Экономикан мемлекеттік реттеу

Автор: Пользователь скрыл имя, 27 Февраля 2012 в 20:09, курсовая работа

Описание работы

Экономиканы мемлекеттік реттеудің (ЭМР) нарықтық шаруашылық жағдайындағы мазмұны , қолданып жүрген әлеуметтік-экономикалық жүйені өзгерген жағдайға бейімдеу және тұрақтандыру мақсатында құқығы бар мемлекеттік мекемелер мен қоғамдық ұйымдарда жүзеге асырылатын заңдық, атқарушы және бақылау сипатындағы типтік шаралар жүйесі болып табылады.

Содержание

Кіріспе
I бөлім. Экономикаға мемлекеттің араласуының объективті қажеттілігі.
II б өлім. Экономиканы мемлекеттік реттеудің объектісі және құралдары.
III бөлім. Экономиканы мемлекеттік реттеудің міндеттері , мақсаттары, әдістері және қызметтері.
Қорытынды
Қолданылған әдебиеттер тізімі

Работа содержит 1 файл

Экономиканы мемлекеттік реттеудің объектісі.docx

— 34.93 Кб (Скачать)

 

                        

 

                                     Жоспары:

      Кіріспе  

I бөлім.     Экономикаға мемлекеттің араласуының объективті қажеттілігі.

II б өлім.   Экономиканы мемлекеттік реттеудің объектісі және құралдары.

III  бөлім. Экономиканы мемлекеттік реттеудің міндеттері , мақсаттары, әдістері  және қызметтері.

Қорытынды

Қолданылған әдебиеттер тізімі

 

 

 

 

 

 

 

I бөлім.     Экономикаға мемлекеттің араласуының  объективті        қажеттілігі.

Экономиканы мемлекеттік реттеудің (ЭМР) нарықтық шаруашылық жағдайындағы  мазмұны , қолданып жүрген әлеуметтік-экономикалық жүйені өзгерген жағдайға бейімдеу және тұрақтандыру мақсатында құқығы бар мемлекеттік мекемелер мен қоғамдық ұйымдарда жүзеге асырылатын заңдық, атқарушы және бақылау сипатындағы типтік шаралар жүйесі болып табылады.   

 Нарық шаруашылығының даму барысында, жеке меншік шеңберінде шешілмейтін, яғни экономиканың өзін-өзі реттеу қағидалары негізінде экономикалық  және әлеуметтік проблемалар туындайды және шиеленіседі. Өндіріс күшінің дамуы елеулі инвестицияның қажеттілігін туғызады, өндірісті мамандандыру, капиталдың шоғырлануы күшейді, өндіріс пен капиталдың бірігуі, әр түрлі елдің бір-бірімен өзара тәуелділігі өсті. Сонымен бірге қоғам дамуының белгілі бір сатысында еңбек пен капиталдың арасындағы қарама-қайшылық күшейе түсті, жаппай жұмыссыздық пайда болды, экономикалық дағдарыстар салалық шеңберден асып, жалпы ұлттық кейін әлемдік дағдарыстарға айналды. Монополияның үстемдігіне әкелген, бәсекелестікті күшейткен ақша айналымының бұзылуы, нарықтың әрі қарай тиімді дамуына көмектесетін (экономикалык саясатты жүргізу), нарық пен іс-әрекеттің қарама-қайшылықтарының жұмсаруына әкелуге тиісті сыртқы күштің әсерін, атап айтқанда мемлекет күшін талап етеді.

Нарық экономикасына мемлекеттік  араласу қатынасы оның дамуы мен  қалыптасуының әр түрлі сатысында  түрліше болды. ХVII-XVIII ғасырлардағы нарықтық қатынастардың қалыптасу  кезеңінде үстем болған экономикалық доктрина-меркантилизм – елдегі сауда  мен өндірістің дамуы үшін, мемлекеттік  реттеудің сөзсіз қажеттілігін тануға негізделген.

