Тұтыну несиесі және оның Қазақстанда дамуы

          Б) Қазақстан Республикасынан  тыс жерлердегі инвестициялық  операциялар; 

          В) кепілдік операциялар: үшінші  тұлғалар үшін ақшалай түрде  атқаруды көздейтін тапсырмалар,  кепілдіктер мен өзге де міндеттемелер  беру;

          Г) жалға берушінің жалға берілетін мүлікке меншік құқығын сақтай отырып мүлікті шарт (лизинг) қолданылатын бүкіл мерзімге жалға өткізу;

          Д) өз меншігіндегі бағалы қағаздарды  эмиссиялау;

          Ж) форфейтингктік операциялар:  тауарларды сатып алушылардың берешек міндеттемесін сатушыға айналым түспейтін жолмен вексель сатып алу арқылы төлеу;

          З) факторингтік операциялар:  тауарларды сатып алушылардан  төлемсіз тәуекел етіп қабылдай  отырып төлемді  талап ету  құқығына ие болу.

          Бағалы қағаздар нарығында делдалдық операцияларды Қазақстан Республикасының Бағалы қағаздар жөніндегі ұлттық  комиссияның оны жүргізу құқығына лицензиясы және Ұлттық Банктің келісімі болған жағдайда банктер жүзеге асырады.

          Банктер жүргізетін операцияларға қойылатын жалпы талаптар:

          1. Банктер операцияларды жүргізудің  жалпы шарттарын белгілейтін  ережелер мен ішкі ережелер  болған жағдайда ғана банк  қызметін жүзеге асыруға құқылы.

          2. Банк операцияларын жүргізудің  жалпы шарттарын банктің байқаушы кеңесі бекітуге және оларда мынадай мәліметтер мен процедуралар болуға тиіс:

          а) қабылданатын депозиттер мен  берілетін несиелердің шекті  сомасы мен мерзімдері;

          б) депозиттер мен несиелер  бойынша пайыздық ставканың шекті  мөлшерлері;

          в) депозиттер мен несиелер  бойынша пайыз төлеудің шарттары;

          г) банк қабылдайтын қамтамасыз  етуге қойылатын талаптар;

          д) банк операцияларын жүргізу  ставкалары мен тарифтері;

          е) банк пен оның клиентінің  құқықтары мен міндеттері, олардың жауапкершілігі;

          ж) банктің Байқаушы кеңесі  анк операцияларын жүргізудің  жалпы шарттарына енгізу қажет  деп есептейтін басқа шарттар,  талаптар мен шектеулер.

          3. Банктің ішкі ережелері:

          а) банк бөлімшелерінің құрылымын, міндеттерін, қызметі мен өкілеттігін;

          б) ішкі аудит қызметінің, несие  комитеті мен басқа да тұрақты  жұмыс істейтін органдар қызметінің  құрылымын, міндеттерін, қызметі  мен өкілеттігін;   

          в) құрылымдық бөлімшелер басшыларының құқықтары мен міндеттерін;

          г) банкің атынан және оның  есебінен мәміле жасаған кездегі  лауазымды адамдар мен банк  қызметкерлерінің өкілеттігін белгілеуге  тиіс. 

          Банктің операциялар жүргізудің  жалпы шарттарын ашу жөніндегі  міндеті

1. Операциялар жүргізудің жалпы шарттарын ашық ақпарат болып табылады және ол коммерциялық немесе банк құпиясының иәні бола алмайды.

Бұл норма осы Жарлыққа сәйкес банк құпиясына не қолданылып жүрген заңдарға сәйкес банк коммерциялық банк санатына жатқызған нақты банк операциясын жүргізу шарттарына қолданылмайды.

2. Банктер клиенттің бірінші талап етуі бойынша банк операцияларын жүргізудің жалпы шарттарын беруге міндетті.
3. Банктердің клиентке банк операциясын жүргізуге байланысты ықтимал тәуекелдер туралы ақпарат беруден бас тартуға құқығы жоқ.

          Банк пен клиент арасындағы  қатынастардың шарттық сипаты

1. Банктер арасындағы, сондай ақ банктер мен олардың клиенттері арасындағы қатынастар, егер Қазақстан Республикасының заңдарына өзгеше көзделмесе, шарттар негізінде жүзеге асырылады.
2. Банктің заңды тұлға клиенттері (депозиторлары), егер Қазақстан Республикасының заңдарына өзгеше көзделмесе, өзіне қызмет көрсететін банкті хабардар ете отырып, басқа банктерде есеп айырысу, ағымдағы және соған тенестірілген шоттар ашуға құқылы.

Несиелер беру

1. Өз атынан және өзі тәуекел етіп басқа тұлғаға қайтарым және төлем  шартымен ақша қаражатын беру мәміленің атауына және тараптардың ни еттеріне қарамастан несие операциясы (несие беру) болып табылады.

          Егер ақша қаражатын алушы банк немесе депозиттерді қабылдауға Ұлттық Банкінің қолданылып жүрген лицнезиясына ие банктік емес қаржы мекемесі болған ретте несие операциясы Ұлттық Банкінің лицензиясы болуын талап етпейді.

