Қақтығыстар және оларды шешу тәсілдері

  Территориялық көрші  Ресей мен Грузия қатынастары  ТМД елдерінің ішіндегі екіжақтылы  келісім әлі орнамаған мемлекет. Кеңес Одағы Кезінен бастап-ақ  екі мемлекет арасында бір-бірімен  қырғи-қабақ болса, Саакашвили  тұсында да сол жағдай жалғасып келеді. Грузия Ақш, ЕО және НАТО шеңберінде негізделіп отыр. Ақырында Америка мен Ресей грузин жерінде мүдделері бір-біріне қайшы боп келеді. Сол үшін де Ресей Тбилисиді стратегиялық одақтас емес уақытша серіктес ретінде ғана қабылдайды. Кавказдағы Ресей саясатының 8 принципі:

1. Мәскеу Қара теңіз және Кавказдағы жасанды халықаралық серіктестік арқылы пайда табуды көздемейді. Кавказ – Ресей территориясындағы біртұтас ағза. Бұл дәлелді кез келген аймақтық қауіпсіздікте қолдану керек. Ресей үшін Кавказдағы терроризм және экстремизм, қарабах, абхаз, оңтүстік осетин шиеленісінің бейбіт тұрақтануы маңызды. Мәскеу мемлекетаралық әскери-саяси күштің болуына қарсы. Мәселені бірлесе, ұжымдаса шешу керек. Жағдай өте күрделі болғандықтан, әр қимылды абайлап жасау керек. Қақтығысты шешуде ЕО-пен немесе барлық мемлекетаралық, халықаралық ұйымдармен серіктескенге дайын екенін білдіреді.
2. Тұрақтандыру мәселесінде қатысуда Ресей алдыңғы орынға қауіпсіздік мүддесін қояды.
3. Грузияның НАТО-ға кіруін, аймақтағы халықаралық қысымның төмендеуі қолдайды.
4. Грузия аймағындағы ресей әскери базаларының орын алуы қауіпсіздік шарасы.
5. Грузияда мүдделері қайшы келетін АҚШ-пен территориялық бүтіндік, тәуелсіздік, терроризм мәселесін шешуге ашық.
6. Халықаралық құық нормасына сәйкес аймақты бар мүмкіншілігінше тұрақтандыруды орнатуда бар күшін салады.
7. Ресйдің Грузиядағы позициясы анық. Грузия территориялық бүтіндігін сақтауды қолдайды, грузин шеңберінде абхаз елінің құқығын мойындайды және әскери күш қолдануды әшкерлейді. БҰҰ мен ОБСЕ-мен достаса отырып, БҰҰ Қауіпсіздік Кеңесінің бұл зонада бейбітшілік операциясын қолдануын сұраған болатын. Грузия территорясындағы Ресей әскери базаларын саяси емес деп қарау керек. Виза мәселесі ресей-грузин қатынастарына кедергі болмайды. Ол ыңғайлы қажет жағдайда алынады ( Шешенстандағы әскери қақтығыс).
8. Армения мен Әзірбайжан дамуына ықпал етеді.

  Қақтығысты шешу  жолында БҰҰ делдал бола жағдайды  қалыптастыруға тырысады. Бірақ  абхаз билігі келіссөз жүргізуден  бас тартты. 1999 жылы БҰҰ-ның Бас  Хатшысының Өкілі Ливиу Бота келіссөздің жаңартылуын ұсынды. Дитер Боден мен Ливиу Бота Грузия ішінде БҰҰ тарапынан ресми түрде Бас хатшылықтың «Достар тобын» Франция, Германия, Ұлыбритания, АҚШ және Ресей) құрды.

  2001 жылы «Боден  құжаты» атты бейбіт тұрақтандырудың  негізгі принциптерін анықтайтын қысқаша құжат ұсынылды. Бастапқы кезеңде құжат территориялық бүтіндікті қарастырмаған. Құжатқа сәйкес:

- Абхазия саяси егеменді  құрылым бола тұра, толықтай егеменді  мемлекет болмады;

-екі үкімет те федеративтік  мемлект деп анықталды;

-федеративті парламент  пен федеративті үкімет егемедігі  Абхазияның конституциялық міндеттерін  бұза алмады.

-федерация заң шығарушы, атқарушы, сот билігінде негізделді

-мемелкеттік институттарға  бөлінбеді

- Абхазия Грузияның  құрамы деп анықталмаған, бірақ Сухум(и) Тбилисиға тікелей қарасты болды.