Нарықтық қатынастардың дамуымен күш жинаған кәсіпкерлер табысы мемлекеттік араласуды және осымен байланысты шектеуді өз қызметтеріне кедергі ретінде қарастыра бастады. А. Смит өзінің «Табиғат және халықтың баюының себептері туралы зерттеу» еңбегінде, экономикалық либерализм идеяларының пайда болуын алғаш рет толық негізделген және оның көптеген жақтаушылары болды.

А. Смит көзқарасы бойынша, пайда алуға ұмтылуға байланысты, жеке мүлде көздеген нарық жүйесі өзін-өзі реттеуге қаблетті екенін байқатты. Бұл мүлде экономикалық дамудың ең басты қозғаушы ретінде  көрінеді.

А.Смиттің іліміндегі идеяларының бірі, экономикадан мемлекеттік реттеуді алып тастаса, онда экономика тиімді қызмет етеді деген идея болатын. А. Смит: рынок басты реттеуші болатындықтан, рынокқа толық еркіндік беру қажет,- деп есептеді.

Рыноктық үйлестіру ресурстардың тиімді пайдалануды қамтамасыз етпегенде, нарық сәтсіздігі деп аталатын жағдай болатынын экономикалық тәжірибе растады. Рыноктағы нарық сәтсіздігі қоғамның игілігі мен сыртқы әсерлерге  ғана емес, басқа жағдайларға да байланысты пайда болады. Оның ең маңызды  себебі – рынокқа  тән монополияланған беталыс. Бұл жағдайда бәсекелесті қамтамассыз ету үшін, рынок қызметін реттейтін жағдайды толық анықтау – монополияға қарсы заңды әзірлеу және оны мемлекеттің қолдануы өмірлік қажеттілік болды.

Нарық экономикасында мемлекеттің  рөлін теориялық танудың маңызды  сатысы көрнекті ағылшын экономисі  Дж.М. Кейнстің есімімен байланысты. «Кейнсиан  революциясы » барысында алға қойылған идеялар, экономикалық құлдыраудан  өз бетімен сауығудың мумкін емес екенін, мемлекеттік саясат экономиканы  дағдарыстық жағдайдан шығару үшін, жиынтықты сұраныс пен жиынтықты  ұсынысты теңдестіруге және әрі қарай  тұрақтандыруға көмектесетін қабілетті  құрал ретінде қажет екенін дәлелдеді. Дж.М. Кейнс идеяларын екінші дүниежүзілік соғыстан кейін әлемнің көптеген елдері қабылдады. Сұраныс жиынтығын реттеуде кредиттік-ақшалы және қаржылық саясатты пайдалану, бұл елдердегі экономиканың кезеңдік ауытқуларын жұмсартуға көрсетеді деп есептеледі.

Сөйтіп, ЭМР-дің (экономиканы  мемлекеттік реттеудің ) объективті мүмкіндігі экономикалық дамудың белгілі  бір деңгейіне жетумен, өндіріс  пен капиталдың үйлесуінде, өндірістің шоғырлануында, өндіріс күші мен  өндіріс қатынастарының дамуында пайда  болды. ЭМР қазіргі замандағы  жағдайда ұдайы өндіріс үдерісінің құрамды бөлігі болып табылады. Олар экономикалық өсуді ынталандыру, жұмыспен қамтамасыз етуді реттеу, салалық  және аймақтық құрылымдағы ілгерілеушілікті көтермелеу, экспортты қолдау сияқты әр түрлі тапсырмаларды шешеді. ЭМР-дің  көлемінің нақты нысаны қоғам  дамуындағы әр сатыдағы сипатпен,экономикалық және әлеуметтік мәселелердің өткірлігімен анықталады.

 

 

 

 

 

 

 

 

II б өлім.   Экономиканы мемлекеттік реттеудің  объектісі және құралдары.

