Сақтандыру курсына кіріспе

  Тарифтердің  икемді жүйесі сақтандырушы басқаратын  ішкі нарықтық жүйенің негізгі  құраушысы болып табылады. Сақтандырушы  компанияларының басшыларының мақсаты-бағытталған  тариф саясатын жасап, оны нарықтың  шарттарына сәйкес қолдануы тиіс, яғни олар нарықтағы бағаны, жеіңлдіктерді  анықтап береді.

  Нарықтың  сыртқы қоршаған ортасы-ішкі нарық  жүесін қоршап тұрған және  оған әсерін тигізетін өзара  әрекет жасаушы өзінің нарықтық  коммерциялық жұмысын қоршаған  сыртқы орта жағдайларында жоспарлап  жүргізеді.

  Нарық  – тұйықталған жүйе, сондықтан  да оны қоршаған әлемдік жүйеде  сақтандыру нарығы шексіз. Сақтандыру  қызметтеріне нарықтық сұраныс  сыртқы ортаның басты элементтерінің  бірі, оған сақтандырушының нарықтық  коммерциялық қызметінің негізгі  күш-қуаты бағытталған.

  Сақтандырушының  шешім қабылдауы келесі экономикалық  және психологиялық алғы шапрттарға  негізделеді:

• адам әрқашанда аз қаржы жұмсап, өзінің сақтық мүдделерін жоғары деңгейде қанағаттандыруға ұмтылады және жұмсаса бұрын, ол ең алдымен шарттағы осындай іс-әрекеттерді қамтитын қағидаларды оқып танысады.
• Сақтандырушы әрқашанда тиімді жағын қарастырады, өте жақсы вариантты таба алмағаннан кейін, адам өз тілегі мен оны қанағаттандыру мүмкіндіктерінің арасындағы тиімді тепе-теңдікті тауып, келісімге келеді.

  Сақтандыру  компаниясының техникалық деңгей  факторындағы нарықтың сыртқы  ортасына – компьютерлік техникамен  жабдықталуы, телефакстың болуын  және электрондық байланыс каналдарының  болуы жатады.

Дәріс бойынша  қорытынды сұрақтар:

1. Сақтандыру қызметінің бағасы.
2. Сақтандыру қызметіне әсер етуші факторлар.
3. Қазақстанның сақтандыру рыногының қазіргі жағдайы.
4. Қазақстан Республикасында сақтандыру рыногын дамыту мәселелері.

Сақтандыру  мәселелерінің заңдылық регламентациясы.

1. Құқық жүйесіндегі сақтандыру.
2. Қазақстан Республикасының сақтандыру заңдарының даму кезеңдері.
3. Сақтандыру келісімі: түсінігі, негізгі элементтері, негізгі шарттары және ерекшеліктері.
4. Сақтандыру ісін мемлекеттік реттеу.

  Сондықтан  да, нарықтық экономика жағдайында  кәсіпкерлік қызметтің сақтандырусыз  алға баса алмайтын белгілі.  Кәсіпкерлік қызметте ынталылық,  табандылық танытқан, дәстүрлі де, қарапайым да, емес жаңама шешімдер  іздеген жан ғана көптеген  табыстарға жете алады. Ондайда  көп нәрсе белгісіз болғанмен  істің сәті түсуіне есептен  тәуекел етеді. Кәсіпкерлікті  сақтандыру нарықтың зерттелген  кеңістігінде кезігетін жайсыздықтардан  қорғайтын кепілдікті күтпеген  қолайсыздыққа қарсы қою арқылы  ақырғы нәтижелерге қол жеткізуге  бағытталады.

  Нарықтық  экономика жағдайында коммерциялық, биржалық, валюталық, техникалық, құқықтық, саяси тәуекелдіктер айырықша  көкейтестілікке ие болады. Бұл  арада сақтандыру қорғап қана  қоймай, нарықтық қатынастарға қатысушылардың  арасындағы қаржылық және заңдық  өзара байланыстардың факторларын  де реттейді.

  Кез-келген  кәсіпкерлік қызметтің көздейтін  түпкі мақсаты пайда табу, іске  жұмсалатын капиталды көбейту.  Сондықтан ақырға нәтижедегі  сақтандырудың маңызы мынаған  саяды: күтілген кіріске немесе  белгіленген пайданы түгел алмауға  орай мүмкін болатын ысырапқа  жол бермеу.

  Пайданың  ысырабына (түгел алынбауы) апаарып  соқтыратын себептерді шартты  түрде үш топқа бөлуге болады:

1. дүлей апат, авария және өзге де соларға ұқсас оқиғалар кезінде өндіріс үдерісінің бұзылуы;
2. нарықтық жағдайлардың өзгеруі, серіктестіктер тарапынан және технологиялық тәуекелдіктерді игеру;
3. Жаңа техникалар мен технологияларды, өзге техникалық және технологиялық тәуекелдіктерді игеру;

Факторлардың  осы топтары сақтандырудың саясына  енгізілуге тиіс.

