Әлеуметтік стратификация және әлеуметтік мобильділік

ӘЛЕУМЕТТІК СТРАТИФИКАЦИЯ ЖӘНЕ  ӘЛЕУМЕТТІК МОБИЛЬДІЛІК

Жоспар:

 1. Қоғамның әлеуметтік құрылымы деген ұғымның мазмұны.

2.Әлеуметтік жіктелудің қайнар  көзі және негізгі факторлары.

Әлеуметтік теңсіздіктің  стратификациялық  модельдері.

3. Әлеуметтік мобильділіктің  түрлері мен мәні.

“Әлеуметтік құрылым”-ұғымы бір жағынан қоғамның әлеуметтік құрылымын немесе ондағы әлеуметтік қауымдастықтардың түрлерінің жиынтығын қамтиды, екінші жағынан – мәні мен сипаттамасы бойынша іс-әрекеттінің үлестірілуі көлемімен ерекшеленетін бүкіл құрамдас бөліктердің әлеуметтік байланыстары болып табылады.

 

1.

Әлеуметтік құрылым қоғамды  жекелеген, бір немесе бірнеше  белгілер белгілер негізінде  біріккен қабаттарға, топтарға объективті  бөлуді білдіреді. Бұл – элементтердің  әлеуметтік жүйедегі тұрақты  байланысы. Әлеуметтік құрылымның  негізгі элементтері болып әлеуметтік  қауымдастықтар мыналар болып  табылады.

 

Таптар

 

Демографиялық

 

Кәсіпкерлік

 

Ұлттар

 

Саяси топтар

 

Территориялық

Әлеуметтік қауымдастық - бұл белгілі бір өзара әрекет ететін индивидтер тобына ортақ болып табылатын, өмір әрекеті жағдайымен (экономиялық, әлеуметтік жағдай, кәсіби дайындығы мен білім, қажеттіліктер мен мүдделер денгейі) сипатталатын индивидтер жиынтығы; тарихи қалыптасқан территориялық қауымдастықтарға (қала, ауыл), белгілі бір әлеуметтік институттарға (отбасы, білім, ғылым) енуі.

Қоғамның келесі әлеуметтік жіктелуі кең таралған:

 

•  адамдардың бөлінуі нәтижесінде қалыптасатын әлеуметтік–таптық құрылым (таптар, касталар, сословиелер, әлеуметтік топтар, олардың қабаттары);

 

•  әлеуметтік–этникалық құрылым, яғни адамдардың белгілі бір территорияға, экономикаға, мәдениетке, дәстүрлерге, психологиялық ерекшіліктері және т.б. арқылы бірігуі негізінде пайда болған адамдардың тарихи қауымы – тайпа, ру, халық, ұлт, этностар.

 

•  мекендердің негізгі түрлерін құрайтын (қала, макрополис, агломерация, ауыл, т.б.) территориялық құрылым;

 

•  жаспен, жыныспен белгіленетін (ерлер, әйелдер, жастар, балалар, «жұмыс жасындағы» адамдар, зейнеткерлер) демографиялық құрылым;

 

• отбасылық-тұрмыстық құрылым, көрші қауымдастықтар, ата-аналар мен балалар, сондай-ақ, некелік пен некесіз байланыстар мен қатынастар.

Құрылым адамдардың белгілі  бір тобын - олардың жіктелуі мен  интеграциясын білдіреді. Осылай "әлеуметтік  қауымдастық”, "әлеуметтік топ”  категориялары қалыптасады және  олар келесіні білдіреді:

Қоғамдық еңбек бөлісінің нәтижесі  болып келесі әлеуметтік-экономикалық  топтар табылады:

2

 

Әлеуметтік топтардың көптүрлілігін  зерттеу үшін, оларды салыстыру  үшін әлемдік социологияда «әлеуметтік стратификация» ұғымы енгізілді.Ол-адамдар арасындағы табиғи және әлеуметтік теңсіздік; бұл теңсіздік олардың жоғарыдан төмен қарай болатын теңсіздігінен көрінеді; бұл теңсіздікті  түрліше саяси  мекемелер берік сақтап,реттеп отырады.