ЭМР-дің  объектілері – бұл автоматты турде шешілмейтін, немесе алыс келешекте шешілетін қиындықтар, проблемалар пайда болуы мумкін немесе пайда болған еліміздің өміріндегі әлеуметтік жағдай мен оқиғалардың аялары, салалары, аймақтары, сонымен бірге бұл проблемалардың алып тасталуы - әлеуметтік тұрақтылықты қолдау және экономиканың қалыпты дамуы үшін қажетті.

ЭМР-дің негізгі  объектілеріне: шаруашылықтың экономикалық кезеңін, секторлық, салалық және аймақтық құрылымын; капитал жинақтау жағдайын; жұмыспен қамтамасыз етілуін , ақша айналымын; төлем балансын; бағасын; бәсекелестік жағдайын; әлеуметтік қатынастарын; әлеуметтік қамтамасыз етілуін; кадрларды дайындауы мен қайта дайындауын; қоршаған ортаны; сыртқы экономикалық байланыстарды жатқызады.

Мемлекеттің кезеңдікке қарсы  немесе шаруашылық жағдаятын реттеу саясатынын мәні тоқырау мен дағдарыс кезінде тауарлар мен қызметке сұранысты  қолдау мен капитал салу және жұмыспен қамтамасыз етуден тұрады. Ол үшін жеке капиталға қосымша қаржылық жеңілдіктер беріледі, мемлекеттік шығындар мен инвестициялар өсіріледі.

Экономиканың ұзақ мерзімді көтерілу кезінде, тауар қорларының азаюы, импорттың өсуі және баланс төлемінің  нашарлауы, жұмыс күшіне сұраныстың күшеюі тәрізді қауіпті жағдайлар  пайда болуы мүмкін және осыдан келіп, баға мен еңбекақының негізсіз өсуіне әкеледі. Мұндай жағдайда, ЭМР-дің міндетті - « экономиканың қызып кетуіне  » жол бермеу үшін, яғни тауарларды артық өндіру мен артық қорланудың мүмкін болуына кедергі жасау  үшін, сұраныстың күрделі қаржы жұмсалымының және өндірістің өсуіне жол бермеу қажет.

ЭМР сонымен бірге, аумақтық құрылым мен салалық шеңберде маңызды рөл атқарады. Мұнда қаржылық ынталандыру мен мемлекеттік  күрделі қаржы жұмсалымы көмегімен  бөлек салалар мен аймақтарға артықшылықты жағдай қамтамасыз етіледі: бір жағдайда созылмалы дағдарыста қалған шаруашылық бірліктері мен салаларына қолдау көрсетіледі; басқа жағдайда – салалардың ішінде, салалар арасында және барлық халық шаруашылығында оның тиімділігін көтеруде және бәсекелестік қабілетін арттыруда құрылымдылық ілгерілеушілікке әкелетін, өндірістің түрлері мен жаңа шаруашылық саласының  дамуы көтермелейді. Сонымен бірге, өндірісті шектен тыс шоғырландыруға кедергі жасауға шаралар қабылдануы да мүмкін.

Экономика мемлекеттік реттеудің объектісі-капиталды жинақтау болып табылады. Әр түрлі уақытта инвесторлар үшін экономикалық кезең мен құрылымға ықпал ететін, қосымша ынталандырулар жасалады.

Жұмыспен қамтамасыз етуді  реттеу – бұл нарықтық экономика  көзқарасы тұрғысынан жұмыс күшіне сұраныс пен ұсыныс арасындағы қатнастарды  қалыпты қолдау. Бұл қатнастар  еңбекақысы еңбекке жеткілікті тартуға  қызмет ететін экономиканың білікті  және тәртіпті қызметкерлерге деген  талабын қанағаттандыруы тиіс. Бірақ  сұраныс пен ұсыныстың арасындағы қатынастар ұлттық бәсекелестік қабілетке  кері әсер ететін еңбекақының шектен тыс өсуіне апармауы тиіс. Жұмыспен қамтамасыз етудің қажетсіздігі және тез төмендеуі жұмыссыздар армиясын көбейтуге, тұтынушы сұранысының , салық  түсімнң төмендеуіне, жәрдемақыға  салықтың өсуіне және қауіпті әлеметтік  нәтижелерге әкеледі.