- Екі мемлекет те  бір конституцияға бағынады.

- Шешім екі жақты  бейбіт түрде болмаса, Федеративтік  конституцияға еш уақытта өзгертулер  енгізілмеді. Яғни, құжат бойынша  Тбилиси мен Сухум(и) іс-әрекеттері  біріккен түрде болу керек.

   Ал осы Сухум(и)  мен Тбилиси шешімдерді бірігіп  қабылдау туралы келісімі 1994 жылы 4 сәуірде болды. Келісімшарт бойынша:

• Сухум(и) мен Тбилиси сыртқы саясаты
• Шекара күзету
• Энергетика
• Транспорт
• Экология (табиғи апаттарда көмек беру)
• Адам бостандығы мен құқығын қорғау және азшылық ұлттардың құқықтарын қорғауды

Екі жақ мемлекет ортақ  шешуге тиіс. Екі жақта өз құқықтарын пайдалана отырып, бірігіп, тең бөлісіп  пайдаларына асыру болды. БҰҰ  отырысында бұл құжаттың кейбір жақтары  терең қарастырылмаған: қорғаныс және қауіпсіздік саласы.

    Жалпы Швейцария конституциясының ережесіне сәйкес Абхазия контон болып қана болып қала берді. Яғни тәуелсіз Грузия ішіндегі кіші мемлекет. Бұған әлем тәжирибесінен мысал ғып Ресей Федерациясының ішіндегі тәуелсіздік алған Коми Корелия, Коми, Башқұрстан, Татарстан мемлекеттерін айтамыз. Контон мемлекеттерінің автономиялылығы кең түрде: сыртқы саудасын жүргізді, мемлекет табиғи байлықтарын еркін пайдаланды.

       БҰҰ-ның үрдісі Ресей мен батыстың «Бас хатшылық Достарының» арасындағы келісімін көздеді. Алайда, Ресей мен Грузия саяси жағдайының айқын болмағандығынан, Ресей келіссөзден бас тартты.

     «Боден құжаты» грузин-абхаз шиеленісінің шешілуіне бағытталса да құжатқа байланысты әртүрлі сынды ескертулер болды:

1. Конституциялық құқық бойынша федерация субъектісі нақты анықталмаған.
2. Құжаттың мазмұны анық емес.Құжат Кофи Аннанның Кипр мәселесі жөнінде жоспары сияқты (немесе басқа да тұрақтандыру жоспарымен салыстырғанда) анық нақты емес. Грузин-абхаз шиелінісі ұзақ талқылауда жүріп бірнеше келіссөз үрдістерінен өтіп қана шешілуге тиіс еді. Саяси келісімдер алдын ала болмағанын көрсетеді.
3. БҰҰ абхаз алаңдатуларын тыныштандыруды және екі жақтылық тең құқықты орнатуға шара қолдана алмады, территориялық бүтіндікті ескермеді.

      Бұл сын БҰҰ бейтарап позициялы екенін көрсетеді. «Боден құжаты» БҰҰ-ның резолюциясы болып табылады. Ал Ресей позициясы орнап тұрған территориялық бүтіндікті сақтау үшін келіссөзді ары қарай келіссөзді жүргізуден бас тартты. Енді «Боден құжаты» мәнсіз болып қала берді. Мәселе егемендікте емес, құқық міндеттерді тең бөлісу болды. «Боден құжатын» талқылай отыра грузин-абхаз шиеленісінде делдалдыққа ұмтылған БҰҰ мен Ресей арасында өзара бәсекелестік тұрақтандыру үрдісін қиындатқанын көреміз. Балқан қақтығысында шешуші саяси рөлді АҚШ (Дейтон келісімі) немесе Сербия мен Черногорияға байланысты негізгі рөлді Еуропалық Одақ атқарса, Оңтүстік Кавказда ондай жетекшілік рөлді ешбір келісім де, мемлекет те, ұйым да атқармады. 2003 жылы Грузияға Панкисс қорғаны мәселесі бойынша американ әскери мамандары енгізіліп, грузин әскери реформасына араласуы бір айқындықты- Абхазия жағынан  Ресей, Грузия жағынан АҚШ қолдауын көрсетті.