Әлеуметтік стратификация теориялары страта (латынша stratum – қабат), әлеуметтік топ белгілі бір ортақ позициялардағы немесе ортақ істері бар адамдарды біріктіретін нақты эмпирикалық тіркелетін қауымдастық болып табылатындығына негізделеді. Бұл берілген қауымдастықтың әлеуметтік қоғамның құрылымында бекітілуіне және 6 статустық белгілерге қарсы тұруына мүмкіндік береді: билік, меншік, кәсіби, білім, т.б.

(1929-2009ж.ж)

 

Ральф Густав Дарендорф

 

Батыс германиялық социолог  Р. Дарендорф әлеуметтік стратификация  негізіне "бедел” саяси ұғымын қоюды ұсынды. Осы ұғым негізінде Р. Дерендорф бүкіл қазіргі қоғамды басқарушылар мен бағынушыларға бөледі. Өз кезегінде басқарушыларды да екіге бөледі: жеке меншігі бар басқарушылар және жеке меншігі жоқ басқарушылар, яғни бюрократ-менеджерлер. Ал бағынушы топ та әртектес болып табылады: онда да кем дегенде екі топты бөлуге болады – жоғарғы – «жұмысшы аристократиясы», төменгі – төмен квалификациялы жұмысшылар. Осы екі әлеуметтік топтың арасында аралық «жаңа орта тап» болады – жұмысшы аристократиясы мен қызметкерлер және басым тап – басқарушылардың ассимиляциясы өнімі.

Әлеуметтік теңсіздіктің себептерін  әлеуметтанушылар түрліше түсіндіреді:

 

Функционалдық теориялар ол  себепті  түрліше қоғамдық қызметтердің  маңыздылығы әр түрліше болатындығымен  түсіндіріледі.

 

Маркстік социология болатын  әлеуметтік  теңсіздіктің негізгі  себебі меншіктің формасы мен  сипатында болады.

 

М.Вебер экономикалық себептермен  қатар әлеуметтік мәртебе және  белгілі бір  саяси топтарға  қатыстығы сияқты  өлшемдерді  де  негізге алады.

 

П.Сорокин

3 стратификациялық құрылысты  басшылыққа алады, яғни экономикалық,  кәсіптік, саяси.

Әлеуметтану ғылымында стратификациялық  жүйелердің екі үлгісін атап  көрсетеді:

 

Батыс үлгісі

 

Шығыс үлгісі

 

Қоғамның стратификациялық бейнесін  геометриялық фигура арқылы көрсетсек  ол-ромб түрінде болады.Бұл жағдайда ең негізгі әлеуметтік топ-орта тап.

 

Игіліктерді бөлумен айналысатын  мемлекет шенеуніктерге тәуелділік  орын алған қоғамдарға  тән  стратификациялық жүйелер.Пирамиданың көлемді бөлігінде-түбінде төменгі тап орналасқан.

«Әлеуметтік мобильдік» деп, қоғамдағы жекелеген индивидрет мен адамдар тобының бір әлеуметті жағдайдан екінші бір әлеуметтік жағдайға орын ауыстыруын айтамыз.

 

3

Питирим Александрович 

Сорокин 

(1889—1968)

 

Қоғам ілгерілеп дамыған сайын  оның құрылымы да өзгеріп отырады, соған байланысты әлеуметтік  мобильдік деген құбылыстың түсінігі  пайда болды. Оны ғылыми жағынан  негіздеп, «әлеуметтік мобильдік»  теориясының авторы П. Сорокин  терең зерттеді.

 

 

П.Соркин

 әлеуметтік мобильділікті 2-ге бөлді:

 

Горизантальды мобильдікке  қалалық қабаттан ауылдық қабатқа  немесе керісінше  өту процесі  жатады.Әлеуметтік мәртебе өзгерісі  болмайды.

 

Вертикальды мобильдікке  қайсыбір мамандықтың басқаларға  қарағанда артық  екендігі жөнінде  қоғамда қалыптасқан пікірдің  өзгерістерге ұшырауы және соның  салдарынан әр түрлі  топтардағы  адамдардың  кәсіби мүдделеріндегі  болатын құлдырау,өрлеу өзгерістері  жатады.