Ақша айналымын реттеуде ерекше назар аударылатын негізгі  бағыттар: инфляциямен күрес, баланс төлемінің жағдайына әсер ету, ұлттық валюта бағамының көтерлуі мен төмендеуі, (валюталық «дәлізді» анықтау), халықаралық  экономикалық интеграцияға қатысу.

Реттеудің тағы бір маңызды объектісі баға болып табылады. Бағаның серпіні мен құрылымы экономиканың жағдайын көрсетеді. Сонымен бірге сол баға шаруашылық құрылымына, күрделі қаржы жұмсалымының жағдайына, ұлттық валютаның тұрақтылығына күшті ықпал етеді.

ЭМР объектілерінің шешілетін  міндеттерге фирманың деңгейінен, салалардың ұлттық және интернационалдық деңгейіне  дейін байланысты айырмашылықтары  және иерархиялық сипаты болады.

Мемлекеттік реттеудің әдіснамалық  негізін ұзақ мерзімді болжамдар  мен әлеуметтік экономикалық даму бағдарламалары құрайды. Солардың ішінде мемлекеттік  ретеудің обьектісі тиіс басым стратегиялық                                    мәселелер баршылық. Олардың негізгілерін атап көрсетейік:

  1. Экономиканы дамытудың жаңа концепциясы адам факторын алдыңғы қатарға шығарады. Адами әлеуетті қалыптастыру ұзақ мерзімді стратегия болып табылады. Адами дамытуды қаржыландыру ұзақ мерзімді инвестициялардың ең тиімдісі екендігін әлемдік тәжірибе көрсетіп отыр.Бұл стратегияны жүзеге асыру Қазақстанның демографиялық дамуымен тікелей байланысты. ҚР Президенттінің 2015 жылға қарай Қазақстан халқының саны 20 миллион адамға жеткізу туралы бастамасы адам факторының ұлттық экономиканы дамытудың негізгі ұстанымдарының біріне айналғандығының айғағы болып табылады.
  2. Экономикалық өсу – ол ғылыми техникалық прогресс, инновациялар, өндірістің негізгі факторларының ғылыми сыйымдылығын арттыру. Дамыған елдердегі жаңа технологияларға енгізілген жаңалықтар үлесіне ішкі жиынтық өнім (І.Ж.Ө) өсімінің 70- тен 85%- ға дейінгісі тиетін көрінеді. XXI ғасыр ғылым мен жоғары технологиялардың, қатаң халықаралық технологиялық бәсекелестік ғасыры болмақ. Әлемдік рыноктағы ғылыми сыйымды өнімдегі өнеркәсібі дамыған жеті елдің үлесі  80 – 90% болып отыр және сол өнімдердің экспорты да өсіп өркендеген мемлекеттердің құзырында қалған жайы бар.
  3. Өндіргіш  күштерді орналастыру.Мұның өзі ұзақ мерзімге арналған мемлекеттік реттеуді қалайтын стратегиялық мәселелердің ең маңызды дегендерінің бірі болып табылады. Аумақтық – шаруашылық үдерістерді реттеудің маңызды құралына өңірлерді әлеуметтік экономикалық дамытудың мақсатты бағдарламалары жатады. Өңірлерді дамыту бағдарламалары орталыққа проблемалық аумақтар мәселесіне арнайы жобалар жасауға көмектеседі де ағымдағы міндеттерді стратегиялық мақсаттар аясында қарастыруға мүмкіндік береді.
  4. Экологиялық фактор өңірлік және стратегиялық экономикалық шешімдер қабылдау үдерісінің маңыздыларының бірінен саналады.Әлемнің көптеген елдерінде экологиялық қауіпсіздік қатар қойылып, стратегиялық мәнге  ие болып отыр. Ресурстық әлеуетті тиімді пайдалану үшін экономикалық дамудың ресурс сақтаушы типіне көшу қажеттілігі туындайды. Қазақстанның қуатты әлеуеті өсу үстіндегі экономиканы мейлінше тұрақтандырудың кепілі болып табылады. Экономикалық дамудың жаңа стратегиясы Қазақстанды дамушы мемлекеттер қатарынан дамыған мемлекеттер қатарына қосудың жасампаз екендігіне мемлекеттің қазіргі ұстанымдары мен шаралары кепіл бола алады.