Көптеген  елдерде сақтандыру нарығында қаржы  ресурстарының тасқыны әлденеше есе көбейтетін кәсіпкерлік тәуекелдікті сақтандыру, сақтандыру қызметінде үлкен  үлес салмақты иеленеді.

  Нарықты  экономика жағдайында сақтандыру  коммерциялық қызмет саласына  көбірек айналады. Сондықтан белгіленген  тәуекелдіктерді сақтандырған  кезде  сақтандырушы ондай мәміледен  не алатынын алдымен ойлайды.  Демек, ірі тәуекелдктің қауіптілігін  білген сақтандырушы сақтандыру  шартын жасамайды.

  Сақтандыру  қызметтің аясын кеңейту іздестіргенде  кәсіпкерлік қызметпен байланысты  жаңа объектілер тартылады.

  Ағымдағы  жылдың сәуір айында, яғни осы  сәттен бастап заңды тұлғалардың  Қор салымына кепілдік беру  басқа елдердегідей сияқты басталды. Осы уақыттың ішінде ол қаржы  нарығында бірден-бір бөлшегіне  айналды, яғни коммерциялық банктер  сияқты халықта оған мүдделі.

  Деректерге  сүйенсек, банктік салымдарды қорғау  жүйесін тиімді екені белгілі,  мысалы Ресей оны Қазақстанға  ұқсас өзгерткісі келді. Қазіргі  уақытта 22 банк оның Қазақстандағы  қатысушысы болып табылады, сонымен  қатар заңды тұлғаның барлық  жеделдетілген салымдарының 98,38% оған  таратылды. Ақтөбе облысы бойынша,  ондағы барлық филиалдар соның  территориясына орналасқан және  де банктердің филиалдары Қорға  қатысушылар болып табылады.

  Қазіргі  уақытта Қордың қызметі жетілген. Кепілдік беру тәртібі депозитті  сақтандыру жүйесімен басшылықтың  тиімділігіне сәйкес келтіріледі  және де қаржы тұрақтылығының  форумымен қабылданады.

  Қор  қызметінің мақсаты – заңды  тұлғалардың ақша қаражаттарын  кері қайтаруды қамтамасыз ету  болып табылады және де екінші  деңгейдегі банктердің депозиттік  салымдарын тарату. Яғни белгілі  бір мерзімге Қорға қатысушы  банкке салынған халықтың ақшасы  сақтандырлған болып есептеледі. Бұл дегеніміз қатысушы банк  пен осы банкте сақталған халықтың немесе кәсіпорынның есебін аударылады. Аударғанда сомалар жеткілікті жоғары деңгейдегі салымдардан (негізгі борышы және есептелінген сыйақылар) 200 мың теңгеге дейін толық аударылады. Жалпы салымдар көлемінің өсуі, аударылған сомалардың үлесінен пропорциональды төмендейді.

Сонымен олар мыналар:

• салымдарды (негізгі борыш және есптелінген сыйақылар) 200 мың теңге қосылған 80 көлеміндегі сомадан 200 мың теңгеге дейін арттыру;
• салымдарды (негізгі борыш және есептелінген сыйақылар) 400 мың теңгеден 600 мың теңгеге дейін және 360 мың теңге қосылған 60-дық сомадан 400 мың теңгеге дейін арттыру;
• салымдарды (негізгі борыш және есептелінген сыйақылар) 600мың теңгеден 800мың теңгеге дейін және 480мң теңге қосылған 40дық сомадан 800ң теңгеге дейін арттыру;
• салымдарды (негізгі борыш және есептелінген сыйақылар) 800 мың теңгеден 1 млн. теңгеге дейін және 560 мың теңге қосылған 20-дық сомадан 800мың теңгеге дейін арттыру;
• салымдарды (негізгі борыш және есептелінген сыйақылар) 1 млннан жоғары және 600 мың теңге қосылған 10-қ сомадан 1 млн теңгеге дейін арттыру;

  Осы  көрсеткішке байланысты бір ғана  салымшының өлшемін бір салым  ретінде қосады және қарайды.  Яғни, егерде бір ғана салымшының  бір банкіде бірнеше салымдары  болса, онда соманы бір салым  ретінде жинайды және қарайды.

Дәріс бойынша  қорытынды сұрақтар:

1. 18.12.00ж. Қазақстан Республикасының «Сақтандыру қызметі туралы» заңының негізгі мәселелері.
2. Сақтандыру компанияларының қызметін мемлекеттік қадағалау.

Сақтандыру  компанияларының қызметін ұйымдастыру.

1. Сақтандыру ұйымдарының түрлері.
2. Сақтандыру компаниясын басқарудың негізгі қағидалары.
3. Сақтандыру компанияларының инвестициясын басқару.

