Қазақстандағы банктік қызметті дамытудың негізгі бағыттары

Сонымен, шетелдік және өзіміздің сарапшылардың  пікірінше, Қазақстан банк секторы  әлі де болса, дағдарыс өтінен ықтау  жерде отыр. Өйткені отандық экономикамыздың  ауылы әлемдік қаржы рыноктарынан шеттеу жерде тұр. Егер бұдан да қатты  әлемдік дағдарыстар бола қалған жағдайда, қазіргі беталыспен одан құтылу қиын. Біз қаржы рыногымыз  жайында алдағы қысқа мерзімге ғана тыныш қалпымызды сақтай аламыз деп айта алады екенбіз..

Қайта қаржыландыру ставкасы өскеннен кейін экономиканың нақты секторына берілетін несиенің бағасы да өседі. Сондықтан да дейді  олар, экономикалық саясаттың моделі ешбір кемшілігі жоқ экономика  үшін жасалатын абстрактілі әдістер  талабына бағыну мақсатында ғана емес, әр елдің нақты ерекшеліктері  есепке алына отырып жүзеге асырылуы тиіс.    Соның нәтижесінде  Қазақстандағы инфляция өндірістік шығындардың инфляциясы болып табылады екен. Өйткені өндірушілеріміздің өніміне  қоятын бағалары тұтыну бағаларымен  салыстырғанда көз ілеспес жылдамдықпен өседі. Бұл инфляцияға қарсы күрес  саласында таза монетарлық әдістің тиімді жұмыс істеуінің екіталай екендігін көрсетеді.

Банктік істің даму шегі бойынша стратегиялық жоспарлау жетістіктердің негізгі  факторларынын бірі болып табылады.

Кейде стратегиялық жоспарлау жылдық бюджеттің құрастырылуы және мақсат емес, оған жету құралы болып  табылады. Негізінен бұл жаңа заңдалақ және құқықтық актілерінің пайда  болу жағдайында менеджмент қиын және жаңа міндеттерді шешу қажеттілігімен жүйеседі. Бұндай жағдайда банк басқарудың тиімділігін арттыруға қажетті  құқықтар алуға бағытталады. Бұл  шаралар қажет етілетін нәтижелерге  қол жеткізбейді, бірінші бұл  тәжірбие қателіктер әдісіне негізделеді. Керсінше іс-әрекеттер бағдарламасы және банк стартегиясы белгіленген  мерзім уақытында қабылданатын өзара  байланысқан шешімдерді өңдеіуденкейін ғана анықталуы тиіс. Мұндай жағдай және бәсекелес ортада өмір сүру ынтасы банк қызметінің процесінде жаңа бағытты  қалыптастырады. Сондықтан қазіргі  уақытта банк дамудың ішкі мүмкіндік  тиімділігін ашатын жаңа механизмдер  іздейді. Себебі банктің бәсекелс қабілеттілік факторлар жүйесіне оның ішкі бәсекелестік ерекшелігі жатады, бұл бәсекелстік  банкіге нарықтағы тұрақтылық жағдайын қамтамасыз ете алады.

Коммерциялық  банк несиелік ұйымды дамыту стартегиясы  сапасында өзінің мәселерін шешуді іске асырады. Ең алдымен банк стратегиясы  жүйесін құру процесін түсінуге қажетті білім қажет.

Біріншіден, банк ілімі ретінде  банктің негізгі стратегиясын анықтау  қажет, яғни банктің қызмет бірлік бағытын, бболашақтағы мақсатын, нақты қызмет түрлерін банктің қызметін жоспарлауда  мәселелерді шешудегі жүйелі бағытын  талдау қажет. Басқаша айытқанда  банктің даму стратегиясы әртүрлі  облуы мүмкін.

• іскерлік айналымның императивті факторлары, яғни зандылық және макроэкономикалық орта;
• іскерлік айнламның дикпозитивті факторлары, яғни сыртқы және банктің ішкі толық ортасы.

Екіншіден, даму стратегиясы және жоспарлау қызметтері үздіксіз, себебібизнестің жаңа түрлерін жобалау кезінде банк қызметінің сәйкес ортасын ескеру қажет, ал бұл өз кезегінде қызметтердің альтернативті бейнесін көрсетеді.

