Коммерциялық банктің пайда болуы

Өзіндік  құралдарды талдаған  кезде  статистикада  ғана  емес  динамикада   да   оларды   талдау   керек,   бұл   баланс   қызметті      олардың

қызметінің масштабтарын  кеңейту сияқты  сипттауға мүмкіндік береді,  және де   басқа банктерде  өсу қарқынмен салыстырып, өзіндік құралдардың өсу қарқынымен  бағалауға мүмкіндік беріледі. Көрсеткіштерді  есептеу өте маңызды, «ТұранӘлемБанк» АҚ-ның жарғылық  капиталдың  динамикасы туралы берілгендерді  көрсетейік.

3-Сурет. Жарғылық капиталдың динамикасы

У-жарғылық капиталдың өлшемі (мың теңге)

Х-жылдар (кезеңдер)

 

Берілгендерді  талдау капиталдың жылдан  жылға өсіп  келетінін  көрсетіп тұрады. Осы банкте жарғылық капиталдың  өсу тенденциясы барлық  тұрақты   банктерге   тән.  Банк  сенімділікке   және  тұрақтылыққа  жету  мақсатында  табысты активті операцияларды  көбейту мумкіндігін  алу үшін капиталды көбейтуге ұмтылады. Сәйкесінше  банк  табысты капиталсалымдар  үшін ресурстық базаны  кеңейтуге ұмтылады.

 

2.3. «БанкТұранӘлем» банкінің банктік қызметтердің әлсіз және күшті жақтарын бағалау

Қазақстан экономикасының нақты секторының дамуымен және тұрақтылығымен байланысты банк тауарлар мен қызметтерді  несиелеу           сферасын айтарлықтай кеңейтті. Банктің  тұтынушылық несиелеу процесі жылжымайтын  мүлікті, автокөлікті, оқуды, емдеуді, салтанатты өткізуді, күрделі жұмысты, демалысты несиелеу бағдарламасымен  көрсетілген.

Жеке тұлғаларды несиелеудің  жалпы жағдайлары. Несие Қазақстан  Республикасының резиденттері мен  бейрезиденттеріне беріледі:

• әйелдерге 21 ден 56 жасқа дейін, егер Несие келісімшарты бойынша несиенің қайтарылуы Борышқордың 58 жасқа толғанға дейін іске асатын болса;
• еркектерге 21 ден 61 жасқа дейін, егер Несие келісімшарты бойынша несиенің қайтарылуы Борышқордың 63 жасқа толғанға дейін іске асатын болса.

Жеке тұлғаларға несиенің берілуі несиенің қайтарылуына және ол бойынша сыйақыны төлеуге жеткілікті тұрақты табыс көзі – жалақы, зейнетақы (отбасы мүшелерінің табыстарын қосқанда), кәсіпкерлік қызметтен  табыс болған жағдайда ғана жүргізіледі. Несиенің сомасы борышқорлардың (созаемщик) айлық табысына, сатып алынатын мүлік  құнына және қамтамасыз етілетін кепілдігіне  байланысты. Созаемщик ретінде борышқордың  жұбайы және жақын туысқандары, (ұлы, қызы, шешесі, әкесі, туған ағалары  және әпкелері) бола алады. Созаемщик  барлық міндеттемелерді атқарады және банктік қарыз келісімшарты бойынша  борышқордың барлық құқықтарына  ие. Несиелеудің параметрлері, алғашқы  жарнаның төменгі мөлшері, борышқорлар  үшін талап етілетін құжаттар тізімі Банктің Директорлар Кеңесімен  немесе нақты несиелеу бағдарламасы бойынша Банктің басқа өкілетті органымен бекітіледі.

Алғашқы жарна сомасы:

• Клиент өзінің ағымдық шотына келешекте алу және сатушыға беру үшін енгізеді;
• Валюталық заңнамаға сәйкес Банк Борышқордың ағымдық шотынан

Сатушының банктік шотына аударады;

• Борышқор қолма-қол ақшамен Сатушыға береді, бұл кезде борышқор алғашқы жарна сомасын бергенін растайтын құжатты Банкке береді. Бұл құжат несиелеу бағдарламасымен анықталады.