Сонымен қатар, қайтарымдар сол валютада төленеді, яғни салым болып енгізілгеннен  бастап шетелдік валютамен салынған қайтарымның көлемі теңгемен салынған қайтарымның көлемімен сәйкес келеді, сонымен қатар соттың шешімі бойынша  Ұлттық Банк құрылған күннен бастап, шетел  валютасының теңгеге шаққандағы ресми курсы анықталды және де қатысушы банктер өз күшін жойды да депозиттік салымдарды таратты.

  Дипозиттік  салымдар бойынша қайтарымды (аударымды)  төлеу банк агенттері арқылы  Қорда өндіріледі.

  Қорда  салымдардың барлық түрі емес  сақтандырылатындар қарастырылады,  бірақ оған қарамастан банк  – Қорға қатысушы болып табылады. Қорда орналасқан кепілденген  салымдар, салымдар түрлері мен  сыйақы мөлшерін, шекті көлем  мөлшерінен арттыра түсуі, яғни  Қорда сақтандырулған және егерде  банк жойылған жағдайда, онда  төлем Қорға аударылмай, керісінше  жойылған банктің жою есебінен  аударылады. Мысалы, егер Қорда үлкен  мөлшерде салымның ставкасы 14 болса,  онда банк 16 көлемінде салымдарды  қабылдайды. Бірақ Қорда салым  туралы деректер сақталмайды.

  Жалпы,  салымшылар жинақтарын, салымдарын  салмастан бұрын біріншіден жазуға  көңіл бөлуі керек, яғни Қорда  салым түрлері туралы мәліметтер  сақталған ба соған және Қорда  көрсетілген мөлшерлемені сыйақы  мөлшері асырмайды.

  Қайтарымды  міндеттемелер, депозиттер бойынша  сыйақы мөлшерінің шекті деңгейін, жеке және заңды тұлғалардың  салымдарын (сақтандыру)

  «Қазақстандық  кепілдендіру қоры» ЖАҚ және  «Қазақшетсақтандыру» шетелдік  сақтандыру компаниясы ЖАҚ-на  жүктерді де келесілер арқылы  көрсетіледі;

1. 2000 жылдың 1-ші қаңтарынан – 2000 жылдың 23-ші қарашасына дейін сыйақы мөлшері бойынша жедел салымдарға шектеуқоймау;
2. 2000 жылдың қарашаның 23-нен 2001 жылдың 1-ші шілдесіне дейін теңгемен есептеленген жедел салымдар, сыйақы мөлшері, яғни ҚР-ның Ұлттық Банкі арқылы екі немесе одан да көп ресми белгіленген мөлшерді қайта қаржыландыру арттырмау, сонымен қатар осы жедел салымдардың долларға және евроға шаққандағы көлемі, екі немесе одан да көп LIBOR/3-айлық/ставкасын арттыру;
3. 2001 жылдың қазанның 1-нен 2002 жылдың 1-ші ақпанына дейін жедел салымдар, сыйақы мөлшері АҚШ долларына шаққанда жылдың  көрсеткіші 14%-дан аспайды, ал евромен есептегенде жылдық көрсеткіш 8%-дан артпайды;
4. 2002 жылдың ақпанның 1-нен, қазіргі уақытта заңды және жеке тұлғалардың (депозиттік) салымдары мен сыақы көлеміне келесі шектеулер қойылған:

депозиттік  жедел салымдарды теңгемен есептегенде:

• 6 айға дейін алғанда жылына- 10%;
• 12 айға дейін қосқанда жылына-13%;
• 36 айға дейін қосқанда жылына-15%;
• 36 айдан жоғары болса, онда-16%;

АҚШ долларына  есептегенде /депозиттік/ жедел салымдарды:

• 6 айға дейін қосқанда жылына-6,0%;
• 12 айға дейін қосқанда жылына-7,0%;
• 36 айға дейін қосқанда жылына-9,0%;
• 36 айдан жоғары болса, онда-10%; жедел салымдарды (депозиттік) евромен есептегенде:
• 6 айға дейін қосқанда жылына-50%;
• 12 айға дейін қосқанда жылына-6,0%;
• 36 айға дейін қосқанда жылына-8,0%;
• 36 айдан жоғары болса, онда-9%-ға тең болады.

  Осыған  байланысты, халықтың және кәсіпорынның  салымдарын қорғауды қамтамасыз  ету жүйесі сақтандыруды керек  етеді. Сонымен қатар салымшылар  банк жүйесіне жедел депозит  түрлерін салғанда және ақшаларының  қайтарымдылығы мен табыстылығында  да сақтандыруды қаже,т етеді.

  Жалпы  сақтандыру қызметінің кәсіпкерлікті  сақтандыруда немесе жеке тұлғалардың  өмірі мен салымдарын сақтауда  маңызы зор.