Үшіншіден банк дамуының стратегиясын қалыптастыруда қажетті функцияоналды- қажетті  құжаттау (жоспар, іс-әрект, бағдарламалар  тәртіптер, нұсқаулар) банктің нақты  стратегиясын басқаруды және өңдеуді  қажет етеді.

Төртішіден  банктің даму стартегиясын басқаруды  өңдеуде бірлік принципті қажет  етеді.

Бесіншіден, банктің даму стратегиямын басқару  және өңдеудің жауапкершілік деңгейін бөлі, ол банктегі қабылданатын шешімге  байланысты болуы тиіс.

Банк  стратегиясын қалыптастыру жүйесі келесілер  болып табылады:

• қалыптастырудың сыртқы жағдайын талдау;
• мақсаттар мен міндеттерді талдау;
• ішкі талдау;
• альтернативті стратегияларды қалыптастыру және бағалау;
• стратегияны таңдау;
• іс-әрекеттер жоспарын өңдеужәне оларды өткізу;
• нәтижелерді бағалау.

Банктің даму стратегиясының мақсаттары мен  сипатын одан әрі көрсету үшін белгіленген анықтмалар өзінің мазмұны  бойынша бұл баптың мақсаттары мен  міндеттеріне жауап беруі тиіс.

Негізгі стратегия – негізгі мақсаттарға  жетуге ресурстарды және қызметтерді  бөлу бағдарламасының жоспары.

Банктің қызметтерінің курсы  - шешім қабылдау кезінде іс-әрекеттерді және ойлауды  көмегімен немесе басқаратын түсініктер мен жалпы жағдайды көрсетін жоспар. қызметтер курсы банктегі деңгей көлеміне сәйкес болады. қабылданған  курс қабылдануды және олардың мақсаттарға  сәйкестігін қарастырады.

Банк  саясаты – банк критерилері деңгейіне  сапалық негіз алған шешім  қабылдау кезіндегі жоспар.

Банктің даму стратегиясы – берілген ресустарды пайдалану, бөлу, алу іске асырылатын мақсаттар мен шаралар, несиелік ұйымдардың мақсаттары бойынша шешімдерді өңдеу нәтижесінің жоспары болып  табылады. Даму стратегиясы – стандартты емес жағдайда мәселелерді шешідегі жүйелік бағыттарды қабылдау.

Процедуралар  – болашақ қызметтердегі әдістерді  анықтаудағы жоспарлау. Процедурадағы  негізгі – талап етілетін қызметтердің жүйелік кезектілігі тәржіліктер  – басқа жоспарларға сәйкес бірнеше  бпғыттардан қажетті іс-әрекет таңдалып алынады. Тәртіп белгіленген жағдайда нақты іс-әрекетті талап етеді. Тәртіп белгілі бір уақыт кезңтілігін  қалыптастырмайды, себебі тек қана іс-әрекетті бағыттайды. Егер курс мақсаты  жеке ісөәрекеттер мүмкін сапасында  сәйкес бағыттарды берсе, оларды қолдануда  еркін іс-әрекеттерден тұрады. Бағдарлама мақсаттар тәртіптер жиынтығын  көрсетеді, сонымен қатар болжаған шараларды орындауда қажетті  элеметтерден тұрады.

Банктің жүйелік стратегиясын басқару және өңдеуді жоспарлау немесе банктің  бизнес-стратегиясының әртүрлілігі  бірлік стратегия ретінде бағыттарды іздеумен сипатталады. Сондықтан да іздеумен сипатталад. Сондықтан да келесі бағыт тиімді болады: ішкі микро  орталар және сыртқы макро және микро  орталар күнделігінің тұтынылуымен байланысты банктің қалыптасуы. Мысалы ретінде маңызды стратегиялар жиынтығын  кертіруге болады. Сондықтан банктің  бизнес-стратегиясы шегінде сәйкес ішкі жағдайлар және несиелік ұйымдардағы  процестер есебімен байланысты бағытты  маңдаған дұрыс болады, сонымен қатар  банк қызметің пайдаланушылардың банктің  тұрақтылығы жағдайы қызықтырғандықтан  олардың ойларымен де санасу қажет. Осы жұмыстағы бөлімдердегі көрсетілген  мәселелер бойынша кез-келген басқарма жұмысын (жоспарлау, ұйымдарстыру, бақылау) тек қана бір бағытты таңдап шешуге болмайды. өзінің экономикалық табиғаты бойынша қаржылық делдал болып табылатын  банк үшін, нақты жағдайлар –  тұтынушылардың қажеттіліктерін анықтау  және оларды қанағаттандыруды қалыптастыру.