Несиелеу объектісінің құнының 100%-к көлемде несиені ұсыну  қарастырылған, егер келесідей шарттар  орындалса:

• алғашқы жарна банкке кепілдікке берілген қамтамасыз етумен ауыстырылса, бірақ ұсынылатын қамтамасыз етудің кепілдік құны алғашқы жарнаның төменгі мөлшерінен төмен болмау керек;
• қамтамасыз ету кепілдігіне ұсынылатын кепілдік құн үш айлық негізгі борыш пен сыйақыны жабу керек.

Борышқордың төлем қабілеттігін бағалау. Борышқордың төлем қабілеттілігінің бағасы соңғы 6 айға  орта айлық жалақы туралы жұмыс орнынан алынған  және анықтамада көрсетілген мәліметтердің  борышқордың табысын растайтын  басқа да құжаттар және тапсырыс берушінің  анкетасы негізінде есептеледі. Борышқордың  төлемқабілеттілігін есептеу кезінде  оның табысынан анықтамада және анкетада көрсетілген барлық міндетті төлемдер алынады (табыс салығы, жарналар, алименттер, зиянның компенсациясы, зейнетақы  аударымдары, қарызға алынған тауарлар құнын өтеуге төлемдер, әрекет ететін несиелер бойынша жарналар, коммуналдық  қызметтер және т.б.).

Жоғарыдағы жағдай жиынтық  табысты есептеу кезінде отбасы мүшелерінің табыстарына да қатысты. Таза табыс салығын, міндетті зейнетақы  аударымдарды, жарналарды, алименттерді, зиян компенсацияларын алып тастағанда соңғы 6 айға орта айлық жалақы туралы жұмыс орнынан алынған анықтамада  көрсетілген  мәліметтерге   сүйене  отырып  анықталады. Отбасыны

асырауға кететін шығындар Тапсырыс берушінің анкетасында  клиенттің көрсеткен мәліметтерден  анықталады (коммуналдық қызметтер, тамақ, емдеу, көлік шығындары, несиелер бойынша жарналар, білім және т.б. шығындар). Егер орта айлық жалақы туралы анықтамада көрсетілген жалақы борышқордың  анкетасында көрсетілген нақты  табыстан төмен болса, онда Несиелік қызметкер борышқордың алатын нақты  табысының шындығын тексеру үшін борышқордың жұмыс орнына барады. Борышқордың жұмыс орнында Несиелік қызметкер кәсіпорынның басшыларымен (директор, бас бухгалтер) кездесіп, ауызша растама алу керек, бас  бухгалтердің берген мәліметтерімен, еңбек төлемі бойынша ведомостьпен салыстырып, жобаны қаржыландыру туралы Ұсынысты көрсету керек.

2006 жылдың 1 тамызындағы жағдай  бойынша төлем карточкаларын  шығаруға рұқсат беретін уәкілетті  органның арнайы лицензиясы 20 екінші  деңгейлі банктерге берілген  болса, олардың ішінен 18 банк нақтылы  түрде төлем карточкаларын шығаруды  жүзеге асыруда. «ТұранӘлемБанкі»  халықаралық жүйе карточкаларын  - VISA International, Europay International шығаруда.

2006 жылдың 1 тамызындағы жағдай  бойынша қазақстандық банктердің  шығарған төлем карточкаларының  саны 2,16 млн. дана құрап, бұл  карточкалардың ұстаушыларының  саны - 2,11 млн. адам болған (2003 жылдың  сәйкес кезеңімен салыстырғанда  бұл көрсеткіштер сәйкесінше 21,2% және 20,7% артқан. Төлем карточкаларының  ішінде неғұрлым көп тарағаны  халықаралық жүйе карточкалары  болып келеді.Олардың өзіндік  үлесі 86,9%, ал жергілікті жүйе  карточкаларының өзіндік үлесі  - 13,1%. 2005 жылдың 1-ші тамызында бұл  арақатынас 81,4% және 18,6% құраған болатын.

2006 жылдың шілдесінде  қазақстандық эмитенттердің төлем  карточкаларын қолдану арқылы  сомасы 49,2 млрд теңге құрайтын 3,1 млн.-ға тең транзакциялар жасалып,  бұл корсеткіштердің мәні 2003 жылдың  сәйкес кезеңімен салыстырғанда  сәйкесінше 41,1% және 29,8%-ға артқан.