      2003жылы Ресей және Грузия басшылары В:Путин мен Э.Шеварнадзенің орнаған мәселе бойынша Сочида кездесу өтті. Кездесу барысында грузин жетекшілігі шиеленісті тұрақтандыру үшін Ресейдің негізгі делдал болып, оған қосымша БҰҰ-мын тобықтай кірістірмеуге келісті. Сочи келісімі бойынша келесі мәселелер қаралды:

-Грузин қашқындарын  Галль ауданына (Абхазия) қайтару

-Абхазия арқылы өтетін  Ресей- Армения темір жолын  қайта орнату

-Электробайланысты орнатуда  әріптестіктің болуы

     Қаралған мәселелер грузин-абхаз қысымын жеңілдетуге тиіс еді. Бұл келісімнен Абхазия «Боден құжатының» негізінде келіссөздерде қатысудан бас тартады. Нәтижесінде БҰҰ басқа да маңызды істерімен: қашқындарды қайтару, электробайланыс, транспорт, Галль ауданындағы қауіпсіздікпен айналысуы Сочи келісімінің жалғасын тапқандай болды. Сондай-ақ қауіпсіздік сферасындағы саясат және халықаралық кепілдік жөніндегі мәселелер қаралды.

     2003 жылы қарашада Тбилисиде режимнің төңкерісі болып, Шеварнадзе жетекшілігінің халықаралық аренада, мемлекет ішінде нақты жетістікке жете алмауы халықтың толқуына және Шеварнадзенің қызметтен кетуіне әкелді. Михаил Саакашвилидің жаңа үкіметі жаңа тұрақтандыру шешімдерін дайындай бастады. Түсініксіз жайттар туындайды. Саакашвили федеративтік құрылымды орнатуды қолдағанымен, федерацияны орнатуда нақты позициясын көрсетпейді. Ал Уақытша президент орнын атқарған Нино Бурджанадзе 2004 жылы қаңтарда Абхазияны тұрақтандыру үшін Ресей мен қалыпты қатынас орнатуды ұйғарды. Жаңа билік орнағанымен, бақылауда болған жарты жыл уақытында Абхазия федеративтік статусы бойынша ешбір жаңа идея болған емес. Тек Грузия сыртқы істер министрі Тедо Джапаридзе Баку-Джейхан құбырымен қосылатын Абхазия арқылы өтетін Новороссийск мұнай құбырын салуды қозғайды. Бұл жағдай да мәселені шешуде еш жаңалық әкелген емес.

  Шешу жолдары. ЕО-ты АҚШ, Ресеймен салыстырғанда грузин-абхаз шиеленісінде әлсіз роль атқарады. Грузия көзқарасында АҚШ пен НАТО рөлінің неғұрлым жоғарылауы оған тиімдірек. Ал абхаз көзқарасында Реседің стратегиялық мүддесі грузин федерациясына қосылмауын үміттендіреді. Ресейдің бұл қадамын грузиндықтар «бөліп ал да билей бер» саясаты деп қабылдайды. Абхаздар Ресеймен қатынасты ірі держава АҚШ пен іс жүзінде өмір сүріп жатқан Тайвань мемлекет арасындағы одақ ретінде қарастырады. ЕО-тың қақтығысқа қатысты нақты бір саяси позициясы анықталмаған:

• ЕО анық позициясы жоқ, оның мүшелері өз атынан ғана жеке таныстырылады.
• ЕО Ресеймен қақтығысапау үшін де Оңтүстік Кавказда (Оңт. Осетия, Таулы Қарабах) жағдайды өзгертуге де тырыспайды.
• Еуропалық интеграцияда Грузия мен Оңт. Кавказ елдерінің ықпалдасуын қаламайды.

ЕО-тың Абхазия және Грузияға қатысты қолданған үлгілері және оның                  нәтижелері.

  ЕО – абхаздар  үшін оның аймақтық саяси және  экономикалық интеграциясына жол  салушы, тіпті халықараоық мойындаудан  өткізетін үміт. Грузия позициясынан  қарасақ, ЕО-қа мүше болу –  оның беделін бірінші орында  территориялық көршісі Ресей алдында өсер еді. Бұл Грузияның саяси мақсаты. Еуропалық интеграция үрдісі жалпы нормаға, заң өкіметінің жандануында негізделген. Кавказ үшін еуропалану «әлсіз» интеграция. Себебі Еуропаға жақындасу екі жақтың көздеген өзінің легитимділігін көтеру үшін пайдалану. Грузия тұрақтылық, ұлттық күш пен экономикалық әл-ауқатты қамтамасыз ету үшін Еуропа Кеңесі ЕҚЫҰ шеңберінде қатынасады. Грузин халқының көп бөлігі бұл мақсатты орындауда әсіресе батыс әлеммен жақын қатынаста болуды санайды.