Банктің бизнес стратегиясын жоспарлау –  болашақта банктін қабылданған  деңгейлерге жету мақсатында, үнемі  өзгеріп отыратын ортаға тез бейімделу  бойынша функцияоналды-технологиялық  процедураларды өңдеу және болжау, мақсаттарды іске асырудағы міндеттер  мен қызметтерді өңдеу, болып  табылады. Функцияоналды-технологиялық  процедуралар – банкке қойылған міндеттерге  жетуді қамтамасыз етуге бизнес-стратегияны  басқару бойынша бизнес-стратегияны  басқару бойынша іс-әрекеттер  жиынтығы.

Банктің бизнес-стратегиясын жоспарлау келесілерден құралады:

• қолда бар міндеттерді бағалау (нарық бәсекелестер тұтынушылар қажеттіліктері, бантің мықты және әлсіз жақтары);
• негізгі мақсаттар және міндеттер (белгіленген мерзімге мақсаттарға жету деңгейі);
• жоспарды ұсыныстарды қарастыру (жоспардың ішкі немесе сыртқы ортада орындалуы);
• бағытты таңдау (қойылған мақсатқа жетудің тиімді жолын таңдау);
• қойылған мақсаттармен таңдалған бағытты салыстыру (таңдалған бағытты қайсысы аз шығын жұмсап, жоғарғы пайдаға иеленуге жәрдемдесетін талдау жасау);
• қосымша жоспарларды қалыптастыру (ресурстар мөлшерін анықтау):
• жоспарларды сандық түрде көрсету (ағымдағы шығындары, капиталдық шығындарды, сату көлемі және тарифтері).

Осы жағдайда несиелік ұйымның мақсаттары мен  міндеттері - екі негізгі кезеңді  талдау негізінде жүргізіледі; 1-ші банктің бизнес стратегиясын талдау, яғни сыртқы ортаны зерттеу. 2-ші кезең - жоспарды және бағыттарды таңдау, бұл кезең стратегиялық және ағымдық басқару кезеңіндегі мақсатты көрсеткіштер негізінде  пайда болады.

Бизнес  стратегияны жоспарлау операциялардың келесі кезектілігінде жүргізіледі;

1. банктің микро және макро ортасын зерттеу, яғни банктің бизнес стратегиясының ортасын анықтайтын банк қызметінің ұйымдастырушылық және ресурстық экономикалық, қаржылық, құқықтық  жағдайлары;
2. жағдайлық талдау;
3. мақсаттар мен міндеттерді қалыптастыру;
4. банктің ерекше мақсаттары мен міндеттерін жоспарлау;
5. банктің бағдарламасын өңдеу;
6. несиелік ұйымның жалпы стратегиясын есепке ала отырып банкті басқарудың барлық деңгейіндегі стратегияларды өңдеу;
7. мүмкін және отырып қойылған есепке ала отырып қойылған мақсаттарға жету жолын анықтау;
8. қаржылық мақсаттарды қалыптастыру;
9. басқарудың барлық деңгейінде банкті басқарудың мәліметтік – басқару топтарын жоспарлау;
10. банк құрылымының жобасын құру;
11. банктің кадрлық саясатын жоспарлау;
12. функцияоналды-технологиялық құжаттарды қалыптастыру;
13. банктің нақты мәліметтерді өңдеу және технологиялық бақылау жасау;
14. бюджетті жоспарлау;
15. банктің бизнес стратегиясы жоспарларын қайта қарастыру.

Коммерциялық  банктердің нарыққа өту шартарындағы қызметті есепті – кассалық операциялардың дамуы мен жетілдіруі сұрақтары  бойынша және де ең алдымен тұрғылықты халықтың нақты ақшасыз есептесуді ұйымдастыру аясындағы жаңа шешімдерді талап етеді. Соңғы жылдарда тауарлар мен көрсетілген қызметтерге  нақты ақшасыз есеп айырысуды  қолдану аясы мағыналы түрде кеңейтілді. Есептік чектер тұрмыстық заттар кәсіпорындарымен ұсынылатын операцияларға  төлем жүргізу кезінде, саяхатшылардың шетел валютасын шетелге шығу үшін сатып алу кезінде, қоғамдық тамақтандыру кәсіпорын –дары ұсынатын операцияларға төлем жасау кезінде қолданыла бастады.