2. Банктің несие операциясы оның Байқаушы кеңесі бекітетін ішкі несие саясатына сәйкес жүзеге асырылады.
3. Банктің несие комитеті ішкі несие саясатын жүзеге асырушы орган болып табылады.
4. Ішкі несие саясаты туралы ереже неисе операцияларын жүзеге асыру кезінде тәуекелді бәсеңдету мақсатында жасалып,мыналарды:

          А) заңды және жеке тұлғаларға несие беру шарттарын;

          Б) лауазымды адамдар мен банк  қызметкерлеріне несие беру шарттарын;

          В) несие комитетінің ұйымдық  құрылымын, қызметімен өкілетігін;

          Г) несие комитеті мүшелерінің  жауапкершілігін;

          Д) несие берудің шекті мөлшерін;

          Е) несие шарттарын бекіту рәсімін  белгілейді;

5. Осы баптың екінші төртінші тармақтарында белгіленген нормалар банктердің кепілдік операцияларына қолданылады.

                  Несиелердің қайтарымдылығын қамтамасыз ету

Несиелердің қайтарымдылығы айыпақымен, кепілмен, кепілдікпен, кепілдемемен және заңдармен немесе шартпен көзделген  басқа тәсілдермен қамтамасыз етілуі мүмкін.

1. Клиенттің несиені қайтару қабілеті жоғары және ол сенімді болған жағдайда банк несиені қамтамасыз етусіз ақ (бланкілік несие) беру туралы шешім қабылдауға құқылы.
2. Кепіл туралы шартпен, сондай ақ заң актілерімен көзделген реттерде банк кепілге салынған мүлікті соттан тыс тәртіппен саудаластық                 (аукцион) өткізу арқылы өз бетімен өткізуге құқылы.
3. Осы баптың  1-3 тармақтарында белгіленген нормалар банктердің кепілді операцияларын қамтамасыз етуге қолданылады.

          Төлеуге қабілетсіз қарыз алушыға  қатысты қолданылатын шаралар

          Кредитор банк несие шарты  бойынша өз міндеттемелерін орындамаған қарыз алушыға:

• Жаңа несие бермеуге;
• Қарыз алушының кез келген шотындағы ақшалай қаражатынан  (егер бұл несие шартында ескерілген болса) өндіртіп алуға;
• Төлеуге қабілетсіз қарыз алушыны Қазақстан Республикасының заңдарына сәйкес банкрот деп тану туралы сотқа талап арызын беруге құқылы.

Ескіру мерзімі 

          Банктердің несие шарттары жағдайларын  тиісті дәрежеде орындамағаны  үшін қарыз алушыларға қоятын  талаптары мен қуынымдарына ескіру  мерзімі қолданылмайды.

          Ақшалай қаражаттар аударуды жүзеге асыру

1. Банктер ақшалай қаражаттар аударуды Ұлттық Банк белгілейтін нысандарда, тәсілдер мен тәртіп бойынша жүзеге асырады.
2. Ақшалай қаражаттар аудару тиісті дәрежеде жүзеге асырылмаған ретте банк Қазақстан Республикасының заңдарына және клиентпен (депозитормен) жасасқан шартқа сәйкес жауап береді.
3. Банк төлем құжаттарының қолдан жасалғандығын растайтын құжаттар болған жағдайда, сондай ақ олардың қате есептелу фактісі анықталған жағдайда клиенттердің (депозиторлардың) шотынан есептелген ақшалай қаоажатты олардың келісімінсіз есептен шығарып тастауға құқылы.
4. Ақшалай өаражаттардың халықаралық аударымдарын банктер халықаралық банк тәжірибесінде қолданылатын және Қазақстан Республикасының қолданылып жүрген заңдарына қайшы келмейтін нысандарда, тәсілдер мен тәртіп бойынша жүзеге асырады.

Ставкалар мен тарифтер

          Проценттер мен комиссиялардың  ставкаларын, сондай-ақ банк қызметі  көрсетілгені үшін тарифтерді  банктер дербес белгілейді. /2,30-35 бб/          

          Тұтыну  несиесін  беру  тәртібі  төмендегідей   бірнеше   сатыдан  тұрады. 

1. Тұтыну  несиесі  бойынша  жұмыстарды  ұйымдастыру  тәртібі.

          Қазақстан  тәуелсіздік  алғаннан  кейін, «Медеу»  банк «Казкоммерцбанк»   қайта  тіркелді  және  Ұлттық  Банктің  банктің  қызметтерді жүзеге  асыруға лицензиясын 1991  жылы   21 қазанында алды.  «Казкоммерцбанк»  АҚ – ның алға  қойған  мақсаты   -  шетел банктерінің тәжірбиесін,  жұмыс істеу   әдістерін,  жаңа  технологияларды белсенді   енгізіп,  Қазақстандағы банктік  қызмет  көрсету  нарығыннан  жаңа  қызмет  түрлерін    енгізу  және   көрсетілетін  қызметтер  түрлерін  жетілдіре  түсу  болып  табылады.  Коммерциялық  банктерде  тұтыну  несиесін   беруді  ұйымдастыратын,   жүзеге  асыратын  арнайы  департаменттер  мен басқармалар және  бөлімшелер  болады.  Осыны ескере  отырып «Казкоммерцбанк»  АҚ- да  тұтыну  несиесінің  беру   тәртібін  тәжірибе  жүзінде қарастырып  өтейік.

