Әлеуметтік инститтуттар және институттану процесі

Дәріс тақырыбы:

Әлеуметтік инститтуттар және институттану процесі 

 

Дәріс сұрақтары:

1. Әлеуметтік институт ұғымы және оның түрлері;
2. Г.Спенсер бойынша әлеуметтік институттар;
3. Институттану процесі;
4. Қазіргі заманғы әлеуметтік институттардың  қызметі.

Әлеуметтік  институттар 

 

Институт ұғымы әдет-ғұрыптар мен тәртіптердің заң немесе мекеме түрінде бекітілуін білдіреді. Ең алғаш әлеуметтік институттар ұғымын ұсынған Г.Спенсер.

 

Өнеркәсіптік, кәсіподақтық, саяси, әдет-ғұрыптық, шіркеулік, туыстық

 

Г.Спенсер  атап өткен әлеуметтік институттар:

 

Қазіргі заманғы кең тараған әлеуметтік институттар:

 

Отбасы, экономикалық, білім,  дін, саяси,

 

Әлеуметтік институт деп адамдардың бірлекскен қызметінің тарихи қалыптасқан  орнықты нысандарын айтады

 

Институттану процесі 

 

Қоғамдық байланыстар мен қарым-қатынастарды тәртіпке келтіру, ресмилендіру және стандарттау процесі институттану процесі деп аталады.

Әлеуметтік институттардың негізгі  қызметтері:

 

Айқын қызметтері: 

 

Латентті (жасырын) қызметтері:

 

Қоғамдағы қатынастарды бекітеді және өндіреді

 

Реттеу  қызметі: Әлеуметтік мнституттардың жұмыс  істеуі қоғам мүшелері арасындағы өзара  қарым-қатынасты рөлдік талап ету арқылы реттеуді қамтамасыз етеді

 

Біріктіруші қызметі: топ мүшелерінің қызығушылықтарына, жауапкершіліктеріне, мақсаттарына байланысты бірігуі 

 

Трансляциялаушы қызметі: қоғамда жинақталған әлеуметтік тәжірибелерді таратуды қамтамасыз етеді 

 

Коммуникативтік қызметі: институт аясында туындаған  ақпараттардың оның мүшелері арасында таралуы

 

Әлеуметтік  институттардың айқын қызметінен бөлек  орындалатын жасырын қызмететрі. Латентті қызметтер көп жағдайда жоспарланбаған болып келеді және оның салдары бірден көрінбейді.

 

Кез-келген әлеуметтік институттың негізгі қызметі халықтың әлеуметтік қажеттіліктерін қанағаттандыру

 

Дисфункциялары:

 

“Дисфункция “ ұғымын алғаш енгізген американдық  әлеуметтанушы Р.Мертон

 

Егер инститтурадың айқын қызметтері дұрыс орындалмаса, онда ол дисфункцияға айналады. Мысалы, білім институтының айқын қызметі білім беру болса, осы қызметтің орындалмауы дисфункция болғаны.

Әлеуметтік институттардың сипаттамасы 

 

Отбасы институты:

 

Отбасы – баланы дүниеге әкеліп және тәрбиесін жүзеге асырып, басқа да қоғамдық тұрғыдан мәнді қажеттіліктерді қанағаттардыратын некелік немесе туыстық қатынастармен байланысқан адамдар тобы 

 

Қызметтері:

 

О.Конт отбасын қоғамның негізгі  институты деген 

 

Спецификалық қызметтері: репродуктивті (баланы дүниеге әкелу), тәрбие беру, қамқорлық көрсету (экзистенциалды)

 

Спецификалық емес қызметтері:  мұра қалдыру, өндірісті, бос уақытты және демалысты ұйымдастыру

Әлеуметтік институттардың сипаттамасы 

 

Экономикалық  институт:

 

Экономика әлеуметтік институт ретінде шаруашылық іс-әрекет саласындағы (өндіріс, қызметтерді бөлу, қаржы айналымын реттеу, еңбек бөлінісі, нарық, жекеменшік) қарым-қатынастарды реттейді.

 

 

Экономикалық институттың қызметтері:

 

Еңбек бөлінісінің формасын  қалыстастыру және қолдап отыру 

 

Еңбекке ұмтылысты жоғарылату

 

Қызметкерлердің ортақ қызығушылықтарының нәтижесінде бірігуі 

 

Инновациялық

Әлеуметтік институттардың сипаттамасы 

 

Дін институты:

 

Дінді әлеуметтік феномен ретінде түсіну оны қоғам өмірінде шынайы қызметтер  орындайды, белгілі бір қажеттіліктерді  қанағаттандырады деп түсінуді білдіреді.

 

Дін институттың қызметтері:

 

Біріктіруші қызметі: діни наным-сеніміне байланысты адамдарды біріктіру

 

Тұрақтандырушы қызметі: Белгілі  бір нормалар мен ережелерге сәйкес әрекет ету 

 

Мәдени таратушы қызметі: қоғамдағы  кең таралған нормалар мен ережелерді тарату

Әлеуметтік институттардың сипаттамасы 

 

Саяси институт:

 

Саясат (грек тілінен аударғанда – мемлекеттік және қоғамдық істер деген мағына береді) – қоғамның ұйымдасқан және реттеуші – бақылаушылық ортасы, басқа салалр жүйесіндегі біршама автономды және негізгі экономикалық, идеологиялық, құқықтық, мәдени шаралар

 

Саяси институттың қызметтері:

 

Құндылықтық-бағдарлық қызмет: белгілі бір топтың саяси қызығушылықтарын білдіру  

 

Саяси процестерге жетекшілік ету  және басқару 

 

Әлеуметтендіруші қызметі: индивидтерді тәрбиелеу, саяси санасын жоғарылату

Әлеуметтік институттардың сипаттамасы 

 

Білім институты:

 

Білім тәжірибелік жіне нышандық сипаттағы  маңызды қызметтердің орындалуын қамтамасыз етіп, қоғам үшін шешуі маңызды  орын алады 

 

Білім институтының қызметі:

 

Қоғамдағы мәдениетті тарату

 

Жастардың құндылықтық бағдарларын, ұстанымдарын, қызығушылықтарын қалыптастыру

 

Білім беру, сауаттылықты жоғарылату

Пайдаланылған әдебиеттер:

 

1. Әлеуметтану.  Қазақстан әлеуметтанушылар қауымдастығының президенті, ә.ғ.д., профессор М.М.Тажиннің жалпы редакциясының басқаруымен шыққан. 1-2 кітап. Алматы, “Қазақ университеті”, 2005
2. А.И.Икенов «Әлеуметтану негіздері»
3. Кравченко А.И “Социология”, М., 2000.
4. Тәжин М., Аяғанов Б “Әлеуметтану негіздері” А., 1993
5. Забирова А.Т. Практикалық әлеуметтану. Астана, 2011, - 196б
6. Булатова А., Исмағамбетов З. “Курс лекции по социологии”, А., 2002
7. Радаев В.В., Шкаратан О.В. Социальная стратификация. М., 1999
8. Смелзер Н. Социология . – М.: 1994г.
9. Сорокин П.А. Человек, цивилизация, общество. М: 1992
10. Добреньков В.И., Кравченко А.И. Социология. Т. 3. М.: - 2000
11. Фролов С.С. Социология. – М.: 1994.
12. Веблен Т. Теория праздного класса. М.: 1984.
13. Дюркгейм Э. О разделении общественного труда. – Одесса, 1999