў юрыдычным замацаванні адзінства права для ўсёй дзяржавы і ўсіх паўнапраўных людзей. Заканадаўчая ўлада замацоўвалася за соймам, выканаўчая — за вялікім князем і радай, судовая — за вялікакняжацкім і Галоўным (трыбуналам) судамі, а таксама за мясцовымі судамі. Статут адначасова з канчатковым запрыгоньваннем сялян прадугледжваў крымінальную адказнасць за забойства простага чалавека, абвяшчаў ідэю верацярпімасці, забараняў перадачу вольнага чалавека за даўгі або злачынства ў няволю, устанаўліваў наступленне крымінальнай адказнасці з 16 гадоў.[11,с.50]

Прызнанне розных ільгот і  прывілеяў для пануючых саслоўяў і асобных груп феадалаў падрывала  агульны прынцып адзінства права. Гэтыя прывілеі - не выключэнне, яны былі састаўной часткай усяго феадальнага права, хоць і не адпавядалі новым прынцыпам, у чым і заключалася ўнутраная супярэчнасць феадальнай сістэмы права. Побач з тыпова феадальнымі нормамі права ў Статут 1588 г. былі ўключаны і некаторыя нормы, народжаныя распаўсюджаннем ідэй Рэфармацыі і гуманізму.

Праз увесь Статут праводзіцца  ідэя ўмацавання прававога парадку, пры якім усе дзяржаўныя органы і  службовыя асобы абавязаны дзейнічаць толькі ў адпаведнасці з законам. Ідэя прававога парадку была накіравана найперш супраць дэспатызму гасудара, буйных феадалаў і сярэдневяковай тэакратычнай тэорыі паходжання і сутнасці дзяржавы. Адлюстравалася яна ў многіх артыкулах Статута, а таксама была выкладзена Л. Сапегам у яго прысвячэннях Жыгімонту III і ўсім саслоўям Вялікага княства Літоўскага.[1,c.216-217] Ён пісаў: «...Для того права суть постановлены, абы можному і потужному не все было вольно чынити. Яко Цыцеро поведил, иж естесмо невольниками прав для того, абысьмы вольности уживати могли»[8,c.47].

Абвяшчэнне ідэі верхавенства права ў перыяд феадалізму сведчыла аб зараджэнні новай дзяржаўна-прававой тэорыі, якая найбольш поўна выявілася  ў нормах дзяржаўнага права.[1,c.218]

Статут 1588г. юрыдычна закончыў працэс запрыгоньвання сялянства. Да XVI ст. яшчэ заставаліся некаторыя катэгорыі асабіста вольных сялян, такія як закупы і падобныя. Але першыя практычна не маглі расплаціцца з феадалам за зямлю і пакінуць яе, а ў дачыненні другіх у арт. 13 раздзела дванаццатага Статуту 1588 г. былі прадугледжаныя спецыяльныя меры па запрыгоньванню. Так, усталёўвалася, што "калі падобны пражываў у маёнтку аднаго і таго жа ўладальніка дзесяцігадовы тэрмін, то ён пазбаўляўся права вольнага вынахаду, а павінен быў, акрамя звароту атрыманай пры першапачатковым селішчы пазыкі, адкупіцца яшчэ ад службы дзесяццю копамі грошаў...". У арт. 12 раздзела дванаццатага Статуту Вялікага княства Літоўскага 1588 г. прадугледжваліся працяглыя тэрміны вышуку збеглых залежных сялян (10 і 20 гадоў), а ў стаўленні збеглай чэлядзі вышук наогул не абмяжоўваўся.

Разам з тым у Статуце 1588 г. утрымоўваліся і некаторыя прагрэсіўныя нормы, якія замацоўваюць прававое становішча бедных пластоў насельніцтва. Так, з вядомых раней праву чатырох крыніц рабства захоўвалася толькі адна - палонныя (арт. 21 раздзела дванаццатага). Акрамя таго, распрацоўнікі трэцяга Статуту паспрабавалі ўрэгуляваць механізм (працэдуру) найму, у тым ліку пераходу на іншую працу. У прыватнасці, арт. 24 раздзела дванаццатага Статуту ўсталёўваў для пераходу на новую працу наступныя патрабаванні:

- атрыманне ў старога  гаспадара адкрытага ліста аб  тым, "што той служка або  челядзінец, які служыў у яго, адышоў ад яго сумленна". Пры негрунтоўнай адмове гаспадара прадугледжвалася спецыяльная працэдура пераходу без яго згоды - твор запісу ў кнізе ва ўрадзе і са сведчання вазнога;

- новы гаспадар павінен  быў апавяшчаць ураду аб новых "наймітах" і аб іх жыцця і "упісваць гэта ў рэестры ўрадавых".

Артыкулам 22 раздзела дванаццатага Статуту 1588 г. рэгуляваліся “арэнда рабоў”. Неабходна ўзгадаць і аб нормах двух першых Статутаў, забараняльных чужакам (і нават з суседніх з Вялікім княствам Літоўскім) займаць дзяржаўныя пасады ў княстве і набываць там землі і маёнткі. Праўда, з складаннем Люблінскай уніі 1569 г., дадзеныя абмежаванні не сталі распаўсюджвацца на палякаў.

У параўнанні з сялянамі гараджане (рамеснікі, гандляры, службоўцы) карысталіся воляй руху, выбару роду заняткаў, што знаходзіла адлюстраванне, акрамя агульнадзяржаўнага заканадаўства, і ў магдэбургскім праве.[11, с. 57]

Статут быў надрукаваны на старабеларускай  мове ў 1588 г. у Віленскай друкарні Мамонічаў пад наглядам і на сродкі Л. Сапегі.