          Тұтыну  несиесі  бас  банктегі  және банктің  филиалдарындағы   келесідей департтаменттер  мен  басқармалар  және  бөлімшелер  жүзеге  асырады. 

• Банктің  Жеке  тұлғаларға   қызмет  көрсету  Департаментінің   тұтыну  несиесінің  бөлімі; 
• Банктің Филиалы;
• Банктің операциялық  басқармасы;
• Банктің қаржы – экономикалық  Департаменті;
• Банктің құқықтық  басқармасы;
• Банктің қауіпсіздік Департаменті;
• Банкпен жұмыс істейтін Сақтандыру компанияларымен жүзеге асырылады.

          Бас банкте тұтыну несиесін  беру туралы өтінішті және  анкетаны несие қызметкері қарастырып, тексеріп, экспертизия жүргізу үшін қажет құжаттар пакетін алады. Несие алушылар қайтарылуы тиіс  құжаттардан көшірмелер түсіріліп, қабылданған құжаттардың тізімі жасалынады да, барлық құжаттар канцелиярға өтінішті тіркеуге, номерлеуге тапсырылады. Тұтыну несиес  бөлімінің бастығы барлық келіп түскен өтініштердің тізімін және номерлерін тіркейтін журнал жүргізуі қажет.

          Егер, несие алушы экспертиза  жасауға қажет барлық құжаттар  жиынтығын және ұсынылып отырылған  қамтамасыз ету мүліктерін

бағалауға байланысты құжаттарды беретін болса, онда кешенді экспертиза бес күн ішінде жасалануы тиіс.

          Несиелік Комитет Экономикалық қауіпсіздік Департаментінің қортындысына сүйене отырып, тұтыну несиесінің проектісін қаржыландыру  (несие мерзімін өзгерту (пролонгация)және тағы басқа) туралы ұсынысты, кепілдің заңға сәйкес тіркелуін қарастырып жобаны

          Ал егер несиелік жоба күрделі болып Департамент көлемінде шешім қабылдауды қиындатса, ол Несиелік Комитетінің қарарына жіберіледі.

          Тұтыну қажеттілігін өтеу үшін  берілетін несие сомасы клиенттің  банктік шотына  аудару арқылы  немесе қолма-қол  ақша арқылы берілуі мүмкін. 

          Қарыз алушы банктегі есеп  шоттан несиелік қаражаттарды  пайдалануға құқық беретін төлем  құжаттарын Коммерциялық  Департамент  Директорының орынбасарына тексергенге  берілгеннен кейін, ол құжаттар  Банктің операциялық Басқармасына  ақшаны аударуға жібереді.

          Несие берілгеннен кейін он  күн ішінде несиелік қызметкер  несиелік қаражаттардың мақсатты  жұмсалуын тексеріп, несиенің мақсатты  жұмсалуы туралы Акт жасайды  және бұл Акт несие алушының  атына арналып ашылған кітапшаға  тігіледі.

          Егер, клиент несиелік келісім  шарт бойынша несие мерзімінің  бітуіне он күн қалғанға дейін  банкке несие мерзімін ұзарту  туралы өтініш жазып келетін  болса, несиелік қызметкер қарыз  алушының қаржылық жағдайына,  ал заңгер кепіл мүлкінің сапасына талдау жасауы қажет.

2. Мониторинг жүргізу тәртібі.

Несие қызметкерінің  міндеттері:

• Несие алушының несие келісім  шартында көрсетілген шарттарды орындауын, соның ішінде төлемдердің уақытылы төленіп отыруын бақылау;
• Несие алушының банктегі шотқа ақша қаражаттарының уақытылы түсіп отыуын жүйелі тексеріп тұру;
• Кепіл заттың сапасын бақылап отыру;
• Кепіл берушінің қаржылық жағдайына мониторинг жүргізу.

Осы жасалған жұмыстар бойынша  тексеру Актісі жасалады, оны 

 Коммерциялық Департамент  Директоры тексеріп, оған қол қоюы қажет. Ал, бұл Актінің мазмұнына келсек:

•         Несие қаражаттарының мақсаты немесе мақсатқа сай емес қолдануы туралы фактілер, яғни мақсатты қолданған қаражаттарға құжаттардың болуы, мысалы, меншік алған болса, меншікке деген құжаттардың болуы және сол меншіктің бар екендігіне қол жеткізу;
• Несие алушының табыстары қаржылық сараптау мәліметтерімен салыстырылады, олардың көбеюі немесе азаюына және кепілге меншіктік құқықтық сақталуына талдау жасалады;
• Кепіл берушінің қаржылық жағдайын бақылауға алады;
• Кепіл заттың сапасын қадағалайды.