Сонымен, экономиканы мемлекеттік  реттеу обьектілеріне ұлттық экономиканың тиімді қызметі үшін мемлекеттің  бүкіл реттеуші іс әрекеті бағытталған  сфералар, салалар, өңірлер, әлеуметтік  экономикалық үдерістер жатады.  

Биліктің заң шығарушы, атқарушы және сот органдары экономиканы мемлекеттік реттеудің субьектілері болып табылады.ҚР жағдайында бұл: қос палаталы Парламент, Үкімет, Қазақстан Республикасы Президенті, ҚР Конституциялық  Кеңесі.Мемлекеттік реттеу субьектілеріне, сондай ақ биліктің өңірлік органдары да жатады.

Жалпы, экономиканы  мемлекеттік  реттеудің тиімділігін екі жақты  бағалауға болады. Бір жағынан  мемлекетті ұлттық мүдделерді білдіруші, әлеуметтік – экономикалық үдерістерді реттеуші, рынок субьектілерінің қызметін үйлестіруді міндеттейтін заңдық актілерді қабылдаушы тұрғысынан бағалайтын болсақ; екінші жағынан – ірі меншік иесі, рынок субьектісі тұрғысынан бағалау орынды деп санауға болады.   

ЭМР-дің  құралдары. Экономикалық қызметтерді жүзеге асыру үдерісінің мемлекет алдында тұрған міндеттерді шешу үшін мемлекет өкімінде бірнеше құралдар болады. Олардың ішіндегі маңыздыларына - қазыналық және қаржылық саясат, әлеуметтік саясат пен табыстарды реттеу саясаты; сыртқы экономикалық саясат және т.б. жатады.

Мемлекеттік реттеудің құралдары әкімшілік және экономикалық деп бөлінеді. Әкімшілік құралдары қосымша материалдық ынталандыруды құрумен немесе қаржылық залалдың қауіптілігімен байланысты емес. Ол мемлекет билігінің күшіне, яғни тыйым салу, рұқсат беру, күштеуге негізделеді (мысалы, үкімет Мәскеу шектерінде кәсіпорын салуға тыйым салды. Ол салық пен айыппұлды көбейткен жоқ, тек лицензия беруді тоқтатты). Мемлекет өндірістік кәсіпорындарды сол жерде кәсіптік оқытуға, өндірісте жұмыс істейтін жұмысшылар үшін тұрмыстық жағдай жасауға күштеу шарасы арқылы мәжбүрлейді.

Нарықтық экономикалы  дамыған елдерде реттеудің әкімшілік  құралы елеусіз көлемде пайдаланады. Олардың қызметінің аясы негізінен  қоршған ортаны қорғаумен, әлеуметтік әлсіз қорғалған тұрғындар үшін жағдай жасаумен шектеледі.

Мемлекеттік реттеудің негізгі  құралдары:

- қазыналық саясат, яғни  шығындар мен салықтардың құқықтық

аумағындағы саясат;

- ақша саясаты; 

- табыстарды реттеу саясаты;

- әлеуметтік саясаты;

- баға бегіленімін мемлекеттік  реттеу;

- сыртқы экономикалық  реттеу;

Мемлекеттік реттеудің экономикалық құралдары ақша - кредит қаржылары  мен бюджеттік саясатқа бөлінеді.

Информация о работе Экономикан мемлекеттік реттеу