Статут 1588 г. быў выдадзены на польскай мове ў 1614 г. (перавыдаваўся ў 1619, 1648, 1694, 1744, 1786, 1819 гг.), у 1811 г. — на рускай і польскай мовах у Санкт-Пецярбургу. У канцы XVI ст. Статут быў выкарыстаны пры кадыфікацыі прускага права, а таксама пры падрыхтоўцы Саборнага ўлажэння 1649 г. у Расіі, у XVII ст. перакладзены на нямецкую мову, ужываўся ўсудах Латвіі і Эстоніі; у 1735—1738 гг. перакладзены на ўкраінскую мову, быў асноўнай крыніцай права на Украіне, пра што сведчаць 50 украінскіх рукапісаў Статута.

Перакладалі Статут таксама на французскую і  лацінскую мовы.[11,с.51]

Статут 1588 г. закончыў кадыфікацыю  права ў Вялікім княстве Літоўскім. У гэтым заканадаўчым акце адлюстраваліся не толькі дзяржаўна-прававыя ідэі таго часу, але і тыя, што апярэджвалі  час, выявілася багатая прававая культура народаў ВКЛ. Гэта першы  і адзіны поўны звод законаў у  Еўропе XVI ст.

 

 

Заключэнне

 

Самай значнай падзеяй  у развіцці феадальнага права  Вялікага княства Літоўскага ў XVI ст. з'яўляецца распрацоўка статутаў 1529, 1566 і 1588 гг. Менавіта на XVI ст. прыходзіцца другі перыяд развіцця права - статутный перыяд. Наяўнасць у дзяржаве падобных буйных нарматыўных актаў сведчыць аб высокім развіцці прававой думкі, культуры, адукацыі.

Статуты Вялікага княства  Літоўскага рэзка адрозніваліся  ад буйных нарматыўных актаў XIV - XV ст. як шыратой ахопу ўрэгуляваных адносін, так і юрыдычнай тэхнікай (азагалоўленыя раздзелы, артыкулы).

 Для статутаў (асабліва  для Статуту 1588 г.) характэрная ярка выяўленая гуманістычная накіраванасць. Так, ужо ў Статуце 1529 г., уводзяцца прынцыпы адказнасці ўсіх толькі па законе і толькі па судзе. Па Статуце 1566 г. усталяваныя узрост крымінальнай адказнасці з 14 гадоў і права простых людзей удзельнічаць у абіранні вялікага князя. Па Статуце 1588 г. узрост крымінальнай адказнасці быў павышаны -  з 16 гадоў - і паказана толькі адна крыніца мімавольнага стану - палон.

Утрыманне Статутаў сведчыць аб росквіце феадальнай дэмакратыі, зараджэнні новай формы правасвядомасці. Прагрэсіўныя палажэнні і прынцыпы, замацаваныя  ў іх, даюць падставу меркаваць, што  ў Статутах праводзіцца ідэя ўсталявання  прававой дзяржавы.

У Статутах знайшлі адлюстраванне  розныя галіны права: дзяржаўнае (канстытуцыйнае), грамадзянскае, шлюбна-сямейнае, крымінальнае, працэсуальнае і іншыя.

Статуты Вялікага княства  Літоўскага - гэта збор законаў, якія дзейнічалі ў дзяржаве ў XVI ст. Статут 1588 г. як больш змястоўны і больш дасканалы перажыў існаванне самой дзяржавы і дзейнічаў на тэрыторыі Беларусі аж да 30-х гадоў XIX ст., тады, калі Беларусь знаходзілася ў складзе Расійскай імперыі.

Такім чынам, Статуты Вялікага княства Літоўскага ўнеслі велізарны  уклад у развіццё прававой сістэмы  дзяржавы і па праву лічацца помнікам палітычнай і юрыдычнай думкі  Беларусі і Еўропы XVI ст. 

Cпіс выкарыстанай літаратуры:

 

1. Юхо Я. А. Гісторы дзяржавы і права Беларусі.- РІВШ БДУ, 2000; 350 с.
2. Статья “480 лет назад был утвержден первый Статут Великого княжества Литовского” – http://yuzle.com/culture/3253.html
3. Статья “Статут ВКЛ написан на старом белорусском языке”( Историк Таиса Довнар) – http://charter97.org/ru/news/2009/9/29/22350/
4. Национальный правовой портал Республики Беларусь - www.pravo.by
5. Кузнецов И.В., Шелкопляс В.А. История госудаства и права Беларуси – Мн. 2004; 320 с.
6. Статут Вялікага княства Літоўскага 1529 года -  Минск, 1960. [Электрон. ресурс -  http://vostlit.narod.ru/Texts/Dokumenty/litva.htm..]
7. Статут Вялікага княства Літоўскага 1566 года - Минск, 2003. [Электрон. ресурс - http://litopys.org.ua/statut2/st1566.htm.]
8. Статут Вялікага княства Літоўскага 1588 года - Минск, 1989. [Электрон. ресурс - http://starbel.narod.ru/statut1588.htm.]
9. Любавский М. К. Литовско-Русский сейм. - М., 1901. Прилож.- С. 135.
10. Статуты Великого княжества Литовского – http://ru.wikipedia.org
11. Вішнеўскі, А. Ф. Гісторыя дзяржавы і права Беларусі : вучэб. да-пам. . — Мн.: Тетра-Снстемс, 2005. - 192 с.