Бұл ретте, қолма-қол ақша алуға байланысты трансакциялардың саны 3,0 млн. трансакцияны құрап, бұл  трансакциялардың сомасы 47,4 млрд. теңге  болса, ал қолма-қол ақшасыз төлемдер сомасы 1 822,6 млн.теңге болатын 154,1 мың  трансакцияны құрады. Бұл көрсеткіштердің  проценттік арақатынасы келесідей  түрде қалыптасқан:  95,1% және 4,9%, 96,3% және 3,7% сәйкесінше.

Төлем жүйесі қызметінің толықтығы  әр түрлі типтердегі және арналымдардағы төлем карталарының бар болуымен анықталады. АТФБанк картаны ұстаушыларға мынадай қызметтер ұсынады: теңгеде  және шетел валютада қолма-қол ақшаларды  қабылдау және беру; басқа банктерден түскен қаражаттарды карт шоттарға қосу; несиелік лимитті, AIG ASSIST компаниясының  халықаралық сақтандыру полисін, «АТФ Полис», «Интертич» компанияларының  локальды сақтандыру полистерін ұсыну. Тұтас алғанда, карталық бизнес –  банктің клиенттерімен өзара  қарым-қатынастарды ары қарай дамытып  тереңдету үшін басымды бағыт  болып табылады.

 

2006 жыл ішінде  карталардың мынадай мөлшері  шығарылған:

• Visa төлем жүйесі – 9417
• Altyn төлем жүйесі – 1921
• American Express карточкасы – 9

    2006 жылда көлемі 878 млн. теңгені құраған сауда  және сервис кәсіпорындарында 31807 транзакция жасалған. Есеп беру  кезеңінде коммерсанттар қызметтерінен  түскен комиссиондық табыс 34,1 млн. теңгені құрап, 2005 жылмен  салыстырғанда 46,7%-ке ұлғайды.  Қазіргі уақытта әрекет етіп  жүрген коммерсанттардың жалпы  көлемі республика бойынша 157.

2006 жылда 10 банкомат cалынған болатын, олардың 2 банкоматы Астана қ. филиалында, 2 банкомат Өскемен қ. филиалында, 1 банкомат Атырау қ. филиалында, 5 банкомат Алматы қаласында орнатылған. Сонымен, 2005 жылдың аяғына банк 13 банкоматқа ие болды.

2006 жылы Интернет желісінде  есеп-айырысуларды жүргізу үшін 78 Viza Virtuon картасы шығарылған болатын. 2005 жыл ішінде банктің төлем  карталарын ұстаушыларға әлемге  әйгілі AIG компаниясының 297 халықаралық  сақтандыру полистеріберілді.

American Express Cоmpany ұйымымен келісімі  бойынша банк жол чектерін  АҚШ долларында және еврода  консигнация шартымен алып отырады.               

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

ІІІ – тарау.

Қазақстан Республикасы банктеріндегі активті және пассивті операцияларды жетілдіру жолдары

3.1  Банктегі активті және пассивті операциялардың құрылымын жақсарту жолдары

 

Банк қаражаттарын орналастырған  кезде несиелiк операциалармен бағалы қағаздармен инвестициаларға көп  көңiл бөлiнедi, атап айтқанда, бағалы қағаздар портфелiнiң құрамы мен  өтелмеген қағаздарға көп көңiл  бөлiнедi.

Қаражаттарды орналастыру  проблемасының айқын шешiмi банк бара алатындай тәуекел деңгейiнде  жоғары табыс әкелетiн активтерге (қарыздар, инвестициялар) қаражаттарды болып табылады. Бiрақ коммерциялық банктерде қаражаттарды ұтымды орналастыруға  көптеген факторлар әсер етедi.

Бiрiншiден, банктер кәсiпкерлiктiң  анағұрлым қатаң реттелетiн саласы болғандықтан олар қаражаттарды орналастыруды  заңдарға және бақылау органдарының ережелерiне, бұйрықтарына сай түрде  жүргiзедi.

Екiншiден, банк пен оның клиентi арасындағы қатынас сенiм және көмек  негiзiнде құрылады.

Үшiншiден, коммерциялық банктiң  акцияларын ұстаушылар басқа инвесторлар  сияқты табыс алуды ойлайды.