  Абхазия Ресеймен  қоса бүкіл Еуропамен интеграциялануға  тырысады. Еуропалану – Абхазия  мақсаттарыны бірі. Жалпы Еуропалық  норма грузин – абхаз халқын  келістіру үрдістерін жүргізеді. 

  ЕО-тың ролі туралы  сөз қозғасақ, оңтүстік Кавказда  АҚШ немесе Ресеймен салыстырғанда әлсіз ойыншы. ЕО-тың мақсаты шығыс Еуропада өзінің институттарын кең жаю. Одақтың кейбір мүшелері, мәселен Ұлыбритания, Германия Грузиямен әскери серіктестігінде екі жақтылы бағдарламасы бар. МООНГ – Грузиядағы БҰҰ-ның әскери бақылаушылары. Абхазияда МООНГ миссиясының құрамындағы ЕО-тың мүше-мемлекет арасында қарусызданған әскери бақылаушылары бар. ЕО Грузия мен РФ шекарасында ЕҚЫҰ бақылаушыларына ОВПБ (Ортақ Сыртқы Саясат және Қауіпсіздік Саясаты) шеңберінде материалдық көмек көрсетеді. Яғни ресей – шешен соғысының ресей –грузин шиеленісінің жалғасы болып кетпес үшін кедергі болып отыр. ЕО болашақта оңтүстік Кавказда бейбітшіліктің орнауына операциялар жасайды. Сондықтан ЕО-тың саясатын азаматтық күш ретінде қарастыру қате. ЕО құралдары демократиялық және құықтық стандарттарға сәйкес ішкі құрылыстарды өзгертуге негізделген. Одоқ сыртқы саяси құралдарын оңтүстік Кавказда қолдана алмайд:

• оңтүстік Кавказда Одақтың позициясы әлсіздігінің себебі аймаққа қатысты нақты стратегиясы жоқ;
• тек 1999 жылы оңтүстік Кавказбен бекітілген Серіктестік және достастық келісімі аясында ғана жұмыс атқара алады.

  ЕО атынан Швеция  мен Грекия шығады. 2003 жылы оңтүстік  Кавказ аймақ өкілінің арнайы  миссиясы болып өткен. Грузин  – абхаз қақтығысында Одақтың  кейбір мүшелері өздеріне тиімсіз деп тапқандықтан, Одақ қосымша роль атқарады. Негізгі мақсат келісім бекіте РФ-сын тұрақтандыру үрдісіне кірістіру, институционалдық перспективасын жасау, бүкіл Кавказ аймағымен батыс Кавказды Еуропа құрылымына интеграцияландыру.

  Кавказ тұрақтылығы үшін аймақтық Пакт 1999 жылы оңтүстік Кавказда да, ЕО-та да, Ресейде де талқыланған болатын. Пакт идеясы аймақ үкіметін де қызықтырып тартты, ЕО шеңберінде де саяси қолдау тапты. Мазалаған мәселе – аймақтық интеграцияға РФ-мен қоса оңтүстік жақтағы көршілер Иран, Түркияны қосудың маңыздылығы қагшалықты. Иран мен Түркияның интеграцияға араласуы – Таулы Қарабахқа да қатысы бар. Аймақтық пактінің принциптері қолдауды қажет етеді. Бірінші принцип, келісім бекітілгеннен, аймақтық пакт идясын дұрыс құру. Пакт бүкіл Кавка жеріне, сонымен қоса РФ, Иран және Түркия құрамындағы Кавказ аймағына жүргізілуі тиіс. Пактті жүзеге асыру үшін сыртқы күштердің (ЕО немесе басқа еуропалық құрылымдар) кең қолдауын қажет етеді. Екінші принцип, аймақтық пакт идеясының негізгі мәселесі – келісімді бекіткеннен кейін жағдайдың қалай орнауында. Басты назар РФ доминиондығын сақтауында жатыр. Абхаздар бұл пактті жалпы қолдайды. Аймақтық құрылым тәуелсіз Абхазия мен Грузия, жалпы Кавказдық интеграцияны қамту керек. Бірақ бұл нұсқаның орындалмайтыны әбден анық.