Біздің  елде банктер тұрғындарға қызмет көрсету бойынша құнды қағаздармен  әртүрлі операцияларды орындайды. Бұл жұмысты ұйымдастырудағы  үлкен тәжірибеге Халық Банкі  иелік етеді. Халық Банкі жазылу бойынша тұрғындар арасында (1948-1956 жж) және колхозшылар арасында (1948 ж) 1982 жылы Мемлекеттік ішкі қарыздың еркін айналыстағы облигацияларымен орналастырылған мемлекеттік қарыз  облигацияларымен операцияларды жүргізді.

Тұрғылықты  халыққа көрсетілетін электронды банктік  қызметтер. Нарыққа өту шарттарында  экономикалық механизмнің жетілдірілуі ақша айналысы жүйесінің қызмет етуіне, жеке тұлғаларға есептік және кассалық қызмет көрсетуді ұйымдастыруға  аса жоғары талаптар қояды. Төлемдік айналымның өсімі мен онымен шартталған айналыс ұстанымдарының  біруақытылы  төмендеуі мен еңбек шығындарын қысқарту кезінде төлемдердегі тез  өспелі қажеттіліктер мен ақша құралдарының айналымдылығын тездетуді қамтамасыз ететін ақша айналысының принципиалды түрдегі  жаңа механизмін құру қажеттілігін айқындап отыр.

Берілген  мәселе ақшаның сәйкес формаларын массалық қолдану кезінде шешіле алмайды, өйткені өзінің физикалық табиғат  күшіне олар қозғалмалық шегіне иелік  етеді, қаржылық есептемелердің жоғары еңбек сыйымдылығын шарттайды, есептесу буыныңы үзіліссіздігін қамтамасыз етпейді және де өз қозғалысына бақылау  жасауды қиындатады. Оны шешудің  негізгі жолы -бұл тәжірбиде нақты  ақшаны кеңінен қолдану мен оларды автоматты өңдеу үшін мамандандырылған техникалық құрылғыларды құру аясында  нарықтық экономикасы бар индустриалды дамыған елдердің алдыңғы қатарлы  тәжірибесінің негізінде аталмыш  “қағазсыз” технологияларды қолдану.

Біздің  елде тұрғындарға нақты ақшасыз  есеп айырысудың кешенді амартизациялық  жүйесін құрудың Концепциясы  жалпы шығарылған еді. Тауарлар мен  көрсетілетін қызметтерге нақты  ақшасыз есеп айырысу  сұрақтарынан басқа, Концепцияда кешенді түрде  тұрғылықты халыққа банктік қызмет көрсету мәселелері қарастырылған. Консепция әртүрлі банктік жүйелердің идеологиялық және техникалық біртұтастығы мүмкіндігін қарастырады, бұл ақша айналысының біртұтас жалпы мемлекеттік  жүйесін құрудың міндетті шарты  және де қандай да болмасын банктің  жоғары тиімділігінің кепілдемесі  болып табылады.

Қазіргі кезде несиелік карточкалар Қазақстан азаматтарына, сонымен бірге біздің елде тұратын шетелдіктерге арналып шығарылады, бұл банктік қызметтердің берілген алдағы өршімелі дамуына әкелді.  Бұндай түрдегі клиенттер ретінде электронды есеп айырысулардың дамуына қолданбалы түрде банктер үшін шетелдік және кейбір Қазақстан азаматтары болып табылады. Шетелде ежелгіден бері пластикалық карталар аөмегімен сатып алынған тауарлар мен көрсетілетін қызметтерге есеп айырысуға,  нақты ақша алуға және де басқа да операциялар орындауға бейімделіп қалған.  Шетел азаматтары,  біздің елге келе отырып,  бұндай ыңғайлылықпен бұл жерде де бас тартқысы келмес еді.  Көптеген  Қазақстандақ азаматтарға шетелге шыққанда немесе ел ішінде есеп айырысуды жүзеге асыра, өзімен бірге нақты ақшаға толы гемоданды емес, ал кішкене ғана пластикалық карточканы алып жүру ыңғайлырақ. Солайша, халықаралық немесе ішкі пластикалық карточкаға қызмет көрсетуге банк дәл осы бай клиенттерді тартуға тырысады.