Төртiншiден банктiк активтердiң  құрылымына елдегi жалпы саяси және әлеуметтiк экономикалық процестер  қатты әсер етедi. Әсiресе банктiк  жүйеге iскерлiк белсендiлiктiң бұзылуы, экономикалық дағдарыстар, инфляция және тағы басқа жағдайлар қатты әсер етедi

Заңдық актiлер және бұйрықтар  коммерциялық банктердiң активтiк  операцияларына банктiк қаражаттардың  бөлiгiн қандай да бiр банктiк операцияларға  жұмсау тәртiбiн белгiлеу, активтiк  операциялардың қандай да бiр түрлерiне шек қою арқылы әсер етедi.

Банктiң тартылған қаражаттарының көп бөлiгiн талап етiлгенге немесе клиенттiң алатынын хабарлауы өте  аз мерзiмдiк қаражаттар алады. Сондықтан  банктiк қаражаттарды дұрыс орналастыру  шарты салымшылардың талаптарын қанағаттандыру қабiлеттiлiгiн қамтамасыз ету болып табылады. Келесi шартты

• банктiң клиентерiнiң несиеге негiзгi қажеттiлiктерiн қанағаттандыру үшiн жеткiлiктi қаражаттардың бар болуы. Несие беру-банктiң коммерциялық қызметтiнiң негiзгi түрi болып табылады. Банктiң клиенттердiң несиеге деген қажеттiлiгiктерiн қанағаттандыру қабiлетсiздiгi банктiң пайдалы операцияны жоғалтуына әкелiп соғады.

Коммерциялық  банктер, өтiмдiлiкке және қауiпсiздiкке  қатысты шектеулермен қатар, қызметi жеткiлiктi түрде пайдалы болуы  қажет, дербес iскер ұйымдарға жатады. Сонымен қатар банктердiң елдiң  ақша массасының көп бөлiгiн қоюшы  ретiндегi ролi экономиканың бұл саласының  өкiлдерiне қоғам алдындағы үлкен  жауапкершiлiктi жүктейдi. Қоғам, банктiк  жүйенiң төлем қабiлеттiлiгiне, өтiмдiлiгiне және тұрақтылығына күмәнданатындай себеп болмауға тиiс, ал салымшылар кез-келген банктiң тұрақтылығына сенiмдi болуы қажет. Белгiлi бiр қатынаста банктiң салымшыларының және акцияларын  ұстаушыларының мақсаттары сәйкес келмейдi. Бұл сәйкессiздiк өтiмдiлiк талабы мен операциялардың пайдалығы арасында  қарама- қайшылықта көрiнiс табады, бұл коммерциялық банктiң әрбiр қаржылық келiсiмiнде байқалады.

Өтiмдiлiк пен пайдалылық арасындағы бұл келiспеушiлiк банк қаражаттарын орналастырған кезде  шешетiн негiзгi проблема деп есептеуге  болады.

Банк басшылығы бiр  жағынан жоғары табыс алуға мүдделi банктiң акцияларын ұстаушылардың  талабын ескеруi қажет. Жоғары табыс, қаражаттарды ұзақ мерзiмдi бағалы қағаздарға жұмсау, несиелiк қабiлетi күдiктi қарыз  алушыларды несиелеу және пайдаланылмаған  қалдықтарды қысқарту есебiнен алынады. Екiншi жағынан банк басшылығы, бұл  әрекеттердiң барлығының банктiң  өтiмдiлiгiн төмендететiнiн жақсы  бiледi.

Банктiң  өтiмдiлiкке қолма-қол ақша деңгйiн  жоғары ұстау арқылы немесе қаражаттарды өтiмдiлiгi жоғары активтерге орналастыру  арқылы қол жеткiзуiне болады. Бiрақ, бұл жағдайда банктiң пайдалылығы  төмендейдi.

Шетелдiк банктiк тәжiрибе өтiмдiлiктi басқару үшiн активтердiң  құрылымына белгiлi бiр талаптарды жасап  шығарады.

Банктiң өтiмдiлiгiн және пайдалылығын тұрақты қамтамасыз ету  үшiн активтердiң жекелеген түрлерiне келесi нормалар қолайлы деп есептеледi.

1. бiрiншi реттегi резервтер (депозиттер пайызбен алынғанда) 5-10 пайыздан кем емес.
2. екiншi реттегi резервтер (депозиттерге пайызға алғанда)10-15 пайыздан кем емес
3. қарыздар (барлық активтерге пайызбен алғанда) 65 пайыздан көп емес.

Осы жерде шетелдiк банктiк  тәжiрибеде бiрiншi реттегi резервтерге  екiншi реттегi резервтерге  қандай активтер жататынын айтып кету орынды.